Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S08E16: "Służący" (1963) || Gościnnie: dr Michał Mizera

12.11.2026 ·1 godz 25 min · 7 rozdziałów · 1 sponsor

Opowiadam o filmie "Służący" (1963) Josepha Loseya, który 13 listopada 2026 wraca do polskich kin w wersji 4K dzięki firmie dystrybucyjnej Reset. W drugiej części odcinka rozmawiam o scenarzyście filmu, Haroldzie Pinterze, z teatrologiem, dr Michałem Mizerą z Wydziału "Artes Liberales" Uniwersytetu Warszawskiego.

20:00 · Film Służący i jego adaptacja 6

Czyli w połowie lat 50. Losey po raz pierwszy chce zaadaptować Służącego, czyli zaadaptować powieść niejakiego Roberta Momma, która ukazała się w roku 1946. I jako, że w połowie lat 50. Losey po raz pierwszy tę powieść chce zaadaptować, to warto się tej powieści samej na chwilkę przynajmniej przyjrzeć, bo przecież bez niej nie byłoby żadnego filmu pod tytułem Służący. Robert Maugham pochodził z zaszczytnej, ale także przeżartej rozmaitymi schorzeniami moralnymi rodziny arystokratycznej brytyjskiej. Pisarz Somerset Maugham gra znany chociażby z takich

Pinter wywodzący się z rodziny żydowskiej, z niewielkiej dzielnicy wschodniego Londynu znanej jako Hackney i przede wszystkim jest on potomkiem Żydów wschodnioeuropejskich, to znaczy jego korzenie sięgają Polski i Odessy. Innymi słowy pochodzi on zupełnie z innego świata niż dwóch panów, to znaczy niż amerykański były bogacz Joseph Losey i zdecydowanie z innego świata niż niesłychanie uprzywilejowany Robert Mom. I jak przekonamy się w późniejszej rozmowie z Michałem Mizerą, specjalistą Harolda Pintera okaże się teatr absurdu, w którym bardzo krótkie, cięte,

Dialogi przerzucane przez bohaterów jak gorąca piłka ujawniają iluzoryczność porządku społecznego, który spaja podłogę, po której chodzą. Innymi słowy, ta podłoga powoli zaczyna znikać, a bohaterowie orientują się, że poza językiem, poza pewnym systemem wymyślonych sztucznych hierarchii, tak naprawdę nie mają się na czym wesprzeć. Mówię już teraz o tym, mimo że dopiero później zanurzymy się w Pintera, żeby pokazać jak bardzo różnym człowiekiem i autorem od Roberta Moma był właśnie Pinter. Innymi słowy, dać Pinterowi do zaadaptowania Służącego to mniej więcej tak, jakby dać delikatną nowelę Iwaszkiewicza do zaadaptowania Jakubowi Żulczykowi.

On w tym świecie czuje się fantastycznie Losey, więc u Proust'a też poczułby się świetnie. Swoją drogą jest inny filmowiec, który także fantastycznie to czuje, to jest Lucino Visconti i będzie pewną ironią, że Losey pokona Viscontiego w Cannes w 1971 roku, kiedy Visconti właściwie przyjedzie po Złotą Palmę z filmem Śmierć w Wenecji, a wyjedzie z niechcianą zresztą nagrodą specjalną, przyznaną mu tylko po to, żeby mistrz nie wyjechał z Cannes, No bo Złota Palma tego roku powędruje właśnie do Loseya. Dlaczego mówię o ironii? Ponieważ główną rolę w śmierci w Wenecji zagrał nikt inny jak Barrett, czyli Dirk Bogart, który zresztą przywitał Loseya w Cannes tamtego roku, wysyłając kwiaty do jego apartamentu w hotelu razem z bilecikiem z napisem, mam nadzieję, że nie wygrasz.

Wygrał, bo toczyło się zupełnie inaczej. Dorzucę jeszcze anegdotę. Harold Pinter w momencie pracy nad Służącym nie był jeszcze tym Haroldem Pinterem, to znaczy nie był tą międzynarodową gwiazdą teatru, a najlepiej widać to w wysokości wynagrodzeń. Robert Mom za prawa do adaptacji swojej książki otrzymał wtedy 11,5 tysiąca funtów. Harold Pinter za napisanie scenariusza otrzymał 3000 funtów, więc niewidzialna rynka rynku wskazuje wyraźnie, kto wtedy stał wyżej od kogo. Pinter oczywiście usunął postać narratora, dopisał mnóstwo dialogów, których nie było, dodał także scenę orgi, która właściwie kończy cały film i zamienił całość w klasowy karnawał, gdzie to co na górze i to co na dole zamienia się miejscami kilka razy i przede wszystkim w sposób

Ofiara i pierwszą reakcją ówczesnego partnera Bogarta na przeczytanie scenariusza Służącego była wielka obawa, że to będzie druga taka sama rola z rzędu, a zatem znowu to rozpoznanie tego, że pewna seksualna niejednoznaczność pojawia się pomiędzy panem i sługą w tym filmie było dosyć obecne. Ten film nie jest jednak filmem gejowskim, cokolwiek by to oznaczało. On raczej pokazuje pewną niewypowiedzianą dynamikę pomiędzy mężczyznami i dotyka tego, co w brytyjskiej kulturze było niesłychanie obecne, o czym doskonale wiedział absolutnie już na tyle jawny, na ile się dało, homoseksualista, jakim był Robert Mom, to znaczy autor

