Czy Tango to "marzenie prawaka"?

Czy król absurdu i groteski byłby zadowolony, że trafił do podręczników? No pewnie tak, bo lubił swoją popularność i lubił swoją sławę, ale podobno, gdy kiedyś w Krakowie siedział na ławce w majowy dzień i dostrzegł młodego człowieka w garniturze i domyślając się, że jest to maturzysta, zapytał z troską, było tango? A kiedy dostał potwierdzenie, szczerze zmartwiony miał odrzec, przepraszam. Dziś o Arturze, Stomilu, Etku, kobietach w tangu oraz wielkiej historii, a przede wszystkim o Sławomirze Mrożku opowie Państwu Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, pisarka. Najnowsza książka to wczoraj była Ślona Zielona. Dzień dobry. Melduję się, tak. Tango to jest jedna z najmłodszych, najnowszych propozycji w liście lektur szkolnych dla licealistów.

Czy według pani tango nadaje się na taki symbol, reprezentację literatury współczesnej? Ciężka sprawa. Że nawiążę na sekundkę do tej ławki. Mianowicie to jest bardzo ciekawa rzecz, że ktoś taki jak Mrożek strasznie sfrustrowany swoją niedoobecnością, jednocześnie bardzo, bardzo zawiedziony rodzajem ludzkim, korespondujący z Lemem o tych wszystkich ochytkach, szalejach i o podobnych ziemianach, czyli o nas, w gruncie rzeczy miałby tutaj bardzo poważną ambiwalencję z listą lektur. Trochę by się, znaczy może w jakimś tam stopniu by się cieszyło, ale jednakowoż byłby przede wszystkim podejrzliwy. A co do Tanga, jest to oczywiście kapitalna reprezentacja naszych problemów. Myślę, że naszych problemów nie tylko z polską formą, a z paroma innymi rzeczami, to pewnie zaraz.

Dla rzeczywiście pierwszoroczniaków, którzy mają jakiś tam przekrój, oni się bardzo, bardzo ekscytują mrożkiem, co mnie aż zaskoczyło, że tak bardzo, ponieważ był taki przestój i miałam wrażenie, że ten mrożek rysownik, mrożek w kilku reprezentacjach, w jakimś elemencie satyry społecznej, nie wiem, z przekroju. Jako postać też, osobowość. Jako postać i osobowość, aczkolwiek jakby się zderzyli z żywym Mrożkiem albo poczytali dziennik, to by odpadli prawdopodobnie niektórzy z nich, bo stanowiłby już dla nich problem. Ale Mrożek jako jakaś figura, nie? Przechadzająca się przez naszą wyobraźnię, maszerująca sobie z pewnymi tropami. No to świetnie, teatr absurdu, właśnie takie rzeczy. To są takie rzeczy, na które plus plus bunt młodych przeciwko starym w jakimś modelu w miarę zrozumiałym. Jak się zaczyna ten model rozkminiać, to się raptem okazuje, że młodzi w tangu niekoniecznie są młodzi duchem w taki sposób, jakbyśmy się spodziewali.

I że w ogóle tango jest tak, jak to bywa w przypadku Mrożka i wielu osób posiadających realne duże poczucie humoru, że to są bardzo mroczne treści tak naprawdę. I czy tego się spodziewają, na przykład czy moi studenci się spodziewali tego po Mrożku, kiedyśmy czytali Indyka, bo czytaliśmy Indyka akurat, a nie właśnie tango, ale można było to rozegrać w taki sposób. Nie wiem, czy się spodziewali właśnie tego, Zderzenia i tak naprawdę problematyki, konserwy, nie tylko kulturalno-artystycznej, takiej rewolucji, która jest jednocześnie retrogradowa. Bo przecież to, do czego tęskni Artur, to jest przecież cofnięcie się. To jest cofnięcie się do formy, to jest wskok w formę, ale nie stworzenie nowej formy, prawda, która rozsadzi porządek rodziców.

Z babcią ma zagrać w karty. A on się daje obsadzać. Ależ znakomicie się daje obsadzać, ale on jednocześnie wie swoje. On w rezultacie ostatecznie sięgnie jako niby ręka pana Artura. Ostatecznie ta ręka uformuje się w pięść i panu Arturowi da ponosie. W związku z tym to jest niezwykle ciekawy model, ale ten model pokazuje nieustannie powracający polski problem. Bo Mrożek w jego analizach społecznych dokonuje nie tylko czegoś na kształt takiej, jakby to powiedzieć, wiwisekcji polskich stereotypów, ale też pokazuje raz takie podmyślenie tego, kto nie ma żadnych, nie żywi sobą żadnych większych idei, na pewno nie będzie ustanawiał nowych.

