TNNBU#14.1: Uniwersytet-Idea

Open Eyes Economy. Podcast o ekonomii wartości. Dzień dobry Państwu. Zapraszam na kolejny wykład z cyklu Ekonomia Wartości. Tematem dzisiejszego wykładu jest uniwersytet. Ale uniwersytet pojęty jako Uniwersytet-Idea, a dzisiejszym moim gościem, zgodnie z zapowiedzią, jest pan prof. dr hab. Jerzy Wilkin, który przez lata był związany z Uniwersytetem Warszawskim, A teraz pracuję w bardzo istotnym instytucie zajmujących się problematyką rolnictwa i problematyką wiejską w Instytucie Polskiej Akademii Nauk.

Jako myśl przewodnią, wystąpienie, tezę mojego gościa za tydzień. Pan prof. Tadeusz Gadacz, filozof, obecnie związany z Akademią Górniczo-Hutniczą, będzie w następnym wykładzie mówił o czymś innym, ale dzisiaj chcę przywołać jego myśl, Odpowiedź na pytanie o misję uniwersytetu jest o tyle istotna, że dotyczy ona nie tylko samego uniwersytetu, ale także kondycji człowieka, kultury, nauki, życia społecznego, odpowiedzialności. I to jest ten istotny kontekst, w którym chciałbym z panem profesorem Wilkinem omawiać uniwersytet, czyli uniwersytet widziany w znacznie szerszym spektrum niż tylko specyficzna forma organizacji szkolnictwa wyższego.

To sylwetka pana profesora gadacza, filozofa i religioznawcy, Tak jak wspomniałem, dzisiaj Pan Profesor pracuje na Wydziale Nauk Humanistycznych Akademii Górniczo-Uczniczej. Ale także proponuję drugą myśl przewodnią na dzisiejszy wykład. Jej autorem jest Karl Jaspers, wybitny filozof, badacz społeczny Niemiec. I ta myśl dotyczy już tego, co jest wewnątrz uniwersytetu. Jak powinien działać uniwersytet. I ta myśl jest następująca.

Tu uczeń i nauczyciel znajdują się na tym samym poziomie. Nie ma utrwalonej wiedzy, ale panuje bezgraniczność pytań i niewiedza w sensie absolutnym. Tym samym rośnie aż do najwyższej skrajności osobista odpowiedzialność, której nic nie łagodzi. I drugi fragment tej myśli. Uczyć powinni jedynie ci, którzy prowadzą własne badania. Mamy tutaj więc podkreślenie, że uniwersytet to badania, to wiedza. Ale także taka wiedza i takie badania, które stają się przedmiotem odniesienia dla najważniejszej relacji wewnątrz uniwersytetu, studenta i nauczyciela akademickiego.

Relacji, która ma polegać na stawianiu pytań i przyjmowaniu, że nie ma wiedzy absolutnej, że stale tę wiedzę musimy tworzyć. I to jest przejaw naszej odpowiedzialności. To sylwetka Karla Jaspersa, niemieckiego psychiatry i filozofa i wymienione są jego prace. Ja cytuję pracę, która dotyczy idei uniwersytetu, w Polsce jest dostępna, warto ją naprawdę przeczytać. Jeśli te dwie myśli połączyć, tę myśl, którą wyraził Tadeusz Gadacz i tę myśl, którą wyraził

Carl Jaspers. To dochodzimy do tego, by zrozumieć, że uniwersytet jest z jednej strony organizacją, z drugiej strony instytucją. Jest z jednej strony czymś, społecznym urządzeniem, które wytwarza wartości egzystencjalne i wartości instrumentalne. I pogodzenie tej zdolności do wytwarzania tego, co jest nam potrzebne praktycznie, co jest stosowalne z tym, co działa w innym porządku, w porządku egzystencjalnym, co jest przeżywane, utrwalane przez doświadczenie, co staje się w wyniku relacji między ludźmi, jest sprawą najtrudniejszą.

