Czy Tango to "marzenie prawaka"?

Przez 7 odcinków wspólnie z Kają szukamy świadków, zbieramy dowody i sprawdzamy, jak zareagują państwowe instytucje. W podcastu Misja Kaja słuchaj na Spotify, Apple Podcast i YouTube. Stos Lektur. Przy mikrofonie Anna Piekutowska, to jest audycja Stos Lektur, w której powracam do obowiązkowych lektur szkolnych. Przypominam o co w nich chodziło i szukam nowych odczytań. Dziś tango, dramat Sławomira Mrożka, lektura w szkole średniej.

Czy król absurdu i groteski byłby zadowolony, że trafił do podręczników? No pewnie tak, bo lubił swoją popularność i lubił swoją sławę, ale podobno, gdy kiedyś w Krakowie siedział na ławce w majowy dzień i dostrzegł młodego człowieka w garniturze i domyślając się, że jest to maturzysta, zapytał z troską, było tango? A kiedy dostał potwierdzenie, szczerze zmartwiony miał odrzec, przepraszam. Dziś o Arturze, Stomilu, Etku, kobietach w tangu oraz wielkiej historii, a przede wszystkim o Sławomirze Mrożku opowie Państwu Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, pisarka. Najnowsza książka to wczoraj była Ślona Zielona. Dzień dobry. Melduję się, tak. Tango to jest jedna z najmłodszych, najnowszych propozycji w liście lektur szkolnych dla licealistów.

Ja się osobiście cieszę z obecności Tanga. Jest to książka jednocześnie niebezpieczna oczywiście, a raczej nie w tym sensie niebezpieczna, jak postrzegały to czasami środowiska teatralne bądź inne, kiedy po prostu wchodziły inne typy dramatu. Inne wyzwania i wtedy tego Mrożka nie grano albo na przykład protestowano przeciwko niemu ideologicznie. W tej chwili jest, no myślę, że można się troskać o rozumienie tego tekstu po prostu, najzwyczajniej w świecie, a tekst jest paradoksalnie znowuż aktualny. No ale też taki trochę szkolny dla młodzieży. No przede wszystkim całą fabułę, wszystko w tangu nakręca konflikt pokoleń. To musi być bliskie młodym ludziom w czasach, kiedy GNZ kłócą się z millennialsami, millennialsi z boomerami.

I że w ogóle tango jest tak, jak to bywa w przypadku Mrożka i wielu osób posiadających realne duże poczucie humoru, że to są bardzo mroczne treści tak naprawdę. I czy tego się spodziewają, na przykład czy moi studenci się spodziewali tego po Mrożku, kiedyśmy czytali Indyka, bo czytaliśmy Indyka akurat, a nie właśnie tango, ale można było to rozegrać w taki sposób. Nie wiem, czy się spodziewali właśnie tego, Zderzenia i tak naprawdę problematyki, konserwy, nie tylko kulturalno-artystycznej, takiej rewolucji, która jest jednocześnie retrogradowa. Bo przecież to, do czego tęskni Artur, to jest przecież cofnięcie się. To jest cofnięcie się do formy, to jest wskok w formę, ale nie stworzenie nowej formy, prawda, która rozsadzi porządek rodziców.

Ale będzie tą nagą siłą, która jak co do czego, jak się to przewróci ta kolejna rewolucja, to ta naga siła posprząta. Zresztą bez króla Ubu Żariego nie byłoby takich postaci jak Edek i myślę, że w ogóle myślenia Mrożka by nie było. Czyli jednak z dzisiejszej perspektywy Mrożek nie nadaje się na bohatera konserwatywnej bajki. Nie myślę, to znaczy za dużo jest w nim. Oczywiście w Mrożku jest coś z Artura i w Arturze jest coś z Mrożka. Oczywiście też z jakimś jego uwewnętrznionym polskim repertuarem, z jakąś jego jednak tęsknotą do formy. Tylko jednocześnie, z drugiej strony, Mrożek, nad czym się zastanawiałam przez moment, kiedy teraz wróciłam do Tanga w związku z naszą rozmową, ten wujek Eugeniusz, który siedzi w Meloniku, taki filister w Meloniku,

