Mentionsy Mentionsy
Podcast Wojenne Historie
Podcast Wojenne Historie

Stalin: Dajcie mi aluminium

13.11.2026 ·1 godz 5 min · 9 rozdziałów

Jeżeli podoba Ci się odcinek możesz nas wesprzeć w serwisie 🔶⁠PATRONITE.PL⁠🔶Albo postawić nam symboliczną kawę w serwisie🔷⁠BUYCOFFEE.TO⁠🔷

0:05 · Wprowadzenie i przedstawienie tematu 1

W kolejnym odcinku podcastu Wojenne Historie witają was Kamil Kawalec i Norbert Bączyk. Ten podcast powstaje dzięki wsparciu naszych patronek i patronów, za co im bardzo dziękujemy. Jeżeli ty też uważasz, że nasze treści są tego warte, możesz dołączyć do tego grona i wesprzeć nas w serwisie patronite.pl Norbert, wróćmy dzisiaj do jednego z największych paradoksów II wojny światowej. A mam tu na myśli fakt, że potężne gospodarczo Niemcy przegrały z wielokrotnie słabszym Związkiem Radzieckim. Jak to jest, Norbert, możliwe w takim razie, że ten słabszy Związek Radziecki, słabszy oczywiście gospodarczo, wyprodukował na przykład wielokrotnie więcej broni niż Niemcy? No, jak do tego doszło? Tak, masz rację Kamilu. Związek Radziecki w pewnym momencie był państwem, które było parokrotnie słabsze przemysłowo w zakresie wytopu stali, w zakresie wydobycia węgla, czy w zakresie produkcji aluminium.

0:45 · Analiza przyczyn zwycięstwa Związku Radzieckiego 11

I zwłaszcza ten ostatni parametr, produkcja aluminium. Jest chyba najbardziej zdumiewający i pokazuje znaczenie z jednej strony programu Lend Lease, z drugiej strony pokazuje znaczenie wojny wielofrontowej z perspektywy niemieckiego związania na wielu odcinkach jednocześnie. Koniec końców też pokazuje z jednej strony radziecki w wymiarze przemysłowym i wojskowym do pewnego stopnia prymitywizm, ale także i umiejętność adaptacji w warunkach głębokich niedoborów. Związek Radziecki przetrwał wojnę z Niemcami, Bo się do niej przygotowywał 10 lat, bo miał przestrzeń i mógł się wycofać w rozumieniu ewakuacji przemysłu, Związek Radziecki przetrwał II wojnę światową dzięki programowi Lend-Lease i wreszcie Związek Radziecki przetrwał II wojnę światową dzięki uwiązaniu Niemiec w wojnie wielofrontowej.

I rola Lend-Lease'u, rola pomocy alianckiej jest szczególnie widoczna nie w czołgach, nie w samolotach, nawet nie w samochodach, chociaż tu już w sposób wyraźny jest ona jednak widoczna. Nowa jest opowieść jak Amerykanie, Brytyjczycy i Kanadyjczycy podtrzymali Rosjan, jak nie dali im upaść, a potem dzięki dostawom maszyn, surowców pomogli Związkowi Radzieckiemu odtworzyć swój potencjał, zwiększyć swój potencjał. A dzięki zwiększeniu potencjału, skokowo zwiększyć możliwości i efektywność bojową Armii Czerwonej. I koniec końców, w II wojnie światowej mamy zdumiewającą historię. Potęga przemysłowa Niemiec, państwa, które w ciągu jednego roku mogło wytworzyć więcej aluminium niż Związek Radziecki wytwarzał przez cały okres II wojny światowej, a mimo to Związek Radziecki wyprodukował więcej samolotów niż Niemcy.

