Czy Tango to "marzenie prawaka"?

Przez 7 odcinków wspólnie z Kają szukamy świadków, zbieramy dowody i sprawdzamy, jak zareagują państwowe instytucje. W podcastu Misja Kaja słuchaj na Spotify, Apple Podcast i YouTube. Stos Lektur. Przy mikrofonie Anna Piekutowska, to jest audycja Stos Lektur, w której powracam do obowiązkowych lektur szkolnych. Przypominam o co w nich chodziło i szukam nowych odczytań. Dziś tango, dramat Sławomira Mrożka, lektura w szkole średniej.

Czy król absurdu i groteski byłby zadowolony, że trafił do podręczników? No pewnie tak, bo lubił swoją popularność i lubił swoją sławę, ale podobno, gdy kiedyś w Krakowie siedział na ławce w majowy dzień i dostrzegł młodego człowieka w garniturze i domyślając się, że jest to maturzysta, zapytał z troską, było tango? A kiedy dostał potwierdzenie, szczerze zmartwiony miał odrzec, przepraszam. Dziś o Arturze, Stomilu, Etku, kobietach w tangu oraz wielkiej historii, a przede wszystkim o Sławomirze Mrożku opowie Państwu Eliza Kącka, literaturoznawczyni, adiunktka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, pisarka. Najnowsza książka to wczoraj była Ślona Zielona. Dzień dobry. Melduję się, tak. Tango to jest jedna z najmłodszych, najnowszych propozycji w liście lektur szkolnych dla licealistów.

Czy według pani tango nadaje się na taki symbol, reprezentację literatury współczesnej? Ciężka sprawa. Że nawiążę na sekundkę do tej ławki. Mianowicie to jest bardzo ciekawa rzecz, że ktoś taki jak Mrożek strasznie sfrustrowany swoją niedoobecnością, jednocześnie bardzo, bardzo zawiedziony rodzajem ludzkim, korespondujący z Lemem o tych wszystkich ochytkach, szalejach i o podobnych ziemianach, czyli o nas, w gruncie rzeczy miałby tutaj bardzo poważną ambiwalencję z listą lektur. Trochę by się, znaczy może w jakimś tam stopniu by się cieszyło, ale jednakowoż byłby przede wszystkim podejrzliwy. A co do Tanga, jest to oczywiście kapitalna reprezentacja naszych problemów. Myślę, że naszych problemów nie tylko z polską formą, a z paroma innymi rzeczami, to pewnie zaraz.

Ja się osobiście cieszę z obecności Tanga. Jest to książka jednocześnie niebezpieczna oczywiście, a raczej nie w tym sensie niebezpieczna, jak postrzegały to czasami środowiska teatralne bądź inne, kiedy po prostu wchodziły inne typy dramatu. Inne wyzwania i wtedy tego Mrożka nie grano albo na przykład protestowano przeciwko niemu ideologicznie. W tej chwili jest, no myślę, że można się troskać o rozumienie tego tekstu po prostu, najzwyczajniej w świecie, a tekst jest paradoksalnie znowuż aktualny. No ale też taki trochę szkolny dla młodzieży. No przede wszystkim całą fabułę, wszystko w tangu nakręca konflikt pokoleń. To musi być bliskie młodym ludziom w czasach, kiedy GNZ kłócą się z millennialsami, millennialsi z boomerami.

Dla rzeczywiście pierwszoroczniaków, którzy mają jakiś tam przekrój, oni się bardzo, bardzo ekscytują mrożkiem, co mnie aż zaskoczyło, że tak bardzo, ponieważ był taki przestój i miałam wrażenie, że ten mrożek rysownik, mrożek w kilku reprezentacjach, w jakimś elemencie satyry społecznej, nie wiem, z przekroju. Jako postać też, osobowość. Jako postać i osobowość, aczkolwiek jakby się zderzyli z żywym Mrożkiem albo poczytali dziennik, to by odpadli prawdopodobnie niektórzy z nich, bo stanowiłby już dla nich problem. Ale Mrożek jako jakaś figura, nie? Przechadzająca się przez naszą wyobraźnię, maszerująca sobie z pewnymi tropami. No to świetnie, teatr absurdu, właśnie takie rzeczy. To są takie rzeczy, na które plus plus bunt młodych przeciwko starym w jakimś modelu w miarę zrozumiałym. Jak się zaczyna ten model rozkminiać, to się raptem okazuje, że młodzi w tangu niekoniecznie są młodzi duchem w taki sposób, jakbyśmy się spodziewali.