Ale będzie tą nagą siłą, która jak co do czego, jak się to przewróci ta kolejna rewolucja, to ta naga siła posprząta. Zresztą bez króla Ubu Żariego nie byłoby takich postaci jak Edek i myślę, że w ogóle myślenia Mrożka by nie było. Czyli jednak z dzisiejszej perspektywy Mrożek nie nadaje się na bohatera konserwatywnej bajki. Nie myślę, to znaczy za dużo jest w nim. Oczywiście w Mrożku jest coś z Artura i w Arturze jest coś z Mrożka. Oczywiście też z jakimś jego uwewnętrznionym polskim repertuarem, z jakąś jego jednak tęsknotą do formy. Tylko jednocześnie, z drugiej strony, Mrożek, nad czym się zastanawiałam przez moment, kiedy teraz wróciłam do Tanga w związku z naszą rozmową, ten wujek Eugeniusz, który siedzi w Meloniku, taki filister w Meloniku,

Bo to nie jest kwestia tego, żeby pójść dalej ze zmianą. Tej zmiany w zasadzie nie ma. No przecież ten ojciec Stomil, który uprawia ten swój nieustanny eksperyment, Który tak na dobrą sprawę się nigdy nie obiektywizuje artystycznie. Przecież ten człowiek robi i nic nie robi, nie? Jak taka kpina z tego awangardowego zamiaru, nie? Z takich podobnych Mrożkowi w gruncie rzeczy. Ludzie z jego pokolenia często, którzy robią nieprawdopodobne performancy, po których nie zostaje nic. To się rozprasza w ogóle, kosmicznie się rozprasza. Nie zostaje nic absolutnie, więc oczywiście W całym tym teatrze, w całej tradycji teatru absurdu, która no wspaniale wybrzmiewa w różnych jego sztukach, jak z tym tygrysem, który się raptem pojawia, prawda, w łazience.

I w sumie to skąd on spadł? No to zupełne jonesko. Zupełne jonesko na zasadzie, no skąd ten tygrys? No mógł z kosmosu zlądował, rurami przyszedł czy co, ale istotą rzeczy nie jest sam tygrys i to skąd on pochodzi, tylko istotą rzeczy jest to, jaką sytuację dramaturgiczną to uruchamia. I ostatecznie to, że logika, jak to było u Ioneska, do gramatyki prowadzi, a gramatyka do zbrodni, bo ostatecznie trup się ścielę jednak. I to dlatego mówię o ciemności Mrożka. W tangu też jednak musi być ostatecznie jakaś forma zapaści. A ja jeszcze panią podrążę raz o polityczność, dlatego że Mrożek wyjeżdża z Polski już jako znany pisarz. W 1953, w 1954 publikuje w Dialogu Tango. Rok później sztuka zostaje wystawiona po raz pierwszy.

No i tango jest tą pierwszą rzeczą, którą on pisze po opuszczeniu kraju. Jak on się tym dramatem z Polską i swoją własną biografią rozlicza? Dla mnie jest to dramat nieprawdopodobnie egzemplaryczny. To nie powiem, że mój ulubiony, bo myślę, że nie. Ja stoję jakoś bliżej niektórych innych jego sztuk czy opowiadań. Nie jest to żadne moje rozstanie z tangiem lekturowe, tylko powiedzmy, że mam jakieś swoje czytelnicze hierarchie, no to każdy takie rzeczy może mieć. Ale tango jako dramat kolejnej prześnionej rewolucji. Że już użyję sformułowania Ledera. Ale przecież to już Mrożek to wszystko wiedział i świetnie to wygrał w wielu swoich sztukach, zanim synteza Ledera powstała.