Mógł to zrobić, bo efektywność produkcji, bo dostawy surowców, bo wykorzystanie niestandardowych rozwiązań sprzęgło się z pewnym poziomem nienowoczesności, niższym progiem nowoczesności wojny na wschodzie w stosunku do wojny na zachodzie. Niemcy budowali na przykład w pełni metalowe samoloty. W Związku Radzieckim szerokie wykorzystanie choćby drewna, szeroka adaptacja konstrukcji lotniczych mieszanych, szeroka adaptacja sklejki, płótna, różnego rodzaju dziwnych rozwiązań, takich jak tak zwane delta-drewno, umożliwiło im podtrzymanie produkcji pomimo kryzysu aluminium, a kiedy to aluminium w szerszym zakresie zaczęło napływać w drugim, trzecim etapie wojny,

Nie zmienia to jednak faktu, że w latach 1941-1943 Związek Radziecki znajdował się na krawędzi wydolności przemysłowej związanej z gigantycznym problemem aluminium. Dzisiaj o tym się z jednej strony rzadko pamięta, a z drugiej strony w radzieckich publikacjach podkreślano, poniekąd z dumą, że chociaż znaleźli się w krytycznej sytuacji, weszli w niezwykle wąskie gardło, to udało im się przetrwać. Bo nam umyka to, że przez cały 1942 rok Związek Radziecki miał jedną, dosłownie jedną czynną hutę aluminium.

miał tylko jeden, w pełni wydolny zakład obróbki aluminium. Właściwie gdyby Niemcy zniszczyli słownie dwa zakłady, wyeliminowaliby Związkowi Radzieckiemu zdolność zarówno produkcji lotniczej, jak i poniekąd czołgowej, dlatego że nie zapominajmy, że wyroby z aluminium, podzespoły aluminiowe, stanowiły bezwzględnie kluczowy element silników diesla typu W-2, znanych z czołgów T-34 czy KW i pochodnych. Bez aluminium Związek Radziecki miałby również olbrzymie problemy z jakościową produkcją amunicji. I tak naprawdę ta cała potęga radzieckiej armii wyrażana tysiącami samolotów czy czołgów była w pewnym momencie sprowadzona do jednego wąskiego gardła w postaci dosłownie jednej huty aluminium.

I to był efekt szoku Barbarossy. Barbarossa to jest 6 miesięcy 1941 roku od czerwca do grudnia. 6 miesięcy niewyobrażalnego niemieckiego wyładowania na wschodzie. To uderzenie Wehrmachtu na wschód. Omal nie zniszczyło Związku Radzieckiego. A ja teraz przytoczę taki krótki fragment z jednego z oficjalnych, już rosyjskich, już nawet nie radzieckich, tylko rosyjskich opracowań na temat skutków Barbarossy. Tu cytat. Wielka wojna ojczyźniana wymusiła natychmiastowe przestawienie przedsiębiorstw przemysłowych w większości sektorów gospodarki narodowej na produkcję wyrobów wojskowych. Realizację zamówień na potrzeby obronności utrudniał jednak fakt, że w początkowej fazie wojny większość zakładów przemysłu zbrojeniowego została ewakuowana do wschodnich regionów kraju.

Dwukrotny, trzykrotny, dwudziestokrotny, czterystokrotny spadek produkcji. Do historii tak zwanej Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, czyli tej wojny narodów Związku Radzieckiego przeciwko faszystom, jak to mówiono, przeszły słowa Stalina. To wąskie gardło potęgi Armii Czerwonej, przemysłu zbrojeniowego Związku Radzieckiego, aluminium. Ono cały czas nie dawało Stalinowi spokoju. I kiedy w ramach operacji Tajfun Armie niemieckie miażdżyły wojska radzieckie na dalekich przedpolach Moskwy w październiku 1941 roku.