40:00 · Harold Pinter i jego wpływ na brytyjską dramaturgię 1

Aleksandra Zelwerowicza. Witaj, Michale. Dzień dobry. Cześć, Michale. Bardzo ci dziękuję, że w tych zajętych, zabieganych czasach przyjąłeś zaproszenie, żeby porozmawiać o brytyjskiej dramaturgii dwudziestowiecznej. Mamy przed sobą film Służący Josepha Loseya, który jest trochę takim pretekstem do tego spotkania, dlatego że scenariusz do filmu napisał Harold Pinter, brytyjski dramaturg, noblista w pewnym momencie. I był moment, kiedy zajmowałem się tym filmem, czytałem o nim, oglądałem go ponownie, kiedy zrozumiałem, że jest to niesłychanie doniosły i istotny fakt, że to właśnie Pinter zaadaptował powieść Roberta Momma.

42:09 · Harold Pinter - dramaturg i jego wpływ na brytyjską dramaturgię 4

Którą znam ją dzięki temu, że filmową wersję zrobił Robert Altman. I to też jest właśnie dwóch gangsterów, którzy dosłownie są w piwnicy, czekają na zlecenie i te ich rozmowy są takie mniej więcej jak rozmowy o frytkach i majonezie. Więc tak, oczywiście u Tarantino to ma troszkę inny posmak, ale nie zdziwiłbym się, gdyby Gdyby Tarantino tutaj miał jakieś korzenie, dodam, że niedawno ogłaszano, że Tarantino niedługo pokaże na West Endzie swoją pierwszą sztukę teatralną, więc kto wie, czy jego korzenie w teatrze też nie są głębokie. Także, czy masz taką swoją ulubioną sztukę pinterowską, gdzie ten dialog wspina się na wyżyny tej gry? No tutaj pod tym kątem trudno wskazać jedną sztukę, ponieważ na tym się w ogóle zasadza mistrzostwa jego pisarstwa.

Jako Davis, czyli włóczęga, przygarnięty przez jednego z dwóch braci, którzy tutaj właśnie mieszkają w takim londyńskim domu, wystąpił Donald Pleasance, znana twarz fanom horroru. Przypomnę, że on po latach będzie walczył z Mikem Mayersem w filmie Halloween, a w roli Astona Na scenie wystąpił Peter Woodthorpe, ale w filmie wystąpił Robert Shaw. Robert Shaw, przypomnę naszym słuchaczom, znany bardzo aktor. Ktokolwiek widział szczęki Spielberga, to kapitan kutra rybackiego, który wygłasza długą mowę, w pewnym momencie taką wojenną. To jest właśnie Robert Shaw, więc tutaj on jest o wiele młodszy. Ja tylko powiem krótko, o czym to jest, bo to jest właściwie taka kwintesencja pinterowskiej

No i zaczyna się taki ping-pong we troje, przerzucania się bardzo szybko podawanym chwilami dialogiem i tego, jak ten właściwie chemiczny układ trzech czynników, trzech pierwiastków, co się z niego Z niego narodzi. Wielka wartość tego filmu, który powstał właśnie w 66 roku, jeżeli teraz dobrze pamiętam, polega po prostu na tym, że możemy zobaczyć na ekranie w 63 tą prawie całą oryginalną obsadę i poczuć tego Pintera, mam wrażenie, w sposób idealny i jeszcze tego, jakim on rzeczywiście był na scenie w tamtym czasie. Dodam, że to jest dokładnie ten sam czas, kiedy powstaje film Służący, bo Służący wchodzi też na ekrany w 1963, więc o ile w Służącym mamy dom z wyższych sfer i tego właśnie intruza ze sfer niższych, no to dokładnie to samo mamy właśnie w Dozorcy.

Mamy dom może nie tyle z wyższych sfer, no ale przynajmniej dom jakoś funkcjonujący, natomiast ten intruz ze sfer niższych jest tutaj taką figurą kluczową. Jak rozumiem, sztuka też wystawiana w Polsce, z tego co rozumiem. Tak, dość często wystawiana również w Polsce, ale zauważ Michale, że czy rozmawiamy o wczesnym Pinterze, czy o późnym Pinterze, czy rozmawiamy o Pinterze z tego kanonu najbardziej znanych sztuk, czy o Pinterze scenarzyście, czy o Pinterze autorze mniej popularnych jednoaktówek, To chyba zawsze mamy do czynienia z jakimś niebywałym obrazem mroku, brudu, przemocy, poczucia zagrożenia, którego nie można wyjaśnić.

70:00 · Relacje klasowe w filmie 1

Proszę Państwa, wszystkie te fakty Michał Mizera przytacza z głowy, bo widzę, że nie zagląda w swoje notatki, a mimo to recytuje te sążniste obsady i miejsca, no ale to właśnie jest urok rozmowy z prawdziwym miłośnikiem i znawcą teatru. Dobrze. Michale, bardzo ci dziękuję za twoją obecność. Mam nadzieję, że Pinter będzie też wracał w teatrze, może też w kinie. Ostatnie pytanie. Z zazdrością patrzę na twoje wydanie dramatów Pintera. Jest już niedostępne, wyprzedane. Czy on jest często wydawany, czy to już są jakieś stare, archiwalne? Trzeba szukać po dawnych dialogach, czyli w czasopiśmie Dialog, które kiedyś tę dramaturgię najnowszą regularnie publikowało w zamawianych tłumaczeniach.

Pokazano wszystkie 12 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.