Czy Tango to "marzenie prawaka"?

Przez 7 odcinków wspólnie z Kają szukamy świadków, zbieramy dowody i sprawdzamy, jak zareagują państwowe instytucje. W podcastu Misja Kaja słuchaj na Spotify, Apple Podcast i YouTube. Stos Lektur. Przy mikrofonie Anna Piekutowska, to jest audycja Stos Lektur, w której powracam do obowiązkowych lektur szkolnych. Przypominam o co w nich chodziło i szukam nowych odczytań. Dziś tango, dramat Sławomira Mrożka, lektura w szkole średniej.

Czy król absurdu i groteski byłby zadowolony, że trafił do podręczników? No pewnie tak, bo lubił swoją popularność i lubił swoją sławę, ale podobno, gdy kiedyś w Krakowie siedział na ławce w majowy dzień i dostrzegł młodego człowieka w garniturze i domyślając się, że jest to maturzysta, zapytał z troską, było tango? A kiedy dostał potwierdzenie, szczerze zmartwiony miał odrzec, przepraszam. Dziś o Arturze, Stomilu, Etku, kobietach w tangu oraz wielkiej historii, a przede wszystkim o Sławomirze Mrożku opowie Państwu Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, pisarka. Najnowsza książka to wczoraj była Ślona Zielona. Dzień dobry. Melduję się, tak. Tango to jest jedna z najmłodszych, najnowszych propozycji w liście lektur szkolnych dla licealistów.

Czy według pani tango nadaje się na taki symbol, reprezentację literatury współczesnej? Ciężka sprawa. Że nawiążę na sekundkę do tej ławki. Mianowicie to jest bardzo ciekawa rzecz, że ktoś taki jak Mrożek strasznie sfrustrowany swoją niedoobecnością, jednocześnie bardzo, bardzo zawiedziony rodzajem ludzkim, korespondujący z Lemem o tych wszystkich ochytkach, szalejach i o podobnych ziemianach, czyli o nas, w gruncie rzeczy miałby tutaj bardzo poważną ambiwalencję z listą lektur. Trochę by się, znaczy może w jakimś tam stopniu by się cieszyło, ale jednakowoż byłby przede wszystkim podejrzliwy. A co do Tanga, jest to oczywiście kapitalna reprezentacja naszych problemów. Myślę, że naszych problemów nie tylko z polską formą, a z paroma innymi rzeczami, to pewnie zaraz.

Ja się osobiście cieszę z obecności Tanga. Jest to książka jednocześnie niebezpieczna oczywiście, a raczej nie w tym sensie niebezpieczna, jak postrzegały to czasami środowiska teatralne bądź inne, kiedy po prostu wchodziły inne typy dramatu. Inne wyzwania i wtedy tego Mrożka nie grano albo na przykład protestowano przeciwko niemu ideologicznie. W tej chwili jest, no myślę, że można się troskać o rozumienie tego tekstu po prostu, najzwyczajniej w świecie, a tekst jest paradoksalnie znowuż aktualny. No ale też taki trochę szkolny dla młodzieży. No przede wszystkim całą fabułę, wszystko w tangu nakręca konflikt pokoleń. To musi być bliskie młodym ludziom w czasach, kiedy GNZ kłócą się z millennialsami, millennialsi z boomerami.

Zresztą w sumie te konflikty to i tak są ponadczasowe i wiecznie trwające. No to tango kłusi i wydaje się z miejsca adekwatne dla młodych czytelników i czytelniczek. Tak, no i to jest z jednej strony szansa, a z drugiej pułapka. Bo świetnie, nie? To znaczy mamy zderzenie pokoleń, mamy oczywiście... Bo wy egzemplarycznych ojców i synów, w jego jednoaktówkach, w jego opowiadaniach, bo to są takie zawsze dramaty mikrospołeczne. Ja mówię teraz już naprawdę o dramatach mikrospołecznych nawet w prozie. To są małe, przeważnie jakieś kilka obsadzonych funkcji, kilka obsadzonych ról. Bardzo oczywiście egzemplaryczna i mocna jest w takim razie rodzina, no nie? No bo rodzina to mogą być wszelkie możliwe kompleksy, wszystkie możliwe tarcia ideologiczne. Młodzi ludzie odnajdują się w tym modelu, o którym pani mówi. Wiem to z zajęć prowadzonych na wydziale.