Specjalny wysłannik prezydenta Roosevelta, William Arville Harriman, on depeszował do Waszyngtonu 10 października 1941 roku. Do prezydenta i do pana Hopkinsa, od Harrimana. W celu jak najszybszego przyspieszenia wszelkich możliwych dostaw przedstawiam poniżej szczegółowy wykaz dodatkowych potrzeb strony radzieckiej. Uważamy, że ich prośby są zasadne i w pełni odpowiadają charakterowi prowadzonej przez nich obrony, którą chcemy wesprzeć. Wiele z tych potrzeb wynika ze zniszczenia elektrowni w Dniepropietrowsku oraz odcięcia Leningradu, co wpłynęło przede wszystkim na produkcję aluminium, stali i stopów żelaza. Strona radziecka dokłada wszelkich starań, aby przenieść maszyny z wymienionych regionów na tereny na wschód od Wołgi oraz na Ural.

Istnieją przesłanki, by sądzić, że im się to uda. Wcześniej informowałem już o konkretnych zobowiązaniach podjętych za pana zgodą. Obecnie przedstawiam kolejne potrzeby, prosząc o ich rozważenie i rekomendację oraz uwzględnienie. Tutaj taka uwaga, Hariman, będący specjalnym przedstawicielem Roosevelta w sprawie Lend-Lease. On najpierw jeździł do Wielkiej Brytanii, załatwiał sprawy Lend-Lease dla Brytyjczyków, a jesienią 1941 roku był przedstawicielem Roosevelta w Moskwie. Rozmawiał z przedstawicielami radzieckimi, rozmawiał osobiście ze Stalinem i właśnie Harriman uważał, że Związek Radziecki może przetrwać niemiecką inwazję, Ale potrzebuje jak najbardziej wsparcia materiałowego. W 1941 roku mieliśmy o tym odcinek dla Patronów.

Tak naprawdę państwem odpowiedzialnym za Lend-Lease względem Związku Radzieckiego, państwem numer jeden, była Wielka Brytania. Amerykanie otworzyli szeroko Wrota zakładów przemysłowych, ktoś powie sakiewkę, dopiero w roku 1942. Wtedy ta pomoc amerykańska stała się dominująca. Wcześniej była to pomoc brytyjska, ale Harriman wysyłając telegram do Roosevelta, on podkreślał, że trzeba natychmiast skierować strumień Nie tylko właśnie w postaci czołgów, samolotów, butów czy jedzenia, ale w postaci surowców niezbędnych do podtrzymania istnienia radzieckiego przemysłu, który co prawda został ewakuowany na wschód, na linię Wołgi, na Ural, na Syberię.

Ale o ile można przenieść huty, no to nie można przenieść kopalń. I nie każdą hutę da się łatwo wywieźć. Nie da się łatwo wywieźć złóż. Nie da się ich w ogóle wywieźć. Problem leży w tym, że wywiezione fabryki potrzebują czasu na ponowne uruchomienie. Problem polega w tym, że jeżeli huty zostały ewakuowane w sposób częściowy, to nie odtworzą szybko albo w ogóle swoich przedwojennych zdolności produkcyjnych. że surowce, benzyna, chemikalia, metale, to wszystko jest tak samo ważne dla podtrzymania Związku Radzieckiego, jak czołgi czy samoloty. No ale w ogóle, tak naprawdę, czy Związek Radziecki miał szansę wygrać wojnę z Niemcami, gdyby nie nadeszła pomoc aliancka w ramach Lend-Lease? Nie, nie wygrałby.

10:36 · Rola programu Lend-Lease 6

Mówiłem o tym wielokrotnie, Związek Radziecki nie wygrałby, a nawet być może by nie przetrwał wojny z Niemcami bez Lend-Lease. Bo Związek Radziecki dzięki swoim przygotowaniom do wojny trwającym całe lata 30 XX wieku. Także te przygotowania były realizowane na przykład w oparciu o implementację zachodnich technologii. Ale Związek Radziecki TKD przygotowywał się do wojny i to pozwoliło mu przetrwać pierwszą rundę z Niemcami. Bez Lend-Lease, samodzielnie w wymiarze przemysłowym. Ale potem była druga runda, trzecia runda, czwarta runda tej wojny. I żeby przejąć inicjatywę, żeby ruszyć na zachód, żeby zacząć odzyskiwać utracone terytoria i żeby wreszcie bić Niemców, radziecki przemysł potrzebował Lend-Lease.