I że w ogóle tango jest tak, jak to bywa w przypadku Mrożka i wielu osób posiadających realne duże poczucie humoru, że to są bardzo mroczne treści tak naprawdę. I czy tego się spodziewają, na przykład czy moi studenci się spodziewali tego po Mrożku, kiedyśmy czytali Indyka, bo czytaliśmy Indyka akurat, a nie właśnie tango, ale można było to rozegrać w taki sposób. Nie wiem, czy się spodziewali właśnie tego, Zderzenia i tak naprawdę problematyki, konserwy, nie tylko kulturalno-artystycznej, takiej rewolucji, która jest jednocześnie retrogradowa. Bo przecież to, do czego tęskni Artur, to jest przecież cofnięcie się. To jest cofnięcie się do formy, to jest wskok w formę, ale nie stworzenie nowej formy, prawda, która rozsadzi porządek rodziców.

Z babcią ma zagrać w karty. A on się daje obsadzać. Ależ znakomicie się daje obsadzać, ale on jednocześnie wie swoje. On w rezultacie ostatecznie sięgnie jako niby ręka pana Artura. Ostatecznie ta ręka uformuje się w pięść i panu Arturowi da ponosie. W związku z tym to jest niezwykle ciekawy model, ale ten model pokazuje nieustannie powracający polski problem. Bo Mrożek w jego analizach społecznych dokonuje nie tylko czegoś na kształt takiej, jakby to powiedzieć, wiwisekcji polskich stereotypów, ale też pokazuje raz takie podmyślenie tego, kto nie ma żadnych, nie żywi sobą żadnych większych idei, na pewno nie będzie ustanawiał nowych.

Ale będzie tą nagą siłą, która jak co do czego, jak się to przewróci ta kolejna rewolucja, to ta naga siła posprząta. Zresztą bez króla Ubu Żariego nie byłoby takich postaci jak Edek i myślę, że w ogóle myślenia Mrożka by nie było. Czyli jednak z dzisiejszej perspektywy Mrożek nie nadaje się na bohatera konserwatywnej bajki. Nie myślę, to znaczy za dużo jest w nim. Oczywiście w Mrożku jest coś z Artura i w Arturze jest coś z Mrożka. Oczywiście też z jakimś jego uwewnętrznionym polskim repertuarem, z jakąś jego jednak tęsknotą do formy. Tylko jednocześnie, z drugiej strony, Mrożek, nad czym się zastanawiałam przez moment, kiedy teraz wróciłam do Tanga w związku z naszą rozmową, ten wujek Eugeniusz, który siedzi w Meloniku, taki filister w Meloniku,

Świadomiłam sobie, że u Mrożka ten melonik wraca. On wraca w różnych konfiguracjach i to jest niezwykle interesujące, ponieważ w przeciwieństwie do cylindra arystokratów albo, nie wiem, takiego szerokiego kapelusza artysty, wprowadzonego jeszcze tego modelu w wieku XIX, to ten melonik jest jakąś gwarancją takiej mieszczańskiej normy. I tej mieszczańskiej normy, która co i rusz u Mrożka w bardzo wielu jego tekstach, Jakoś tam, znaczy bardzo wielu może bez przesady, a niekoniecznie właśnie, w bardzo wielu nie wraca Melonika, ale ta norma wraca, ona się upomina o swoje. I o paradoksie ten Artur, który z takim gorącym zapałem do tego ślubu tak ciągnie, później ciągnie jeszcze w ogóle już może z mniejszym nieco zapałem, bo coś w nim jednak pękło, ale wtedy do czynu rewolucyjnego niemalże, tak naprawdę daje szansę Melonikowcom.

Bo to nie jest kwestia tego, żeby pójść dalej ze zmianą. Tej zmiany w zasadzie nie ma. No przecież ten ojciec Stomil, który uprawia ten swój nieustanny eksperyment, Który tak na dobrą sprawę się nigdy nie obiektywizuje artystycznie. Przecież ten człowiek robi i nic nie robi, nie? Jak taka kpina z tego awangardowego zamiaru, nie? Z takich podobnych Mrożkowi w gruncie rzeczy. Ludzie z jego pokolenia często, którzy robią nieprawdopodobne performancy, po których nie zostaje nic. To się rozprasza w ogóle, kosmicznie się rozprasza. Nie zostaje nic absolutnie, więc oczywiście W całym tym teatrze, w całej tradycji teatru absurdu, która no wspaniale wybrzmiewa w różnych jego sztukach, jak z tym tygrysem, który się raptem pojawia, prawda, w łazience.