Świadomiłam sobie, że u Mrożka ten melonik wraca. On wraca w różnych konfiguracjach i to jest niezwykle interesujące, ponieważ w przeciwieństwie do cylindra arystokratów albo, nie wiem, takiego szerokiego kapelusza artysty, wprowadzonego jeszcze tego modelu w wieku XIX, to ten melonik jest jakąś gwarancją takiej mieszczańskiej normy. I tej mieszczańskiej normy, która co i rusz u Mrożka w bardzo wielu jego tekstach, Jakoś tam, znaczy bardzo wielu może bez przesady, a niekoniecznie właśnie, w bardzo wielu nie wraca Melonika, ale ta norma wraca, ona się upomina o swoje. I o paradoksie ten Artur, który z takim gorącym zapałem do tego ślubu tak ciągnie, później ciągnie jeszcze w ogóle już może z mniejszym nieco zapałem, bo coś w nim jednak pękło, ale wtedy do czynu rewolucyjnego niemalże, tak naprawdę daje szansę Melonikowcom.

I w sumie to skąd on spadł? No to zupełne jonesko. Zupełne jonesko na zasadzie, no skąd ten tygrys? No mógł z kosmosu zlądował, rurami przyszedł czy co, ale istotą rzeczy nie jest sam tygrys i to skąd on pochodzi, tylko istotą rzeczy jest to, jaką sytuację dramaturgiczną to uruchamia. I ostatecznie to, że logika, jak to było u Ioneska, do gramatyki prowadzi, a gramatyka do zbrodni, bo ostatecznie trup się ścielę jednak. I to dlatego mówię o ciemności Mrożka. W tangu też jednak musi być ostatecznie jakaś forma zapaści. A ja jeszcze panią podrążę raz o polityczność, dlatego że Mrożek wyjeżdża z Polski już jako znany pisarz. W 1953, w 1954 publikuje w Dialogu Tango. Rok później sztuka zostaje wystawiona po raz pierwszy.

Tango jako dramat. Dramat tej polskiej formy, która jest bardzo podatna na manipulacje. Sama nawet o tym nie wiedząc, która kiedy zrobi te kilka kroków w stronę tej młodziakowatości, w stronę nowoczesności, a co jest bardzo charakterystycznym też tropem mrożkowym, to później niestety trzeba wykonywać coś na kształt właśnie wiwisekcji frazesu tego nowocześniactwa. No trochę tak, to znaczy to nowocześniactwo to jest kapitalna taka proza, którą mogę w ciemno polecić, bo się nazywa z ciemności. Kamalut, mała proza, jedna z takich arcydziełek Mrożka, kiedy on tak na dobrą sprawę właśnie obnaża to, w jaki sposób my grzęźniemy nieuchronnie, starając się wybić na nowoczesność, starając się o modernizację, starając się, bo to przecież jest też impuls Tanga, no nie?

Wiadomo, że na tym trupie zatańczy Edek. Edek, który musi na nim zatańczyć. Nie oczywiście Edek znowu w kostiumie Bogiem, a prawdą nie swoim. Czyli znowu ten triumf tego ciemnego, powiedzmy, pierwiastka. A czy nie jest łatwo złapać Mrożka na niekonsekwencji? Dlatego, że w tym świecie, który on kreuje, w tym świecie anomii, moralnego upadku, kryzysu, wszystkich wartości, jednak jest wartość. Rodzina. No ona cały czas jest. Jest rodziną wielopokoleniową, trzymającą się razem i ona trwa do końca. O paradoksie można powiedzieć, że tak. To jest ta forma, zresztą jego wyobraźni, to może dlatego też jest ta obecność. Czasami można pomyśleć nawet o nadobecności rodziny, zwłaszcza jak zestawimy to z rysunkami, to my też tam mamy przecież dialog ojca z synem, nie wiem, dialog...