Radzieckie samoloty i radzieckie czołgi bezwzględnie potrzebowały chemikaliów, uszlachetniaczy i wreszcie aluminium, które płynęło z Zachodu. I Stalin miał pełną świadomość znaczenia dostaw surowców i maszyn przemysłowych dla ZSRR w kontekście wojennym. Wracając do depeszy Harrimana. Aluminium. Brytyjczycy dostarczyli już 50 tysięcy ton aluminium w sztabach i będą kontynuować dostawy w tempie 2 tysiące ton miesięcznie. Zapotrzebowanie radzieckie wynosi obecnie 4 tysiące ton aluminium w sztabach oraz 500 ton walcowanego dur aluminium miesięcznie. Otrzymaliśmy prośbę o zapewnienie 2 tysięcy ton aluminium w sztabach i 500 ton dur aluminium miesięcznie. Mam nadzieję, że wyrażą panowie na to zgodę, chodzi tu o prezydenta i o Hopkinsa, gdyż radziecki przemysł aluminiowy został poważnie uszkodzony, a materiał ten jest niezbędny do produkcji samolotów.

No i te decydujące miesiące 1941 roku, to jest dobrze widoczne w tej depeszy Harrimana, wysyłanej z zagrożonej już niemieckimi czołgami Moskwy. Tajfun osiąga swój szczyt, wojska frontów broniących Moskwy giną pod Wiaźmą, a Harriman wysyła do Roosevelta żądanie wysyłajcie wszelkie surowce. Zaczyna od aluminium, bo aluminium jest na liście Stalina na pierwszym miejscu. A potem w tej depeszy Harrimana mamy wszystko. Walcowany mosiądz, miedź, żelazokrzem, żelazochrom, płyty pancerne, stal szybkotnąca, wyroby walcowane, rury, stal nierdzewna. I Harriman jak to wszystko wymienia tysiące ton tego, tysiące tamtego, to wszystko potrzebuje Związek Radziecki?

Materiały ścierne o wartości 300 tysięcy dolarów miesięcznie. Ponadto dla potrzeb produkcji obuwia wojskowego niezbędne są skóry podeszwowe oraz inne odpowiednie rodzaje skór w ilości do 1500 ton miesięcznie. W kwestii fenolu oraz niezbędnych chemikaliów w tym środków zapobiegających zamarzaniu i innych substancji do celów wojskowych możemy jedynie przekazać sprawy do rozpatrzenia w celu podjęcia stosownych działań. Złożyliśmy ofertę dostarczenia wyrobów wełnianych oraz obuwia. Propozycja ta jest obecnie rozważana przez stronę radziecką. I potem następuje kolejna lista, co mają dostarczyć, bądź co rzekomo, bądź faktycznie już dostarczają Brytyjczycy. Czego tam nie ma? Łącznie z potrzebami dostaw ziarna kakaowego, diamentów przemysłowych, no te ostatnie także bezwzględnie konieczne w produkcji przemysłowej.

I Harriman kończy tak. Biorąc pod uwagę ogromne poświęcenia, na jakie zdobywają się Brytyjczycy w dostawach Lend-Lease do ZSRR, aby zapewnić szybkie dostawy, z całą stanowczością apeluje o podjęcie wszelkich możliwych kroków w kraju, aby nadać tym materiałom i ich dostawom najwyższy priorytet. W przypadku większości z nich liczy się każdy dzień. Wszystkie powyższe punkty przedstawione przez zespół, brat i inni członkowie mojej misji zyskują pełne i bezwarunkowe poparcie, podpisano Harriman. Chodzi o to, że Roosevelt dostaje w październiku 1941 roku nabiórko informacji od Harrimana. Że Związkowi Radzieckiemu posypał się przemysł, że kluczowe zakłady przemysłu ciężkiego albo zostały ewakuowane i są rozmontowane w wagonach, albo zostały te tereny, gdzie znajdują się kopalnie, huty, elektrownie dostarczające prąd do wielkich zakładów przemysłowych, że to wszystko pochłania Barbarossa, że Rosjanie tracą najcenniejsze tereny Ukrainy Wschodniej, że tracą Donbas, że stracili linię Dniepru, że stracili Dniepropietrowsko.