Jak uczynić Uniwersytet sprawną organizacją, A jednocześnie, żeby ona była instytucją, a więc z jednej strony miała swój porządek sprawnościowy, organizacyjny, zarządczy, efektywnościowy, a z drugiej strony była urządzeniem, które jest nasycone głębokimi relacjami społecznymi. Kolejny slajd pokazuje w związku z tym, A to jest slajd, który już pokazywałem wcześniej, że muszą się w każdej organizacji w tym uniwersytecie zazębiać dwa porządki. Ten, który jest akcjonormatywny, który wynika z dyskursu, z refleksji, z nadawania znaczeń, oddziaływania między ludźmi i ten porządek, który jest sprawnościowy, funkcjonalny.

To dotyczy przedsiębiorstwa, dotyczy teatru, dotyczy także uniwersytetu każdej szkoły. I każda szkoła, każdy uniwersytet musi w specyficzny dla siebie sposób znaleźć powiązanie tych dwóch porządków. I uniwersytet, który to znajduje, jest dopiero uniwersytetem-ideą, czyli jest uniwersytetem sprawnym, ale jednocześnie uniwersytetem wartości. Co to jest więc Uniwersytet-Idea? O co chodzi w tym tytule wykładu? Każdy uniwersytet, aby być twórczym generatorem wiedzy, musi wykreować specyficzny dla siebie proces wytwarzania wartości akademickich, ale zarazem wyznaczać trajektorię swojego rozwoju.

Tu nie ma absolutnej wiedzy, zamkniętej, sklasyfikowanej, którą przekazujemy. Ta wiedza musi być stale wytwarzana, a więc stale uniwersytet musi się rozwijać. Idea uniwersytetu może rodzić się w indywidualnym umyśle, ale staje się za sprawą zbiorowego społecznego wysiłku. Łączymy więc individualizm z pewną formą wspólnotowości. Rola uniwersytetu w wytwarzaniu wartości egzystencjalnych polega na tym, że dokonuje się w nim I tutaj znów przywołam Karla Jaspersa. Proces wychowania majeutycznego. Co to znaczy? Takiego, który wspomaga rozwinąć możliwości tkwiące w studentach.

To, co jest sednem uniwersytetu, to to, że przychodzą do uniwersytetu każdego roku nowe roczniki studentów. Przychodzą ludzie, Młodzi ludzie ze swoim potencjałem, swoimi aspiracjami. Uniwersytet jest między innymi po to, aby pozwolić rozwinąć, umożliwić rozwinąć ten potencjał. Rozwinąć to, co istnieje, ale wymaga pielęgnowania, wymaga wsparcia, wymaga pobudzania. Uniwersyteckość słabnie, jeśli studenci są traktowani bezosobowo, jako numer indeksu. I dodam, przyszłość uniwersytetu zaczyna się od tego, jakie jest przyjęcie studentów pierwszego roku.

To w każdym początku roku akademickiego jest źródło powodzenia, jest ziarno przyszłego powodzenia lub niepowodzenia konkretnego uniwersytetu. I kolejna myśl związana z rozumieniem uniwersytetu jako idei. Podporządkowanie uniwersytetu regule bezpośredniej przydatności może przynieść spektakularne osiągnięcia badawczo-oddrożeniowe, ale dokona się to zawsze kosztem postępującej degradacji jego kapitału kulturowego. Uniwersytet to nie jest instytut badawczy. To nie jest przedsiębiorstwo. To nie znaczy, że uniwersytet nie ma prowadzić badań. To nie znaczy, że uniwersytet nie ma komercjalizować wyników badań.

Ma to czynić. Ale nie może tego czynić w sposób, który będzie osłabiał to, co dla uniwersytecie jest najważniejsze. Zdolności do generowania wiedzy. Tym wiedzy, która nie musi przechodzić sprawdzeń przydatności, doraźnej przydatności. Uniwersytet nie może więc być skarbnicą zakumulowanej wiedzy i jej repozytorium. Ma być także jej generatorem i to takim, który przede wszystkim włącza generowaną wiedzę do obiegu otwartego, do domeny publicznej, a więc współwytwarza wiedzę po to, by ją uwspólnić, po to, by ją udostępnić, nie po to, by ją zatrzymać, zachować, klasyfikować.