Dla rzeczywiście pierwszoroczniaków, którzy mają jakiś tam przekrój, oni się bardzo, bardzo ekscytują mrożkiem, co mnie aż zaskoczyło, że tak bardzo, ponieważ był taki przestój i miałam wrażenie, że ten mrożek rysownik, mrożek w kilku reprezentacjach, w jakimś elemencie satyry społecznej, nie wiem, z przekroju. Jako postać też, osobowość. Jako postać i osobowość, aczkolwiek jakby się zderzyli z żywym Mrożkiem albo poczytali dziennik, to by odpadli prawdopodobnie niektórzy z nich, bo stanowiłby już dla nich problem. Ale Mrożek jako jakaś figura, nie? Przechadzająca się przez naszą wyobraźnię, maszerująca sobie z pewnymi tropami. No to świetnie, teatr absurdu, właśnie takie rzeczy. To są takie rzeczy, na które plus plus bunt młodych przeciwko starym w jakimś modelu w miarę zrozumiałym. Jak się zaczyna ten model rozkminiać, to się raptem okazuje, że młodzi w tangu niekoniecznie są młodzi duchem w taki sposób, jakbyśmy się spodziewali.

I że w ogóle tango jest tak, jak to bywa w przypadku Mrożka i wielu osób posiadających realne duże poczucie humoru, że to są bardzo mroczne treści tak naprawdę. I czy tego się spodziewają, na przykład czy moi studenci się spodziewali tego po Mrożku, kiedyśmy czytali Indyka, bo czytaliśmy Indyka akurat, a nie właśnie tango, ale można było to rozegrać w taki sposób. Nie wiem, czy się spodziewali właśnie tego, Zderzenia i tak naprawdę problematyki, konserwy, nie tylko kulturalno-artystycznej, takiej rewolucji, która jest jednocześnie retrogradowa. Bo przecież to, do czego tęskni Artur, to jest przecież cofnięcie się. To jest cofnięcie się do formy, to jest wskok w formę, ale nie stworzenie nowej formy, prawda, która rozsadzi porządek rodziców.

Nie, ci rodzice właśnie, kurczę bladę, są znacznie bardziej postępowi niż ich syn. No właśnie łatwo jest Tangu dopisać taką konserwatywną wizję świata, czyli akcja dzieje się w świecie, gdzie już nie ma żadnych norm moralnych, żadnych zasad, mamy moralny upadek, a Artur decyduje się przywrócić ten dawny porządek. No i na koniec mamy to ostrzeżenie, że dawanie władzy, powierzanie władzy w ręce klas najniższych, no skończy się niebezpiecznie, skończy się totalitaryzmem. No to jest marzenie współczesnego prawaka. No więc w tym sensie powiedziałam o aktualności tanga. Po pierwsze nam co jakiś czas, co jakiś czas powiedzmy idealistów, ale nie idealistów w sensie filozoficznym, tylko takim jaki jest wstawiony ten model w tango,

Ale będzie tą nagą siłą, która jak co do czego, jak się to przewróci ta kolejna rewolucja, to ta naga siła posprząta. Zresztą bez króla Ubu Żariego nie byłoby takich postaci jak Edek i myślę, że w ogóle myślenia Mrożka by nie było. Czyli jednak z dzisiejszej perspektywy Mrożek nie nadaje się na bohatera konserwatywnej bajki. Nie myślę, to znaczy za dużo jest w nim. Oczywiście w Mrożku jest coś z Artura i w Arturze jest coś z Mrożka. Oczywiście też z jakimś jego uwewnętrznionym polskim repertuarem, z jakąś jego jednak tęsknotą do formy. Tylko jednocześnie, z drugiej strony, Mrożek, nad czym się zastanawiałam przez moment, kiedy teraz wróciłam do Tanga w związku z naszą rozmową, ten wujek Eugeniusz, który siedzi w Meloniku, taki filister w Meloniku,

