Stalin: Dajcie mi aluminium

W kolejnym odcinku podcastu Wojenne Historie witają was Kamil Kawalec i Norbert Bączyk. Ten podcast powstaje dzięki wsparciu naszych patronek i patronów, za co im bardzo dziękujemy. Jeżeli ty też uważasz, że nasze treści są tego warte, możesz dołączyć do tego grona i wesprzeć nas w serwisie patronite.pl Norbert, wróćmy dzisiaj do jednego z największych paradoksów II wojny światowej. A mam tu na myśli fakt, że potężne gospodarczo Niemcy przegrały z wielokrotnie słabszym Związkiem Radzieckim. Jak to jest, Norbert, możliwe w takim razie, że ten słabszy Związek Radziecki, słabszy oczywiście gospodarczo, wyprodukował na przykład wielokrotnie więcej broni niż Niemcy? No, jak do tego doszło? Tak, masz rację Kamilu. Związek Radziecki w pewnym momencie był państwem, które było parokrotnie słabsze przemysłowo w zakresie wytopu stali, w zakresie wydobycia węgla, czy w zakresie produkcji aluminium.

Pamiętajmy, Wołga jest rzeką, która jest daleko od centrum Europy, ale to jeszcze są obszary europejskie. I ta ewakuacja, o której ja zresztą wielokrotnie już mówiłem w 1941 roku, ona nie była tylko ewakuacją gdzieś na Syberię, ona była ewakuacją w głąb europejskiej części ZSRR. Ostatecznie centrami produkcji aluminium stają się Wołchow i Dniepropietrowski. Tam już powstają Wołchowska Huta Aluminium i Dnieprowska Huta Aluminium. Pierwsza, ta wołchowska, nazywa się WAZ, a ta w Dniepropiotrowsku, w Dnipro, nazywa się DAS. A więc WAZ i DAS to są zakłady o strategicznym znaczeniu dla bezpieczeństwa ZSRR. Jednocześnie w pobliżu Moskwy, w Kuncewie, powstaje SMK, zakład numer 95.

I te zakłady w Kuncewie pod Moskwą, zakłady numer 95, one są kluczowe dla produkcji półfabrykatów, półproduktów, wreszcie komponentów. Panele aluminiowe, blachy, rury, rurki. Dlatego, że trzeba posiadać Surowiec, trzeba posiadać złoża boksytów, trzeba posiadać zakłady, które przerobią to na tlenek glinu, na aluminium, ale to jest jeszcze to aluminium pierwotne. Aluminium, które trzeba jeszcze przerobić na określony stop aluminiowy, Wreszcie trzeba to aluminium odpowiednio ukształtować, zamienić te wszystkie komponenty, podzespoły, z których potem będziemy budować silniki czy części do samolotów. A zatem z jednej strony DAS i WAS, a z drugiej strony zakład numer 95,

Budowa uralskiej huty aluminium, tak zwanego UAS, W Kamieńsku Uralskim. Przeciąga się. A to będzie w czasie II Wojny Światowej absolutnie kluczowy punkt na mapie ZSRR. Jest kilka takich punktów na mapie ZSRR w warunkach II Wojny Światowej, że gdyby dosłownie zniknęło pięć wielkich miast, cały przemysł Związku Radzieckiego by odparował. Rosjanie stworzyli bowiem takie potężne huby, takie centra produkcji armat, prochu czy np. aluminium. Ale nie było wtedy jeszcze oczywiście bomby atomowej, nie było, Niemcy nie mieli też lotnictwa strategicznego, żeby razić cele położone już na Uralu. Ale właśnie już w latach 30-tych rusza w Kamieńsku Uralskim budowa trzeciej takiej huty aluminium. Bo DAS i WAS produkują aluminium dla radzieckiego lotnictwa w latach 30-tych, a UAS ma być super hutą zabezpieczającą ZSRR na wypadek nowej wojny światowej.