Chciałbym teraz w tej części mojej prezentacji stworzyć podstawę, punkt wyjścia dla wystąpienia pana profesora Jerzego Witkina. Umówiliśmy się bowiem, że będziemy rozmawiali w pierwszej części wykładu o relacji pomiędzy intelektem i rozumem. Prowadzę do tej problematyki odnosząc się do prac wybitnych badaczy społecznych z Niemiec. Oczywiście mógłbym przyjąć inną tradycję, ale ta tradycja Uniwersytetu Niemieckiego jest bardzo ważna, ponieważ nasze uniwersytety są zbudowane na tej tradycji, na tradycji kontynentalnej.

Nasze uniwersytety nie są anglosaskimi uniwersytetami. Szczególnie amerykańskim mają inne dziedzictwo, inną tradycję, inny rodowód. Właśnie ten rodowód związany między innymi z uniwersytetami niemieckimi i koncepcją uniwersytetu rozwijano przez Humboldta. Są tradycyjnym tego słowa znaczeniem uniwersytetami humboldtowskimi. I dlatego odwołuje się głównie do uczonych niemieckich. Pierwszy z nich to Erich Fromm, Postać ważna i w Polsce mocno czytana i cytowana. Co więc mówi Erich Fromm na temat relacji między intelektem a rozumem? Inteligencja jest narzędziem człowieka służącym uzyskiwaniu celów praktycznych.

Znajdujemy dziś niebywały entuzjazm dla wiedzy i wykształcenia, a jednocześnie jesteśmy świadkami sceptycznego, pogardliwego stosunku do rzekomego, niepraktycznego i bezkrytycznego myślenia. który ukierunkowany jest jedynie na dążenie do prawdy, które nie ma wymiennej wartości, a więc nie służy komercjalizacji i handlowi. Erich Krohm dopomina się, aby w funkcjonowaniu uniwersytetu ten związek między intelektem, między tym, co instrumentalne i tym, co nie jest służebne wobec praktyki, Wobec potrzeb codzienności było równolegle rozwijanie, aby nie sprowadzać wszystkiego do tego, co opłacalne i wymienne.

Mają za sobą kartę walki Z takim uniwersytetem, który został podporządkowany ideologii nazistowskiej. Mają prawo w związku z tym mówić to, co mówi Hockheimer. Wiedza fachowa może wiązać się z obskurantyzmem. I że ludzie wykształceni w sensie fachowym, w sensie wyższym, nie są uwalnieni od takiego poddaństwa, od takiego intelektualnego szaleństwa. Jeśli mieliby być uwolnieni, muszą posiadać nie tylko intelekt, ale rozum. Uważa, i tu znowuż odnoszę się do czegoś, co jest ważne również dzisiaj,

Można i należy postawić w związku z tym pytanie, cóż to za nauka, cóż to za uniwersytet, który zbogaca Intelekt, ale okrada wyobraźnię. Cóż to za instytucja, którym jest uniwersytet, która wzbogaca intelekt, ale okradając wyobraźnię, wcale nie prowadzi do zrozumienia, wcale nie prowadzi do uchwycenia tego, co najistotniejsze. Zamykając więc ten wątek powiem tak. Pojęcie technologii i intelekt wywodzą się w zasadzie z podobnego porządku.

Chociaż z innych światów są to pojęcia sprawnościowe, narzędziowe. Możemy mówić zarówno o sprawności intelektualnej, jak i o sprawności materialnej, technicznej. W tym sensie należą do porządku operacyjnego, funkcjonalnego i są istotne w rozmyślaniach nad warunkami, wartościami instrumentalnymi. Rozum natomiast pochodzi z innego porządku, mianowicie z porządku aksjonormatywnego. To znaczy, że patrzymy na to samo z innego punktu widzenia. Nie pytamy, jak to działa, Nie chodzi o kółka, ale po co to działa? A więc idzie o czas. Proszę Państwa, gościem dzisiejszego wykładu jest profesor Jerzy Winken, już pana profesora przedstawiałem, a teraz Jurek, proszę Cię o Twoją refleksję na temat związku intelektu i rozumu w kontekście uniwersytetu, również uniwersytetu, który Ty znasz.