Że stracili Zaporoże. Pamiętajmy w 1941 roku radziecki przemysł opiera się o Leningrad, Moskwę, zagłębia ukraińskie takie jak Donbas. Ale szczególnie wąskie gardło stanowi aluminium. No ale w ogóle jak ważne wtedy było aluminium w produkcji wojskowej? No i czy nie udawało się go czymś zastąpić? Aluminium to jest metal będący efektem rewolucji przemysłowej, odgrywający dużą rolę od końca XIX wieku. Cechą charakterystyczną różnego rodzaju stopów aluminium jest to, że one mają dobrą wytrzymałość względem swojego ciężaru właściwego. Jest to lekki metal, w związku z czym ten metal znalazł zastosowanie w zupełnie nowej, dwudziestowiecznej gałęzi przemysłowej w lotnictwie.

16:53 · Znaczenie aluminium w produkcji wojskowej 5

Dzięki swojej wytrzymałości i dzięki swojej lekkości stopniowo coraz nowocześniejsze samoloty budowano właśnie ze stopów aluminium. Zastąpiono w ten sposób drewno lekkim metalem. Druga wojna światowa jest wojną lotnictwa. Podstawą zwycięstwa jest wywalczenie panowania w powietrzu. Aluminium, a właściwie stopy aluminium, takie jak dur aluminium, odgrywają więc w przemyśle lotniczym rolę szczególną. Ale nie tylko w przemyśle lotniczym. W przypadku Związku Radzieckiego także silniki, odlewy części silników, na przykład do czołgów, powstawały właśnie z aluminium. Zresztą nie tylko przecież w Związku Radzieckim. Ale chodzi o to, że nie da się produkować dziesiątek tysięcy czołgów T-34, nie da się produkować dziesiątek tysięcy samolotów, jak się nie ma aluminium.

Ale stopem aluminium niezwykle ważnym w historii II wojny światowej jest silumin. Na pytanie, co to jest silumin, wielu miłośników II wojny światowej zapewne nie odpowie. Ale możemy zadać pytanie, a co to jest T-34, a taki radziecki czołg? No i jasne, były T-34 na przykład z silnikami benzynowymi w 1942 roku, kiedy nie można było zaspokoić zapotrzebowania na produkcję silników diesla W-2. Rodziny W-2, podstawowego radzieckiego silnika dieslowskiego dla czołgów średnich i ciężkich czasów II wojny światowej, a te silniki miały odlewy aluminiowe, a dokładnie miały odlewy ze stopu aluminium zwanego siluminem. To był stop aluminium i krzemu. Z siluminu robi się np. tłoki czy cylindry. Są wytrzymałe,

Wytrzymały także na wysokie temperatury, a z drugiej strony, jak powiedziałem, relatywnie lekkie. I w tych procesach potrzebujemy mnóstwo energii, mnóstwo surowca, dlatego że, żeby uzyskać jedną tonę aluminium, potrzebujemy co najmniej czterech ton boksytów. To przerobimy na dwie tony tlenku glinu, a potem na tonę aluminium. Innymi słowy, żeby np. wyprodukować, upraszczając, samolot z dur aluminium, potrzebujemy kilku ton boksytów i całego szeregu ciągów technologicznych, przemysłowych, procesów przemysłowych po drodze. Jeżeli stracimy chociaż jeden element tego systemu, załamie się cały system. I w Związku Radzieckim na początku lat 30 XX wieku z przerażeniem stwierdzono, że rozwój cywilizacyjny, że postęp technologiczny, techniczny stanowi dla Związku Radzieckiego śmiertelne zagrożenie.