I w sumie to skąd on spadł? No to zupełne jonesko. Zupełne jonesko na zasadzie, no skąd ten tygrys? No mógł z kosmosu zlądował, rurami przyszedł czy co, ale istotą rzeczy nie jest sam tygrys i to skąd on pochodzi, tylko istotą rzeczy jest to, jaką sytuację dramaturgiczną to uruchamia. I ostatecznie to, że logika, jak to było u Ioneska, do gramatyki prowadzi, a gramatyka do zbrodni, bo ostatecznie trup się ścielę jednak. I to dlatego mówię o ciemności Mrożka. W tangu też jednak musi być ostatecznie jakaś forma zapaści. A ja jeszcze panią podrążę raz o polityczność, dlatego że Mrożek wyjeżdża z Polski już jako znany pisarz. W 1953, w 1954 publikuje w Dialogu Tango. Rok później sztuka zostaje wystawiona po raz pierwszy.

No i tango jest tą pierwszą rzeczą, którą on pisze po opuszczeniu kraju. Jak on się tym dramatem z Polską i swoją własną biografią rozlicza? Dla mnie jest to dramat nieprawdopodobnie egzemplaryczny. To nie powiem, że mój ulubiony, bo myślę, że nie. Ja stoję jakoś bliżej niektórych innych jego sztuk czy opowiadań. Nie jest to żadne moje rozstanie z tangiem lekturowe, tylko powiedzmy, że mam jakieś swoje czytelnicze hierarchie, no to każdy takie rzeczy może mieć. Ale tango jako dramat kolejnej prześnionej rewolucji. Że już użyję sformułowania Ledera. Ale przecież to już Mrożek to wszystko wiedział i świetnie to wygrał w wielu swoich sztukach, zanim synteza Ledera powstała.

Tango jako dramat. Dramat tej polskiej formy, która jest bardzo podatna na manipulacje. Sama nawet o tym nie wiedząc, która kiedy zrobi te kilka kroków w stronę tej młodziakowatości, w stronę nowoczesności, a co jest bardzo charakterystycznym też tropem mrożkowym, to później niestety trzeba wykonywać coś na kształt właśnie wiwisekcji frazesu tego nowocześniactwa. No trochę tak, to znaczy to nowocześniactwo to jest kapitalna taka proza, którą mogę w ciemno polecić, bo się nazywa z ciemności. Kamalut, mała proza, jedna z takich arcydziełek Mrożka, kiedy on tak na dobrą sprawę właśnie obnaża to, w jaki sposób my grzęźniemy nieuchronnie, starając się wybić na nowoczesność, starając się o modernizację, starając się, bo to przecież jest też impuls Tanga, no nie?

To nie tylko ten konserwujący impuls Artura, który ma konflikt z tym światem, z bałaganem tego świata przecież, nie? Rodzinnego. Z tym, że ta rodzina mu się rozwaliła i teraz musi ją poskładać. Ale też naprawdę niemożność modernizacji w Polsce. To jest naprawdę duży mrożkowy temat. Ta niemożność tego, żeby było nowocześnie, ale jednocześnie, żebyśmy tak naprawdę za tę nowoczesność nie płacili jeszcze większą cofką. I świetnie to pokazuje Tango. To znaczy, eksponując te niby nowocześniactwo, z drugiej strony dając temu konserwatywną kontrę, Ta konserwatywna kontra jakoś też grzęźnie sama w sobie, bo przecież ten Artur z tym niezrealizowanym modelem zaślubin staje się już też karykaturą samego siebie.