I w sumie to skąd on spadł? No to zupełne jonesko. Zupełne jonesko na zasadzie, no skąd ten tygrys? No mógł z kosmosu zlądował, rurami przyszedł czy co, ale istotą rzeczy nie jest sam tygrys i to skąd on pochodzi, tylko istotą rzeczy jest to, jaką sytuację dramaturgiczną to uruchamia. I ostatecznie to, że logika, jak to było u Ioneska, do gramatyki prowadzi, a gramatyka do zbrodni, bo ostatecznie trup się ścielę jednak. I to dlatego mówię o ciemności Mrożka. W tangu też jednak musi być ostatecznie jakaś forma zapaści. A ja jeszcze panią podrążę raz o polityczność, dlatego że Mrożek wyjeżdża z Polski już jako znany pisarz. W 1953, w 1954 publikuje w Dialogu Tango. Rok później sztuka zostaje wystawiona po raz pierwszy.

No i tango jest tą pierwszą rzeczą, którą on pisze po opuszczeniu kraju. Jak on się tym dramatem z Polską i swoją własną biografią rozlicza? Dla mnie jest to dramat nieprawdopodobnie egzemplaryczny. To nie powiem, że mój ulubiony, bo myślę, że nie. Ja stoję jakoś bliżej niektórych innych jego sztuk czy opowiadań. Nie jest to żadne moje rozstanie z tangiem lekturowe, tylko powiedzmy, że mam jakieś swoje czytelnicze hierarchie, no to każdy takie rzeczy może mieć. Ale tango jako dramat kolejnej prześnionej rewolucji. Że już użyję sformułowania Ledera. Ale przecież to już Mrożek to wszystko wiedział i świetnie to wygrał w wielu swoich sztukach, zanim synteza Ledera powstała.

Tango jako dramat. Dramat tej polskiej formy, która jest bardzo podatna na manipulacje. Sama nawet o tym nie wiedząc, która kiedy zrobi te kilka kroków w stronę tej młodziakowatości, w stronę nowoczesności, a co jest bardzo charakterystycznym też tropem mrożkowym, to później niestety trzeba wykonywać coś na kształt właśnie wiwisekcji frazesu tego nowocześniactwa. No trochę tak, to znaczy to nowocześniactwo to jest kapitalna taka proza, którą mogę w ciemno polecić, bo się nazywa z ciemności. Kamalut, mała proza, jedna z takich arcydziełek Mrożka, kiedy on tak na dobrą sprawę właśnie obnaża to, w jaki sposób my grzęźniemy nieuchronnie, starając się wybić na nowoczesność, starając się o modernizację, starając się, bo to przecież jest też impuls Tanga, no nie?

Wiadomo, że na tym trupie zatańczy Edek. Edek, który musi na nim zatańczyć. Nie oczywiście Edek znowu w kostiumie Bogiem, a prawdą nie swoim. Czyli znowu ten triumf tego ciemnego, powiedzmy, pierwiastka. A czy nie jest łatwo złapać Mrożka na niekonsekwencji? Dlatego, że w tym świecie, który on kreuje, w tym świecie anomii, moralnego upadku, kryzysu, wszystkich wartości, jednak jest wartość. Rodzina. No ona cały czas jest. Jest rodziną wielopokoleniową, trzymającą się razem i ona trwa do końca. O paradoksie można powiedzieć, że tak. To jest ta forma, zresztą jego wyobraźni, to może dlatego też jest ta obecność. Czasami można pomyśleć nawet o nadobecności rodziny, zwłaszcza jak zestawimy to z rysunkami, to my też tam mamy przecież dialog ojca z synem, nie wiem, dialog...

No to już powiedziałam o tych mikrosko... społecznościach, no gdzie, przepraszam, postawić ten relikwie, czy raczej relikty, relikwie też, też, ale relikty przede wszystkim romantyzmu, czy religijności, czy różnych rzeczy w dobie upadku tych wszystkich wartości, jak to mówi książę w Indyku przecież, nie? Zresztą mówi tak samo, jak Witkacy mówił w Nowych Formach w Malarstwie. W dobie upadku tego i tego i tego i religii i tak dalej. No dobrze, no to przyglądamy się tej mikroformie. Ta mikroforma jest pospinana tak wieloma zależnościami. O pokoleniowych już pani powiedziała. Polityczno-społecznymi i tak dalej. Również oczywiście obyczajowo-psychologicznymi. To na tym też również, też, też Mrożek gra. Kiedy wejdzie w coś na kształt psychoanalizy duszy Polski, no to na czym to można rozegrać?