Żeby budować nowoczesne samoloty na miarę nowej wojny światowej, trzeba było mieć potężny przemysł lotniczy oparty o ten przemysł nowoczesnych, lekkich metali. I Stalin, obejmując kierownictwo państwa, on uważał lotnictwo za przyszłość. Uważał, że lotnictwo odegra na polu walki olbrzymią rolę. Zafascynowany był nowoczesnością, techniką wojskową. Żądał, aby Związek Radziecki w ramach procesów industrializacji zbudował sobie za plecze ten ciąg, fabryk, hut, aluminium. Bo bez tego nie można było myśleć o nowoczesnych samolotach i nie tylko zresztą o samolotach, ale aluminium przede wszystkim nazywano metalem lotnictwa. Ja powiedziałem, że Związek Radziecki szykuje się 10 lat do II wojny światowej. Właściwie dłużej, bo on zaczyna w roku 1928 za sprawą transferu amerykańskich technologii.

Zaczyna przygotowania do przyszłej wojny światowej, do dokończenia I wojny światowej. W Związku Radzieckim wszyscy są przekonani, że I wojna światowa jeszcze się nie skończyła, że jest tylko, jak powiedział Foch, zawieszenie na broni na 20 lat. I Stalin rzuca hasło, w 10 lat musimy nadgonić 100 lat zapóźnień technicznych. I skutkiem tego w roku 1931-1932 ruszają procesy budowy zakładów, hut aluminium, zakładów przetwórstwa i one są lokowane na obszarze europejskim. To jest fundamentalne. Stalin zaczyna tą industrializację na obszarze europejskim. Musi się oprzeć na carskich centrach przemysłowych, na Leningradzie, wcześniej Petersburgu, na Moskwie i na Zagłębiu Ukraińskim, na linii Dniepru czy na obszarze Donbasu.

24:51 · Historia rozwój przemysłu aluminium w Związku Radzieckim 1

No ale dlaczego lokowano ten przemysł, no powiedzmy, relatywnie blisko granicy zachodniej, a nie na Uralu, gdzie było bezpieczniej dla tych radzieckich fabryk. I gdzie nikt na przykład nie mógł ich zbombardować, a już nie mówmy nawet o ich zdobyciu. Dlatego, że w miejscach takich jak Charków, Moskwa, Petersburg, Biło serce przemysłowe Rosji. I nie można było zupełnie tego zlekceważyć, mimo że strategzy radzieccy podkreślali, że to niebezpiecznie blisko wroga, że istnieje ryzyko, że Niemcy znowu podejdą pod Leningrad, jak kiedyś podeszli pod Piotrogród, że znowu zajmą Ukrainę, jak zajęli ją w 1918 roku. że zagrożą Moskwie. Ale najpierw budowano podstawy przemysłu na obszarze europejskim, myśląc już wówczas o przenoszeniu w ramach ewakuacji wojennej w przyszłej wojnie przemysłu na obszar uralski bądź przynajmniej nadwołżański.

25:04 · Budowa huty aluminium w Kamieńsku Uralskim i jej znaczenie 1

Są niezbędne w tym procesie dostępu aluminium dla przemysłu zbrojeniowego, a przede wszystkim dla radzieckiego przemysłu lotniczego. Tak naprawdę Stalin rozgrywa dobrze pierwszą pięciolatkę przemysłową na podstawie amerykańskich technologii. Wołchow, Dniepropietrowsk, Kuncewo, a zatem europejska część ZSRR. A jednocześnie Stalin żąda budowy na Uralu tego specjalnego Uralskiego Regionu Ekonomicznego , gdzie także mają zostać postawione zakłady przemysłowe związane z przemysłem aluminiowym. Ale Stalin jest zachciwy. Rzuca hasło, że pierwsza pięciolatka przemysłowa to jeszcze wszystko zrobiliśmy rękami kapitalistów, Ale teraz drugą pięciolatkę przemysłową będziemy robić już sami.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.