O, Mrożek też oczywiście jest, to Mrożek w jego permanentnym autodyskursie i w jego permanentnym pisaniu, pisaniu siebie chociażby z perspektywy korespondencji i dziennika to widać, to też byśmy zobaczyli zmiany tej postawy. A czy też to, że ja już powiedziałam o Lemie i o mizantropii. Jest to duży pierwiastek, zresztą poprawcie to, a nie jest to duży pierwiastek psychiczny, nie wiemy, w dorobku Gombrowicza czy w dorobku Witkacego, ależ jest. To znaczy to z jednej strony dawanie kobietom jakiegoś tam, nazwijmy to, nie tyle przyzwolenia, bo przyzwolenie jest strasznie paternalistycznym gestem, ale... Przestrzeni. No właśnie, jakiejś przestrzeni, zresztą ten cytat, który pani wzięła, To absolutnie się odbija w tangu, nie? To znaczy w tych rozmowach z powiedzmy narzeczoną, gnaną, zaganianą w rolę żony kapitalnie się też odbija oczywiście w tej rozmowie ojca z synem.

Niesamowicie to jest charakterystyczne. No dobra, dajemy jakąś przestrzeń, ale też po prawdzie, jeśli patrzeć na rozegranie ról w tangu, kobiety mogą nam się wydawać, zresztą w wielu mrożkach, fabułach, to też indyka bym podpięła i wiele innych, w fabułach czy dramatach już słowa fabuła używam poza gatunkowo trochę, w historiach mrożka. Są czasem gestem trzeźwości, są czasem gestem samoświadomości, która chociaż mężczyzna stara się górować nad tą samoświadomością, one w gruncie rzeczy wiedzą lepiej i znają ich ustawienia. Tak tylko, że dalej, żeby to był model produktywny, w którym ta kobiecość może faktycznie wybrzmieć jako pełnoprawna, no to jak wiemy, ale to wiemy też jakby

W sumie w tangu mamy trochę to samo, że ostatecznie Kto wchodzi w czyje buty i kto się rearanżuje na tej mapie, prawda? Kto ostatecznie miał nie przewodzić, a przewodzi. Kto umiera, a miał królować. Z króla się robi żebraka, z żebraka król. To jest niesamowicie charakterystyczne. Ta przewrotka i wielokrotne koziołkowanie u Mrożka. A tu sobie spisałam taki króciutki cytat. Nie podejmuje się ukazania czynów przestępcy nijako na powierzchni. Twierdzę jednak, że w kształcie całkowicie dojrzałym znajdują się one w sferze osobowości oskarżonego i nawet jeżeli nie zostały dokonane, to są rzeczywistością taką samą, jakby zostały dokonane. To się oczywiście mówi w takiej stalinowskiej nomenklaturze. Ale potencjalność tego, że jeśli tobie np. masz intelekt wychodzący ci na twarz, to potencjalnie jesteś wrogiem systemu.

Jeśli ty właśnie masz takie, a nie inne amplua, to trzeba cię zniszczyć, zlikwidować, bo nawet jeśli teraz tego jeszcze nie myślisz, to ja ci powiem, że ty to pomyślisz. To jest bardzo mrożkowy chwyt, ale ten mrożkowy chwyt bardzo świetnie dekonspiruje To co nie jest nawet do końca uświadomioną agresją, ale też co nie jest do końca nawet uświadomionym sposobem zarządzania społeczeństwem. I Mrożek jest specjalistą od takich chwytów i to nie tylko dotyczy tej sztuki policjantów, bardzo w pewnym sensie nihilistycznej, bo tutaj to już nie ma się o co chwycić dosłownie. Ale też znacznie późniejszych rzeczy takich jak tango. No naprawdę to są takie, no to są obnażania naszego sposobu myślenia i tak jak już użyłam tego sformułowania, będę się go trzymać, podmyślenia, bo często to nawet nie jest to, co wychodzi w przestrzeń racjonalności, czy to jest to, co się tam wyłania w nam świadomie intelektualnie przerzute i przemyślane, tylko to są rzeczy, które często myślą nami.