Niesamowicie to jest charakterystyczne. No dobra, dajemy jakąś przestrzeń, ale też po prawdzie, jeśli patrzeć na rozegranie ról w tangu, kobiety mogą nam się wydawać, zresztą w wielu mrożkach, fabułach, to też indyka bym podpięła i wiele innych, w fabułach czy dramatach już słowa fabuła używam poza gatunkowo trochę, w historiach mrożka. Są czasem gestem trzeźwości, są czasem gestem samoświadomości, która chociaż mężczyzna stara się górować nad tą samoświadomością, one w gruncie rzeczy wiedzą lepiej i znają ich ustawienia. Tak tylko, że dalej, żeby to był model produktywny, w którym ta kobiecość może faktycznie wybrzmieć jako pełnoprawna, no to jak wiemy, ale to wiemy też jakby

Z historii tych ustawień emancypacyjnych, jak się nie udaje projekt modernizacji, to nie udaje się też projekt kobiecości. To znaczy, to jest zawsze... Im bardziej ta kobiecość jest samoświadoma, tym bardziej jest kobiecością cierpiącą jakoś. Znaczy, cierpiącą chociażby nie w sensie jakiejś wielkiej może martyrologii, ale ostatecznie jakoś zmarginalizowaną. Stłamszoną. Z tłamszoną i w rezultacie świadomą, czasami znacznie bardziej niż męskość tych ustawień na polu gry. Tylko, że ustawienia na polu gry, czyli świadomość tego, nawet nie ping-ponga, ale takich szachów społecznych, no jeśli to jest metafora dobra dla Mrożka, nie do końca, ale nie mam w tym momencie lepszej warcabów czy czegokolwiek. W każdym razie tych pozycji, nie? Im bardziej kobieta posiada świadomość tych pozycji, tym w gruncie rzeczy trochę trudniej dla niej.

Niekoniecznie, może dla dobra sztuki okej, ale jeśli byśmy mieli wejść w jej skórę, to byśmy woleli w nią nie wchodzić. Nie wiem, zresztą w czyjej skórze bym się wolała znaleźć, nie wiem, tej Eleonory niby wchodzącej w romans tylko po to, żeby co? Żeby na dobrą sprawę zadowolić emancypacyjne pragnienia swojego męża. A też naprawdę nie wiadomo czy siebie, bo przecież ten jej związek z Zetkiem też nie jest żadnym związkiem, prawda? Jest też kolejnym ustawieniem w polu. Najbardziej oczywiście w realnie męskich wyobrażeń, ale też kiedy się mówi o tym irracjonalnym pierwiastku tradycji polskiej, bo to jest niesamowite u Mrożka, że on i ten romantyzm i te wszystkie gesty słowne, te wszystkie gesty słowne, które my powtarzamy, które my reprodukujemy niejako pozaświadomie czasami.

Ci ludzie, którzy gadają tą polską formą, dość kapitalnie się to porównuje z chwytami u Gombrowicza, które jednakowoż to nie jest jedno i to samo, już nie rozwiniemy tej kwestii. Ale to jest coś świetnego, ale jednocześnie bardzo obnażającego te ustawienia. Czy są to ustawienia na ofiarę i opresjonata, co jest typowe dla Mrożka. Ale jest też wiele innych, takich, które ostatecznie z języka Tych powtórzeń, tych dykcji, czy to takich poromantycznych, czy innych, wyłania się świat, ale ten świat ostatecznie trzyma nas na muszce. To jest świat, który pokazuje swoje ciemne podbrzusze. Mnie poruszyła kiedyś taka, jeden z pierwszych jego tekstów, policjant to się nazywało, gdzie Mrożek dokonuje bardzo charakterystycznego programowania świata na opak.