No to już powiedziałam o tych mikrosko... społecznościach, no gdzie, przepraszam, postawić ten relikwie, czy raczej relikty, relikwie też, też, ale relikty przede wszystkim romantyzmu, czy religijności, czy różnych rzeczy w dobie upadku tych wszystkich wartości, jak to mówi książę w Indyku przecież, nie? Zresztą mówi tak samo, jak Witkacy mówił w Nowych Formach w Malarstwie. W dobie upadku tego i tego i tego i religii i tak dalej. No dobrze, no to przyglądamy się tej mikroformie. Ta mikroforma jest pospinana tak wieloma zależnościami. O pokoleniowych już pani powiedziała. Polityczno-społecznymi i tak dalej. Również oczywiście obyczajowo-psychologicznymi. To na tym też również, też, też Mrożek gra. Kiedy wejdzie w coś na kształt psychoanalizy duszy Polski, no to na czym to można rozegrać?

No przecież świetnie można. Kolejny odcinek. Wierność monogamia nie jest istotna. Kobiety są zdominowane przez mężczyzn, też traktowane przez pryzmat swojej seksualności. Artur chce powrotu porządku też przez rytuał małżeństwa, które jest formą opresji oczywiście. A Mrożek w swoim dzienniku pisze tak. Historia świata jest historią brutalnego ucisku kobiet, dzieci i artystów przez mężczyzn. W wielkich mękach i bardzo późno ludzkość męska zaczęła podejrzewać dopiero istotne, a potem z trudem odkrywała to, co wie każda kobieta.

Dwoistość uczuć, niekonsekwencje, zmienność, zapomnienie, to co nazwałbym zasadą migotania. Mężczyźni wymyślili na obraz i podobieństwo swoje myślenie logiczne, czyli prostackie i tak mające się do rzeczy, jak arytmetyka do algebry. Trzeba było niesłychanych wysiłków, żeby posunąć się odrobinę poza to. A kiedy okazało się, że kobiety myślą inaczej, obrazili się i nazwali głupimi albo nielogicznymi, co w męskiej nomenklaturze oznacza to samo. Żeby jakoś dorobić ideologię do swojego braku wyobraźni, wymyślili pojęcie honoru. Artyści zawsze cieszyli się powodzeniem u kobiet. Często obce jest im pojęcie honoru, konsekwencje logiczności są intuicyjni, nieobliczalni, słowem zniewieściali. Określenie zniewieściały jest w gruncie rzeczy określeniem pochlebnym. No widać, że Mrożek kobiety lubił i fascynowały go, ale feministą bym go nie nazwała.

O, Mrożek też oczywiście jest, to Mrożek w jego permanentnym autodyskursie i w jego permanentnym pisaniu, pisaniu siebie chociażby z perspektywy korespondencji i dziennika to widać, to też byśmy zobaczyli zmiany tej postawy. A czy też to, że ja już powiedziałam o Lemie i o mizantropii. Jest to duży pierwiastek, zresztą poprawcie to, a nie jest to duży pierwiastek psychiczny, nie wiemy, w dorobku Gombrowicza czy w dorobku Witkacego, ależ jest. To znaczy to z jednej strony dawanie kobietom jakiegoś tam, nazwijmy to, nie tyle przyzwolenia, bo przyzwolenie jest strasznie paternalistycznym gestem, ale... Przestrzeni. No właśnie, jakiejś przestrzeni, zresztą ten cytat, który pani wzięła, To absolutnie się odbija w tangu, nie? To znaczy w tych rozmowach z powiedzmy narzeczoną, gnaną, zaganianą w rolę żony kapitalnie się też odbija oczywiście w tej rozmowie ojca z synem.

Niesamowicie to jest charakterystyczne. No dobra, dajemy jakąś przestrzeń, ale też po prawdzie, jeśli patrzeć na rozegranie ról w tangu, kobiety mogą nam się wydawać, zresztą w wielu mrożkach, fabułach, to też indyka bym podpięła i wiele innych, w fabułach czy dramatach już słowa fabuła używam poza gatunkowo trochę, w historiach mrożka. Są czasem gestem trzeźwości, są czasem gestem samoświadomości, która chociaż mężczyzna stara się górować nad tą samoświadomością, one w gruncie rzeczy wiedzą lepiej i znają ich ustawienia. Tak tylko, że dalej, żeby to był model produktywny, w którym ta kobiecość może faktycznie wybrzmieć jako pełnoprawna, no to jak wiemy, ale to wiemy też jakby

Ci ludzie, którzy gadają tą polską formą, dość kapitalnie się to porównuje z chwytami u Gombrowicza, które jednakowoż to nie jest jedno i to samo, już nie rozwiniemy tej kwestii. Ale to jest coś świetnego, ale jednocześnie bardzo obnażającego te ustawienia. Czy są to ustawienia na ofiarę i opresjonata, co jest typowe dla Mrożka. Ale jest też wiele innych, takich, które ostatecznie z języka Tych powtórzeń, tych dykcji, czy to takich poromantycznych, czy innych, wyłania się świat, ale ten świat ostatecznie trzyma nas na muszce. To jest świat, który pokazuje swoje ciemne podbrzusze. Mnie poruszyła kiedyś taka, jeden z pierwszych jego tekstów, policjant to się nazywało, gdzie Mrożek dokonuje bardzo charakterystycznego programowania świata na opak.