I to Mrożka chyba fascynuje najbardziej na świecie. Tango zostało napisane na emigracji i to dało mu międzynarodową sławę. Mrożka wtedy grały czołowe teatry Europy. Biografka Mrożka, Małgorzata Niemczyńska, pisze, że reżyser teatralny Erwin Axel opowiadał w jednym z wywiadów, jak zaproponował wystawienie tej sztuki w Schiller Theater, ale kiedy usłyszał, że Mrożek musi się jeszcze wiele nauczyć, zanim będzie tam grany... Tak, Mrożek miał opory. To prawda, pamiętam to z felietonów Axera. No i potem sobie oczywiście Axel nie mógł tego wybaczyć, no bo Mrożek właściwie tak z dnia na dzień stał się sławny, wszyscy sobie wyrywali prawa do tych kolejnych premier. Dlaczego to tango tak się błyskawicznie spodobało i to od razu tak międzynarodowo?

Czy to polską formę, czy w ogóle ludzką formę, właśnie w tą konieczność rozbierania stereotypii kulturowych. W to, że Mrożek zawsze, kiedy to obmyśla, to obmyśla to już na kilku poziomach. Potrzeba rewolucji konserwatywnej, która przecież była, no nie wiem, paradoksalnie nawet w łonie rewolucji francuskiej, jak pamiętamy Robespiera. No to co robił Robespierre? No Robespierre też chciał pięścią zaprowadzić de facto stary porządek. No to znaczy, że o co się przewróciła rewolucja? Być może o to, nie? Takie pytania, pytania w literaturze francuskiej świetnie oswojono. W literaturze niemieckiej, tak już tylko jeszcze na innych nieco scenach myślenia, u Mrożka są absolutnie jego problemem. Także Tango się da czytać i ten triumf tego, że na tym trupie ostatecznie Melonik, przepraszam, zatańczy obłapiając się z tym prymitywem, tak?

No to czyż to nie jest wiek XX? Ależ jest. Znaczy, Mrożek znalazł w sobie coś w tym całym polskim partykularyzmie, który tam oczywiście wiemy, no po prostu Mrożek się składa z kryptocytatów z różnych pisarzy. No może składa to za mocne słowo, nie? Ale jak nie Wyspiańskiego tam mamy, to mamy nie do końca uświadomionego, mam wrażenie, przez niektórych Witkacego. Jak nie Witkacego, to różnych innych. Różne polemiki Mrożka siedzą w tych tekstach, różne jego, nie wiem, zderzenia w ogóle z dramatem XIX i XX wiecznym. Już o tym Mrożku i o Mickiewiczu to już napisano tyle, że aż wstyd i to wraca w tangu, nie? No przecież jakby to powiedzieć, to zaklęcie, jak nie zaklęcie w polskiej martyrologii, to zaklęcie właśnie w tym ruchu, tej rewolucji wstecz, nie?

A to zaklęcie z kolei chochole, prawda, z Wyspiańskiego, no bo przecież tango, kurczę. No właśnie, tango musiało być zatańczone, żeby była jeszcze kwestia tej zaklętej polskiej formy i wreszcie braku nadziei na emancypację. A raczej no powiedzmy, że teraz bierze formę, formę bierze Edek, no jeśli w ogóle to można nazwać formą. Pewnie można. Nie wiem. Ale też zagrożenia, co jest też bardzo czymś, czego bardzo doświadczył wiek XX, nie tylko w Polsce. Z jednej strony zagrożenie prymitywem, powiedzmy, nie? Tą nagą siłą, nagim życiem, jak to niektórzy interpretatorzy mówili, a pro poetka, który swoje wieje, ostatecznie będzie gadał takim językiem czasem jak w postępowcu, nie? A ten to tego i owego, tamten mówił tamto i owamto, aczkolwiek jednocześnie powie coś, co zapowiada ostatecznie rozwiązanie tanga, czyli ja tam brzdękę, a on pękł, prawda?