W sumie w tangu mamy trochę to samo, że ostatecznie Kto wchodzi w czyje buty i kto się rearanżuje na tej mapie, prawda? Kto ostatecznie miał nie przewodzić, a przewodzi. Kto umiera, a miał królować. Z króla się robi żebraka, z żebraka król. To jest niesamowicie charakterystyczne. Ta przewrotka i wielokrotne koziołkowanie u Mrożka. A tu sobie spisałam taki króciutki cytat. Nie podejmuje się ukazania czynów przestępcy nijako na powierzchni. Twierdzę jednak, że w kształcie całkowicie dojrzałym znajdują się one w sferze osobowości oskarżonego i nawet jeżeli nie zostały dokonane, to są rzeczywistością taką samą, jakby zostały dokonane. To się oczywiście mówi w takiej stalinowskiej nomenklaturze. Ale potencjalność tego, że jeśli tobie np. masz intelekt wychodzący ci na twarz, to potencjalnie jesteś wrogiem systemu.

I to Mrożka chyba fascynuje najbardziej na świecie. Tango zostało napisane na emigracji i to dało mu międzynarodową sławę. Mrożka wtedy grały czołowe teatry Europy. Biografka Mrożka, Małgorzata Niemczyńska, pisze, że reżyser teatralny Erwin Axel opowiadał w jednym z wywiadów, jak zaproponował wystawienie tej sztuki w Schiller Theater, ale kiedy usłyszał, że Mrożek musi się jeszcze wiele nauczyć, zanim będzie tam grany... Tak, Mrożek miał opory. To prawda, pamiętam to z felietonów Axera. No i potem sobie oczywiście Axel nie mógł tego wybaczyć, no bo Mrożek właściwie tak z dnia na dzień stał się sławny, wszyscy sobie wyrywali prawa do tych kolejnych premier. Dlaczego to tango tak się błyskawicznie spodobało i to od razu tak międzynarodowo?

To są jednak trochę inne formy. Tak trochę jako świadectwo, ale też jest tutaj sporo treści uniwersalnych. To, że na przykład wprowadzanie normy, jakaś próba wciśnięcia świata w formę jest bardzo blisko próby totalitarnej. To znaczy to, że jakby ten zakus, bo przecież ten zakus Artura, on sam w pewnym momencie, sam na sobie się przekona, że hoduje tym pięć, która go zabija. To, że nowocześniactwo, które tak na dobrą sprawę nigdy nie jest taką modernizacją pełną, tylko jest po prostu też w pewnym momencie stekiem frazesów, urodzi Edka prędzej czy później. Ten Edek nie musi się tylko urodzić w Polsce. Ten Edek się mógł urodzić pod zupełnie inną szerokością geograficzną. Te relacje władzy, to znaczy rozgrywanie władzy na linii kobiety-mężczyźni, które jest oczywiście, zawsze u Mrożka nie jest problemem autonomicznym, mam wrażenie, tylko jest wciśnięte właśnie w to wszystko, o czym żeśmy już tutaj mówiły, nie?

Czy to polską formę, czy w ogóle ludzką formę, właśnie w tą konieczność rozbierania stereotypii kulturowych. W to, że Mrożek zawsze, kiedy to obmyśla, to obmyśla to już na kilku poziomach. Potrzeba rewolucji konserwatywnej, która przecież była, no nie wiem, paradoksalnie nawet w łonie rewolucji francuskiej, jak pamiętamy Robespiera. No to co robił Robespierre? No Robespierre też chciał pięścią zaprowadzić de facto stary porządek. No to znaczy, że o co się przewróciła rewolucja? Być może o to, nie? Takie pytania, pytania w literaturze francuskiej świetnie oswojono. W literaturze niemieckiej, tak już tylko jeszcze na innych nieco scenach myślenia, u Mrożka są absolutnie jego problemem. Także Tango się da czytać i ten triumf tego, że na tym trupie ostatecznie Melonik, przepraszam, zatańczy obłapiając się z tym prymitywem, tak?