Ale proces powstania tych zakładów bardzo się ślimaczy. I właśnie ten Kamieńsk Uralski stanie się w II wojnie światowej absolutnie kluczowy dla całego radzieckiego przemysłu zbrojeniowego. Gdyby walnąć i zniszczyć ten UAS, nie byłoby czołgów T-34, albo jeździłyby na jakichś innych silnikach, ale na pewno nie byłoby lotnictwa radzieckiego, chociaż, o czym za chwilę powiem, byłoby w takiej formie, w jakiej było. Budowaliby samoloty z drewna. Bo utrata fabryki cofa Twoje siły zbrojne do epoki kamienia łupanego, a w przypadku lotnictwa cofa je do epoki samolotów z płótna, sklejki i drewna, a nawet nie ze sklejki. Bo żeby produkować dobrą sklejkę trzeba mieć odpowiednie chemikalia, a te też trzeba dostać na przykład z Ameryki. No i ja powiedziałem, że w tej produkcji aluminium to jest proces.

Oczywiście metalowy samolot. I w marcu 1939 roku jest już wiadomo, że nadchodzi wojna. Stalin staje na Mównicy w czasie zjazdu partii, opowiada różne rzeczy. Niektóre mądrzejsze, inne nieco głupsze, ale widać, że z jego perspektywy przygotowania do wojny nabierają tempa i Stalin rzuca hasło, że teraz w ramach kolejnego skoku gospodarczego stawiamy na rozbudowę Uralu. Koncentrujemy się w ramach kolejnej pięciolatki na rozwoju przemysłu aluminium na Uralu. Dokończymy wreszcie UAS. 5 września 1939 roku. W piątym dniu II wojny światowej w UAS ma miejsce rozpoczęcie procesów technologicznych.

Te trzy zakłady, najpierw jeden uruchomiony w latach 30., drugi w roku 40., trzeci w budowie, one mają odpowiadać właśnie za produkcję półproduktów, półfabrykatów, komponentów związanych z metalurgią lotniczą. A zatem mamy najpierw w tym ciągu, w tym procesie, mamy najpierw coś takiego jak TGZ, Huta Tlenku Glinu, potem mamy te DAS, WAS, Hute Aluminium, potem mamy zakład numer 95. I w Związku Radzieckim próbują wyjść z tego wąskiego gardła, budują kolejne zakłady, budują kolejne huty, w tym rozwijają przemysł na Uralu. On dopiero powstaje, on nie jest w pełni wydajny, nie jest w pełni gotowy 22 czerwca 1941 roku. Ale jest w procesie. Te procesy się nie zakończyły.

Można produkować gorsze samoloty z gorszymi silnikami, można produkować samoloty o konstrukcji mieszanej albo zgoła jakieś drewniane płótoloty, ale one nigdy nie będą przecież samolotami porównywalnymi z najnowszymi, w pełni metalowymi maszynami wroga. I jeżeli to będzie walka jeden na jeden, to lotnictwo niemieckie będzie zawsze przeważać radzieckie pod względem jakości wykonania samolotów w warunkach wojny totalnej. W tej wojnie o aluminium, a jak aluminium to przemysł lotniczy, Rosjanie nie mają żadnych szans z Niemcami. Na papierze oczywiście nie mają żadnych szans. Ja powiedziałem, że przed wojną rządzi DAS, WAS i TGZ. Żeby przełamać monopol tych europejskich zakładów, stopniowo na Uralu powstaje UAS, powstaje BAS, czyli ta bogosławska huta aluminium oraz powstaje nowokuźniecka, stalińska huta aluminium.