Tak naprawdę tej kobiety nie pożąda synek, pożąda pokonania ojca. Przez kogo ostatecznie oni zostaną zassani duchowo? Nie przez żadną nadkobietę. Pojawia się to widmo, tak, to zjawa powiedzmy, nie? I my wszyscy myślimy najpierw, że no taka figura, no to by była jakaś figura kobiety, która, prawda, erotycznie zdominuje. Zdominuje syna i ojca? Nie. Otóż ta dominacja erotyczna to jest dominacja przez figurę, w którą tak bardzo wielu miłośni uwierzyło, przez figurę Stalina i figurę totalitarnej władzy. No i skoro tango jest takie adekwatne do wieku XX, to co ono może nam powiedzieć w wieku XXI? Czy ono jest aktualne? Wydaje się, że już rzadko kiedy twórcy na przykład teatralni biorą się za tango.

Rzadko się biorą, ale to jest kwestia nie tyle nieaktualności tanga, to jest kwestia zmiany modelu teatru. Mrożek już z tym miał bardzo poważny problem. Mrożek, to pars proto, to na zasadzie Mrożek, czyli jego sztuki. Aktorzy się buntowali, ten przykład z lat 90., kiedy w Starym Teatrze się raptem okazało, bodaj nawet jeśli to nie był ten teatr, to już bardzo przepraszam, w każdym razie była znaczna kształt ankiety między aktorami. Przeprowadzone i jedna z aktorek powiedziała, to już nie jest ten model, my chcemy transowego teatru, a Mrożek mówi pełnymi zdaniami, dziękujemy za uwagę. To jest intelektualny teatr, który już teraz nie jest przeżytkiem. Ciągle wraca ta kwestia, czy granie takiego teatru, który mówi, że zacytuje tę osobę z ankiety pełnymi zdaniami i jest naprawdę teatrem wymagającym intelektualnie, nie jest teatrem emocji.

Jest absolutnie teatrem, znaczy on działa ostatecznie na emocje, no na moje na przykład działa, kiedy ja chociażby czytam, nie wiem, indyka czy to, no ale może jestem sama, jestem może przeżytkiem, tak? To jest w tym sensie teatr intelektualny z mocnymi tezami społecznymi również. Jak najbardziej, to znaczy to nie o to chodzi, że to nie porusza, no moi studenci dowodem, że jak im podtykam mrożka, to jakoś ich to bierze. Gombrowicz ich bierze jednakowoż, no to nie jest, że powiem kolokwialnie, to nie jest takie proste. Mrożek jako sztuka nienaiwności. Mrożek jako sztuka, to jest permanentnie konieczne. My się ciągle musimy uczyć krytycyzmu. Uczyć się krytycyzmu w stosunku do tego, co nas robi. Mrożek to wystawia w każdej swojej sztuce, w tangu wystawia. To, co nazwałam właśnie tym rozbrajaniem stereotypii.

A stereotypie to nie są tylko jakieś tam przekonanka, które są na wierzchu. Nie, stereotypia to jest bardzo często ruch w nas samych, który poprzedza w ogóle jakiekolwiek intelektualną rozbiórkę. Być zrobionym ze stereotypii to jest szalenie groźne. Przede wszystkim unieodparniające nas na jakiekolwiek zastrzyki ideologiczne. W tym sensie Mrożek powinien być czytany. Jeśli się z tego weźmie szkołę, nie tylko stosunków damsko-męskich i rodzinnych, ale przede wszystkim tego, w jaki sposób chronić się przed demagogią, w jaki sposób niestety można być podatnym na to, no to przecież nasze życie polityczne ostatnich dziesięciu, nastu lat pokazało, że Mrożek jest totalnie aktualny. Totalnie. Bardzo dziękuję Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego i pisarka opowiadała Państwu o tangu i o Sławomirze Mrożku.