No to czyż to nie jest wiek XX? Ależ jest. Znaczy, Mrożek znalazł w sobie coś w tym całym polskim partykularyzmie, który tam oczywiście wiemy, no po prostu Mrożek się składa z kryptocytatów z różnych pisarzy. No może składa to za mocne słowo, nie? Ale jak nie Wyspiańskiego tam mamy, to mamy nie do końca uświadomionego, mam wrażenie, przez niektórych Witkacego. Jak nie Witkacego, to różnych innych. Różne polemiki Mrożka siedzą w tych tekstach, różne jego, nie wiem, zderzenia w ogóle z dramatem XIX i XX wiecznym. Już o tym Mrożku i o Mickiewiczu to już napisano tyle, że aż wstyd i to wraca w tangu, nie? No przecież jakby to powiedzieć, to zaklęcie, jak nie zaklęcie w polskiej martyrologii, to zaklęcie właśnie w tym ruchu, tej rewolucji wstecz, nie?

No co powtarzają wszyscy beznamiętnie, ale to przecież jest zapowiednik tego, że rzeczywiście trup się ścielę gęsto przecież w finale tej sztuki. No nie gęsto, ale no trup jest znaczący tutaj oczywiście. Ale też zagrożenie, które jest... zagrożenie korupcji intelektualistów. Zagrożenie tego, że każdy... Korupcji bez czynności? Korupcji bez czynności, ale też naprawdę tego, że ostatecznie to, żeby bezprawie stało się prawem, żeby się zakochać w różnych ideologach. Ostatecznie, żeby się zakochać, ostatecznie, jak to było, Mrożka w kapitalnej sztuce, już potem nieprzedrukowywanej, bardzo krótkiej figurze Stalina, bo ostatecznie się okaże, że to co tatuś kocha najbardziej, a synek potem zostanie po tatusiu wkręcony, bo tatuś synkowi zabiera jego kobietę, bo tatuś oczywiście musi synka jakoś zdominować, a synek z kolei

Jest absolutnie teatrem, znaczy on działa ostatecznie na emocje, no na moje na przykład działa, kiedy ja chociażby czytam, nie wiem, indyka czy to, no ale może jestem sama, jestem może przeżytkiem, tak? To jest w tym sensie teatr intelektualny z mocnymi tezami społecznymi również. Jak najbardziej, to znaczy to nie o to chodzi, że to nie porusza, no moi studenci dowodem, że jak im podtykam mrożka, to jakoś ich to bierze. Gombrowicz ich bierze jednakowoż, no to nie jest, że powiem kolokwialnie, to nie jest takie proste. Mrożek jako sztuka nienaiwności. Mrożek jako sztuka, to jest permanentnie konieczne. My się ciągle musimy uczyć krytycyzmu. Uczyć się krytycyzmu w stosunku do tego, co nas robi. Mrożek to wystawia w każdej swojej sztuce, w tangu wystawia. To, co nazwałam właśnie tym rozbrajaniem stereotypii.

A stereotypie to nie są tylko jakieś tam przekonanka, które są na wierzchu. Nie, stereotypia to jest bardzo często ruch w nas samych, który poprzedza w ogóle jakiekolwiek intelektualną rozbiórkę. Być zrobionym ze stereotypii to jest szalenie groźne. Przede wszystkim unieodparniające nas na jakiekolwiek zastrzyki ideologiczne. W tym sensie Mrożek powinien być czytany. Jeśli się z tego weźmie szkołę, nie tylko stosunków damsko-męskich i rodzinnych, ale przede wszystkim tego, w jaki sposób chronić się przed demagogią, w jaki sposób niestety można być podatnym na to, no to przecież nasze życie polityczne ostatnich dziesięciu, nastu lat pokazało, że Mrożek jest totalnie aktualny. Totalnie. Bardzo dziękuję Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego i pisarka opowiadała Państwu o tangu i o Sławomirze Mrożku.