Jeśli ty właśnie masz takie, a nie inne amplua, to trzeba cię zniszczyć, zlikwidować, bo nawet jeśli teraz tego jeszcze nie myślisz, to ja ci powiem, że ty to pomyślisz. To jest bardzo mrożkowy chwyt, ale ten mrożkowy chwyt bardzo świetnie dekonspiruje To co nie jest nawet do końca uświadomioną agresją, ale też co nie jest do końca nawet uświadomionym sposobem zarządzania społeczeństwem. I Mrożek jest specjalistą od takich chwytów i to nie tylko dotyczy tej sztuki policjantów, bardzo w pewnym sensie nihilistycznej, bo tutaj to już nie ma się o co chwycić dosłownie. Ale też znacznie późniejszych rzeczy takich jak tango. No naprawdę to są takie, no to są obnażania naszego sposobu myślenia i tak jak już użyłam tego sformułowania, będę się go trzymać, podmyślenia, bo często to nawet nie jest to, co wychodzi w przestrzeń racjonalności, czy to jest to, co się tam wyłania w nam świadomie intelektualnie przerzute i przemyślane, tylko to są rzeczy, które często myślą nami.

I to Mrożka chyba fascynuje najbardziej na świecie. Tango zostało napisane na emigracji i to dało mu międzynarodową sławę. Mrożka wtedy grały czołowe teatry Europy. Biografka Mrożka, Małgorzata Niemczyńska, pisze, że reżyser teatralny Erwin Axel opowiadał w jednym z wywiadów, jak zaproponował wystawienie tej sztuki w Schiller Theater, ale kiedy usłyszał, że Mrożek musi się jeszcze wiele nauczyć, zanim będzie tam grany... Tak, Mrożek miał opory. To prawda, pamiętam to z felietonów Axera. No i potem sobie oczywiście Axel nie mógł tego wybaczyć, no bo Mrożek właściwie tak z dnia na dzień stał się sławny, wszyscy sobie wyrywali prawa do tych kolejnych premier. Dlaczego to tango tak się błyskawicznie spodobało i to od razu tak międzynarodowo?

To jest już w ogóle bardzo skomplikowana ścieżka recepcji. Ja myślę sobie, że oczywiście kiedy mówimy o międzynarodowości, chociaż ta międzynarodowość to też jest kwestia bardzo konkretnego faktora. Czasami to jest tak, że potraktowano W niektórych ujęciach, krótko mówiąc, traktowano to jako ekspresję tego, co się dzieje z rzeczywistością polską i jako forma świadectwa. Czyli człowiek z zażelaznej kultury. Tak, jako forma, czy nareszcie mocne uderzenie pięścią z zażelaznej, kiedy jednocześnie zobaczono te pierwiastki, no, o co mówiliśmy, o teatrze absurdu, aczkolwiek to nie jest jeden do jednego ani Ionesco, ani paru innych autorów. Jednak Mrożek też jest samoswój, to znaczy Mrożek jest tutaj, tutaj. Porównywalny, a i nie, bo jednocześnie to sama wywołam nazwisko, a nazwisko, czyli Ionesco już nam tutaj się wcześniej pojawiło, ale nie można tego za blisko zsuwać, tak samo z Beckettem.

Czy to polską formę, czy w ogóle ludzką formę, właśnie w tą konieczność rozbierania stereotypii kulturowych. W to, że Mrożek zawsze, kiedy to obmyśla, to obmyśla to już na kilku poziomach. Potrzeba rewolucji konserwatywnej, która przecież była, no nie wiem, paradoksalnie nawet w łonie rewolucji francuskiej, jak pamiętamy Robespiera. No to co robił Robespierre? No Robespierre też chciał pięścią zaprowadzić de facto stary porządek. No to znaczy, że o co się przewróciła rewolucja? Być może o to, nie? Takie pytania, pytania w literaturze francuskiej świetnie oswojono. W literaturze niemieckiej, tak już tylko jeszcze na innych nieco scenach myślenia, u Mrożka są absolutnie jego problemem. Także Tango się da czytać i ten triumf tego, że na tym trupie ostatecznie Melonik, przepraszam, zatańczy obłapiając się z tym prymitywem, tak?