Czyli w jakim zakresie zakłady europejskie mają być powielone, pomnożone potencjałem uralskim. Ale do 22 czerwca 1941 roku nie zdążyli. W tym momencie zakłady BAS są w budowie. Podobnie kamieńsko-uralskie zakłady metalurgiczne są w budowie. Nowokuźniecka Huta Aluminium jest w budowie. A więc wszystko wisi na Europie, a UAS, który już się uruchamia, jest dopiero na etapie wstępnym. A zatem na Europie, na przemyśle w Europie wisi Armia Czerwona. A 22 czerwca 1941 roku chówce Hitlera ruszają na wschód. I Hitler patrzy na Leningrad. Generałowie patrzą na Moskwę. Niemcy lekceważąco podchodzą do Ukrainy, to znaczy nie jest ona ich głównym celem operacyjnym, mają ją zająć jakby po drodze, jakby obok.

Ale jadą w pustkę. To znaczy to uralskie centrum aluminiowe, ono dopiero się budzi. A te europejskie zakłady padają jeden po drugim. Owszem, wywożą maszyny, inżynierów, robotników, ale nie da się do końca ewakuować huty, a już zupełnie nie da się ewakuować kopalni. Wszystko, co zbudował Stalin cierpieniem milionów obywateli ZSRR w latach 30-tych. TGZ, DAS, WAS, zakłady numer 95, zakłady numer 150. To wszystko trzeba oddać albo wywieźć. W październiku 1941 roku staje TGZ, wcześniej staje DAS, potem staje VAZ. Rosjanie nie mają aluminium. Rosjanie nie mają dostaw półfabrykatów z aluminium.

Amerykańska. UAS to jest zakład odpowiedzialny na przykład za produkcję siluminu. Bez siluminu nie ma silników W-2. Bez silników W-2 nie ma T-34. Całe, te wszystkie zakłady produkujące czołgi KW, IS, T-34, wszystkie te firmy kooperujące, one wszystkie były zależne od UAZ-a. Albo inaczej, zawsze można wstawić inny silnik. Były takie silniki w czołgach T-34. Ale jeżeli wiążemy historię T-34 z W-2, zawsze musimy historię tego czołgu wiązać z wąskim gardłem i historią uralskich zakładów aluminiowych. I w czasie II wojny światowej zakład UAZ, on się bardzo rozbudowywał. Tworzono kolejne obiekty. Kolejno drugi wydział produkcji tlenku glinu. Kolejne hale elektrolizy.

Wprowadzono analizę spektralną aluminium. Wprowadzono, tu cytat, syfony do odbierania płynnego metalu z wanien elektrolitycznych oraz mechanizacja procesu rozbijania skorup elektrolitu. Koniec cytatu. Ja zawsze podkreślam, że do zbudowania poprawnego, holistycznego obrazu II wojny światowej tak naprawdę potrzeba wiedzy z kilkudziesięciu różnych dziedzin, a metaloznactwo jest tu niezwykle istotne. Co ciekawe, ja powiedziałem o tych pobliskich kopalniach boksytów. Niektóre z nich znajdowały się 10 km od Huty, więc surowiec był na wyciągnięcie ręki. I my dzisiaj z naszej polskiej perspektywy w ogóle nie rozumiemy radzieckiego przemysłu ciężkiego w warunkach II wojny światowej. On nam i słusznie Kojarzyć się będzie z wyzyskiem i niewolniczą pracą nas Polaków. Jak nas do tych hut, kopalni i do wyrębu tajgi zsyłano.

Jak byliśmy niewolnikami tego zbrodniczego systemu. Z ich perspektywy. Z perspektywy Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Oni w tych zakładach, gdzie pracowano czasami bez przerwy, Został ten sztandar na własność. W lutym 1945 roku odznaczono zakłady UAS orderem Lenina. Tak były ważne dla Stalina, dla którego produkcja lotnicza była oczkiem w głowie, a cała produkcja lotnicza zależała od jednego, dosłownie jednego zakładu. Dość powiedzieć, że dyrektor tych zakładów, Sławski, potem przez kilkadziesiąt lat był ministrem budowy maszyn średnich w ZSRR.