Dzień dobry. Czuję się zaszczycony zaproszeniem profesora Hausnera do udziału w tym wykładzie. Wykład dotyczy problematyki bardzo bliskiej, mianowicie uniwersytetu, nauki, rozumu i pewnych wartości z tym związanych. Uniwersytet jest dla mnie szalenie bliską instytucją. Nawiasem mówiąc uważam uniwersytet Za jeden z najważniejszych wynalazków ludzkości. Wynalazkiem nie musi być koło, maszyna, silnik czy nowy lek, ale również pewnego typu instytucje. I taką instytucją jest uniwersytet.

Najstarsze uniwersytety europejskie, jak wiadomo, powstały ponad tysiąc lat temu. To zaczęło się od Bolonii, potem był Paryż, Oxford. Padwa i wiele, wiele innych. Także Uniwersytet Jagielloński ze swoją ponad 600-letnią historią się świetnie wkomponowuje w ten obraz trwałości Uniwersytetu. Także można zadać pytanie, Jak to się stało, że znikały państwa, padały rządy, znikały niektóre inne ważne instytucje, a uniwersytet przetrwał?

Okazuje się, że po pierwsze uniwersytety są jednostkami wielofunkcyjnymi. One nie tylko kształcą studentów, nie tylko prowadzi się badania na tych uczelniach, ale również realizuje cały szereg wartości społecznych, niezwykle ważnych. Dla mnie na przykład pobyt na uniwersytecie to był czas, kiedy mogłem uczestniczyć w miarę oczywiście czasu i możliwości, W setkach różnego rodzaju wydarzeń, imprez, wystawach. No i oczywiście realizować swoje pasje badawcze, a wcześniej jeszcze móc ukończyć studia na dobrej uczelni.

Proszę Państwa, ta wielofunkcyjność uniwersytetu jest między innymi zawarta w misjach uniwersytetów. Kiedyś napisałem artykuł dotyczący misji Uniwersytetu i wynotowałem kilka właśnie misji z dokumentów różnych uczelni. Zacznę od misji Uniwersytetu Warszawskiego. I te główne składniki tej misji są następujące. Fundamentem działania Uniwersytetu jest jedność nauki i nauczania. 2. Społeczną misją Uniwersytetu jest zapewnienie dostępu do wiedzy i nabywania umiejętności wszystkim tym, którzy mają do tego prawo.

3. Obywatelską misją Uniwersytetu jest kształtowanie takich elit Rzeczypospolitej, które będą w swojej działalności posługiwać się imperia rationis, a nie ratione imperii. I czwarte, kulturalną misją uniwersytetu jest synteza wartości uniwersalnych i lokalnych. Czyli uniwersytet ma służyć swojej społeczności, w której jest ulokowany, umocowany, czyli społeczności lokalnej, na przykład miasta, ale również wartościom uniwersalnym. Dla porównania. Uniwersytet Cambridge w Wielkiej Brytanii, jedna z najbardziej znanych uczelni i najstarszych uniwersytetów, tak ujął.

Ujął zresztą bardzo krótko. Misją University of Cambridge jest rozwój społeczeństwa poprzez dążenie do osiągnięcia najwyższego międzynarodowego poziomu doskonałości w zakresie kształcenia, nauczania i badań. Nieco dłuższe są misje trzech wybranych przeze mnie uniwersytetów amerykańskich. Na przykład misja Yale University jest następująca. Podobnie jak wszystkie wielkie uniwersytety badawcze, Yale ma trójczłonową misję – kreowanie, utrwalanie i upowszechnianie wiedzy. Yale dąży do realizacji każdego z tych trzech składników swojej misji na najwyższym poziomie, porównywalnym z najlepszymi instytucjami w świecie.

Yale stara się przyciągnąć zróżnicowaną grupę mężczyzn i kobiet z całego świata, aby wykształcić ich na liderów w sferze badań, działalności zawodowej i społecznej. No i podobne są misje innych uczelni, ale proszę zauważyć, że w misji tej ważnej uczelni jest kształcenie liderów i to w różnych dziedzinach. To dotyczy zresztą niezwykle ważnej funkcji uniwersytetu, jaką jest kształcenie elit. Rezo Hausner mówił o tym i pisał o, po pierwsze, Rozróżnieniu rozumu i intelektu i znaczeniu jakie ma jedno i drugie.