No to czyż to nie jest wiek XX? Ależ jest. Znaczy, Mrożek znalazł w sobie coś w tym całym polskim partykularyzmie, który tam oczywiście wiemy, no po prostu Mrożek się składa z kryptocytatów z różnych pisarzy. No może składa to za mocne słowo, nie? Ale jak nie Wyspiańskiego tam mamy, to mamy nie do końca uświadomionego, mam wrażenie, przez niektórych Witkacego. Jak nie Witkacego, to różnych innych. Różne polemiki Mrożka siedzą w tych tekstach, różne jego, nie wiem, zderzenia w ogóle z dramatem XIX i XX wiecznym. Już o tym Mrożku i o Mickiewiczu to już napisano tyle, że aż wstyd i to wraca w tangu, nie? No przecież jakby to powiedzieć, to zaklęcie, jak nie zaklęcie w polskiej martyrologii, to zaklęcie właśnie w tym ruchu, tej rewolucji wstecz, nie?

Rzadko się biorą, ale to jest kwestia nie tyle nieaktualności tanga, to jest kwestia zmiany modelu teatru. Mrożek już z tym miał bardzo poważny problem. Mrożek, to pars proto, to na zasadzie Mrożek, czyli jego sztuki. Aktorzy się buntowali, ten przykład z lat 90., kiedy w Starym Teatrze się raptem okazało, bodaj nawet jeśli to nie był ten teatr, to już bardzo przepraszam, w każdym razie była znaczna kształt ankiety między aktorami. Przeprowadzone i jedna z aktorek powiedziała, to już nie jest ten model, my chcemy transowego teatru, a Mrożek mówi pełnymi zdaniami, dziękujemy za uwagę. To jest intelektualny teatr, który już teraz nie jest przeżytkiem. Ciągle wraca ta kwestia, czy granie takiego teatru, który mówi, że zacytuje tę osobę z ankiety pełnymi zdaniami i jest naprawdę teatrem wymagającym intelektualnie, nie jest teatrem emocji.

Jest absolutnie teatrem, znaczy on działa ostatecznie na emocje, no na moje na przykład działa, kiedy ja chociażby czytam, nie wiem, indyka czy to, no ale może jestem sama, jestem może przeżytkiem, tak? To jest w tym sensie teatr intelektualny z mocnymi tezami społecznymi również. Jak najbardziej, to znaczy to nie o to chodzi, że to nie porusza, no moi studenci dowodem, że jak im podtykam mrożka, to jakoś ich to bierze. Gombrowicz ich bierze jednakowoż, no to nie jest, że powiem kolokwialnie, to nie jest takie proste. Mrożek jako sztuka nienaiwności. Mrożek jako sztuka, to jest permanentnie konieczne. My się ciągle musimy uczyć krytycyzmu. Uczyć się krytycyzmu w stosunku do tego, co nas robi. Mrożek to wystawia w każdej swojej sztuce, w tangu wystawia. To, co nazwałam właśnie tym rozbrajaniem stereotypii.

A stereotypie to nie są tylko jakieś tam przekonanka, które są na wierzchu. Nie, stereotypia to jest bardzo często ruch w nas samych, który poprzedza w ogóle jakiekolwiek intelektualną rozbiórkę. Być zrobionym ze stereotypii to jest szalenie groźne. Przede wszystkim unieodparniające nas na jakiekolwiek zastrzyki ideologiczne. W tym sensie Mrożek powinien być czytany. Jeśli się z tego weźmie szkołę, nie tylko stosunków damsko-męskich i rodzinnych, ale przede wszystkim tego, w jaki sposób chronić się przed demagogią, w jaki sposób niestety można być podatnym na to, no to przecież nasze życie polityczne ostatnich dziesięciu, nastu lat pokazało, że Mrożek jest totalnie aktualny. Totalnie. Bardzo dziękuję Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego i pisarka opowiadała Państwu o tangu i o Sławomirze Mrożku.