No przecież świetnie można. Kolejny odcinek. Wierność monogamia nie jest istotna. Kobiety są zdominowane przez mężczyzn, też traktowane przez pryzmat swojej seksualności. Artur chce powrotu porządku też przez rytuał małżeństwa, które jest formą opresji oczywiście. A Mrożek w swoim dzienniku pisze tak. Historia świata jest historią brutalnego ucisku kobiet, dzieci i artystów przez mężczyzn. W wielkich mękach i bardzo późno ludzkość męska zaczęła podejrzewać dopiero istotne, a potem z trudem odkrywała to, co wie każda kobieta.

Dwoistość uczuć, niekonsekwencje, zmienność, zapomnienie, to co nazwałbym zasadą migotania. Mężczyźni wymyślili na obraz i podobieństwo swoje myślenie logiczne, czyli prostackie i tak mające się do rzeczy, jak arytmetyka do algebry. Trzeba było niesłychanych wysiłków, żeby posunąć się odrobinę poza to. A kiedy okazało się, że kobiety myślą inaczej, obrazili się i nazwali głupimi albo nielogicznymi, co w męskiej nomenklaturze oznacza to samo. Żeby jakoś dorobić ideologię do swojego braku wyobraźni, wymyślili pojęcie honoru. Artyści zawsze cieszyli się powodzeniem u kobiet. Często obce jest im pojęcie honoru, konsekwencje logiczności są intuicyjni, nieobliczalni, słowem zniewieściali. Określenie zniewieściały jest w gruncie rzeczy określeniem pochlebnym. No widać, że Mrożek kobiety lubił i fascynowały go, ale feministą bym go nie nazwała.

O, Mrożek też oczywiście jest, to Mrożek w jego permanentnym autodyskursie i w jego permanentnym pisaniu, pisaniu siebie chociażby z perspektywy korespondencji i dziennika to widać, to też byśmy zobaczyli zmiany tej postawy. A czy też to, że ja już powiedziałam o Lemie i o mizantropii. Jest to duży pierwiastek, zresztą poprawcie to, a nie jest to duży pierwiastek psychiczny, nie wiemy, w dorobku Gombrowicza czy w dorobku Witkacego, ależ jest. To znaczy to z jednej strony dawanie kobietom jakiegoś tam, nazwijmy to, nie tyle przyzwolenia, bo przyzwolenie jest strasznie paternalistycznym gestem, ale... Przestrzeni. No właśnie, jakiejś przestrzeni, zresztą ten cytat, który pani wzięła, To absolutnie się odbija w tangu, nie? To znaczy w tych rozmowach z powiedzmy narzeczoną, gnaną, zaganianą w rolę żony kapitalnie się też odbija oczywiście w tej rozmowie ojca z synem.

Niesamowicie to jest charakterystyczne. No dobra, dajemy jakąś przestrzeń, ale też po prawdzie, jeśli patrzeć na rozegranie ról w tangu, kobiety mogą nam się wydawać, zresztą w wielu mrożkach, fabułach, to też indyka bym podpięła i wiele innych, w fabułach czy dramatach już słowa fabuła używam poza gatunkowo trochę, w historiach mrożka. Są czasem gestem trzeźwości, są czasem gestem samoświadomości, która chociaż mężczyzna stara się górować nad tą samoświadomością, one w gruncie rzeczy wiedzą lepiej i znają ich ustawienia. Tak tylko, że dalej, żeby to był model produktywny, w którym ta kobiecość może faktycznie wybrzmieć jako pełnoprawna, no to jak wiemy, ale to wiemy też jakby

Z historii tych ustawień emancypacyjnych, jak się nie udaje projekt modernizacji, to nie udaje się też projekt kobiecości. To znaczy, to jest zawsze... Im bardziej ta kobiecość jest samoświadoma, tym bardziej jest kobiecością cierpiącą jakoś. Znaczy, cierpiącą chociażby nie w sensie jakiejś wielkiej może martyrologii, ale ostatecznie jakoś zmarginalizowaną. Stłamszoną. Z tłamszoną i w rezultacie świadomą, czasami znacznie bardziej niż męskość tych ustawień na polu gry. Tylko, że ustawienia na polu gry, czyli świadomość tego, nawet nie ping-ponga, ale takich szachów społecznych, no jeśli to jest metafora dobra dla Mrożka, nie do końca, ale nie mam w tym momencie lepszej warcabów czy czegokolwiek. W każdym razie tych pozycji, nie? Im bardziej kobieta posiada świadomość tych pozycji, tym w gruncie rzeczy trochę trudniej dla niej.

Niekoniecznie, może dla dobra sztuki okej, ale jeśli byśmy mieli wejść w jej skórę, to byśmy woleli w nią nie wchodzić. Nie wiem, zresztą w czyjej skórze bym się wolała znaleźć, nie wiem, tej Eleonory niby wchodzącej w romans tylko po to, żeby co? Żeby na dobrą sprawę zadowolić emancypacyjne pragnienia swojego męża. A też naprawdę nie wiadomo czy siebie, bo przecież ten jej związek z Zetkiem też nie jest żadnym związkiem, prawda? Jest też kolejnym ustawieniem w polu. Najbardziej oczywiście w realnie męskich wyobrażeń, ale też kiedy się mówi o tym irracjonalnym pierwiastku tradycji polskiej, bo to jest niesamowite u Mrożka, że on i ten romantyzm i te wszystkie gesty słowne, te wszystkie gesty słowne, które my powtarzamy, które my reprodukujemy niejako pozaświadomie czasami.

Ci ludzie, którzy gadają tą polską formą, dość kapitalnie się to porównuje z chwytami u Gombrowicza, które jednakowoż to nie jest jedno i to samo, już nie rozwiniemy tej kwestii. Ale to jest coś świetnego, ale jednocześnie bardzo obnażającego te ustawienia. Czy są to ustawienia na ofiarę i opresjonata, co jest typowe dla Mrożka. Ale jest też wiele innych, takich, które ostatecznie z języka Tych powtórzeń, tych dykcji, czy to takich poromantycznych, czy innych, wyłania się świat, ale ten świat ostatecznie trzyma nas na muszce. To jest świat, który pokazuje swoje ciemne podbrzusze. Mnie poruszyła kiedyś taka, jeden z pierwszych jego tekstów, policjant to się nazywało, gdzie Mrożek dokonuje bardzo charakterystycznego programowania świata na opak.

W sumie w tangu mamy trochę to samo, że ostatecznie Kto wchodzi w czyje buty i kto się rearanżuje na tej mapie, prawda? Kto ostatecznie miał nie przewodzić, a przewodzi. Kto umiera, a miał królować. Z króla się robi żebraka, z żebraka król. To jest niesamowicie charakterystyczne. Ta przewrotka i wielokrotne koziołkowanie u Mrożka. A tu sobie spisałam taki króciutki cytat. Nie podejmuje się ukazania czynów przestępcy nijako na powierzchni. Twierdzę jednak, że w kształcie całkowicie dojrzałym znajdują się one w sferze osobowości oskarżonego i nawet jeżeli nie zostały dokonane, to są rzeczywistością taką samą, jakby zostały dokonane. To się oczywiście mówi w takiej stalinowskiej nomenklaturze. Ale potencjalność tego, że jeśli tobie np. masz intelekt wychodzący ci na twarz, to potencjalnie jesteś wrogiem systemu.

Jeśli ty właśnie masz takie, a nie inne amplua, to trzeba cię zniszczyć, zlikwidować, bo nawet jeśli teraz tego jeszcze nie myślisz, to ja ci powiem, że ty to pomyślisz. To jest bardzo mrożkowy chwyt, ale ten mrożkowy chwyt bardzo świetnie dekonspiruje To co nie jest nawet do końca uświadomioną agresją, ale też co nie jest do końca nawet uświadomionym sposobem zarządzania społeczeństwem. I Mrożek jest specjalistą od takich chwytów i to nie tylko dotyczy tej sztuki policjantów, bardzo w pewnym sensie nihilistycznej, bo tutaj to już nie ma się o co chwycić dosłownie. Ale też znacznie późniejszych rzeczy takich jak tango. No naprawdę to są takie, no to są obnażania naszego sposobu myślenia i tak jak już użyłam tego sformułowania, będę się go trzymać, podmyślenia, bo często to nawet nie jest to, co wychodzi w przestrzeń racjonalności, czy to jest to, co się tam wyłania w nam świadomie intelektualnie przerzute i przemyślane, tylko to są rzeczy, które często myślą nami.

I to Mrożka chyba fascynuje najbardziej na świecie. Tango zostało napisane na emigracji i to dało mu międzynarodową sławę. Mrożka wtedy grały czołowe teatry Europy. Biografka Mrożka, Małgorzata Niemczyńska, pisze, że reżyser teatralny Erwin Axel opowiadał w jednym z wywiadów, jak zaproponował wystawienie tej sztuki w Schiller Theater, ale kiedy usłyszał, że Mrożek musi się jeszcze wiele nauczyć, zanim będzie tam grany... Tak, Mrożek miał opory. To prawda, pamiętam to z felietonów Axera. No i potem sobie oczywiście Axel nie mógł tego wybaczyć, no bo Mrożek właściwie tak z dnia na dzień stał się sławny, wszyscy sobie wyrywali prawa do tych kolejnych premier. Dlaczego to tango tak się błyskawicznie spodobało i to od razu tak międzynarodowo?