S08E16: "Służący" (1963) || Gościnnie: dr Michał Mizera

Ten odcinek powstaje we współpracy z firmą dystrybucyjną Reset, tak się bowiem składa, że reset dokładnie 13 listopada 2026 wprowadza na polskie ekrany film pod tytułem Służący. To jest film w reżyserii Josepha Loseya, film z roku 1960. Odrestaurowany cyfrowo, wygląda przepięknie, w rolach głównych Dirk Bogart, James Fox i Sarah Miles, a za kamerą, jak już wspomniałem, reżyser Joseph Losey.

Otóż jeżeli Przyjrzyjcie się budynkowi przy 29 Royal Avenue, zobaczycie nazwisko Josepha Loseya. Jest tam napis, mieszkał tutaj reżyser filmowy pomiędzy rokiem 1966 a 1984. Tak się składa, że pierwsze ujęcia filmu Służący to także Royal Avenue. W pierwszych ujęciach bohater Barret Służący tytułowy grany przez Derka Bo Garta przechodzi właśnie tą ulicą. Przypadek? Oczywiście nie. Po wielkim sukcesie filmu Służący, sukcesie, który, można powiedzieć, przyszedł do reżysera trochę poniewczasie, na pewno później, niż by tego pragnął, Joseph Losey osadził się na dobre.

Kim był Joseph Losey w momencie, kiedy kręcił Służącego, czyli tak naprawdę pierwszy film, który przyniósł mu niekłamany, pełny sukces? Przede wszystkim nie był już człowiekiem młodym. Był już po pięćdziesiątce. Joseph Losey urodził się w miejscowości La Crosse w stanie Wisconsin w Stanach Zjednoczonych. I to jest podstawowa, ważna informacja. Ponieważ sam Losey żył właściwie życiem wygnańca, emigranta, powiem za chwilkę trochę więcej na ten temat, ale przede wszystkim kojarzy się bardzo wielu osobom jako reżyser brytyjski albo europejski, ponieważ faktycznie większość swojego twórczego życia

Przepracował w Anglii, we Francji i, mówiąc szerzej, w Europie. Złotą palmę, którą otrzymał w roku 1971 za film Posłaniec, także otrzymał za film brytyjski. Mówię o tym dlatego, że kiedy po raz pierwszy oglądałem filmy Loseya i myślę, że dotyczy to wielu osób, Byłem pewien, że oglądam filmy Brytyjczyka, ewentualnie jakiegoś tajemniczego Francuza, Josepha Loseya. Pamiętam nawet, że przy jednej z telewizyjnych emisji filmu Pan Klein w taki sposób lektor polski przeczytał nazwisko Loseya, co zresztą nie było aż tak szokujące, jako że film był jak najbardziej francuski, francuskojęzyczny z Alanem Delonem w roli głównej.

Kim zatem był ów wygnaniec i dlaczego Joseph Losey tak dobrze rozumiał kwestie różnic klasowych, klasowej zazdrości, a także pewnej przemocy, która rozgrywa się w najbardziej intymnych ludzkich układach, nawet w najpiękniejszych i najpiękniej udekorowanych czterech ścianach. Otóż, Losey, jako się rzekło, urodził się w roku 1909 i, co ważne, urodził się w rodzinie majętnej, Ale takiej, która dosyć szybko utraciła swój status. Joseph Losey w wywiadach, których udzielał , bardzo mocno podkreślał, że wywodził się z rodziny amerykańskich magnatów.

To słowo tycoon amerykańskie, oznaczające po polsku właśnie magnata, padało w tych wywiadach często i sam Losey rysował siebie samego jako takiego potomka amerykańskich bogaczy, amerykańskiej arystokracji. Jego siostra później odkłamywała część tych faktów. Zwracając uwagę na to, że owszem, rodzina nie biedowała i owszem, sytuowała się znacznie powyżej klasy średniej, ale nie była rodziną aż tak potężną, aż tak kapitalistycznie przerysowaną, jak Joseph Losey opowiadał w wywiadach. Innymi słowy, jak czyta się wywiady z Losey'em, to od razu widzimy obrazy z filmu Orsona Wellesa. Wspaniałość Ambersonów, tak jakbyśmy świadkowali absolutnie największemu bogactwu i potędze amerykańskiego kapitału w takim wcieleniu niemalże.

Nie jest to przypadek, ponieważ wydaje się, że Losey celowo Portretował siebie, czy kreślił swój portret jako uciekiniera ze świata bezwzględnego amerykańskiego kapitału. Nie od rzeczy jest także przywołanie nazwiska Orsona Wellesa, ponieważ losy tych dwóch artystów są poniekąd bliźniacze. To znaczy, Welles także urodził się w dobrze sytuowanej rodzinie, także w Wisconsin, w bardzo zbliżonym czasie. Co Losey i także podpadł amerykańskim stróżom właściwie wszystkiego, po czym pracował dosyć nieregularnie w Europie. Do tego rzędu twórców należy także zaliczyć Nicolasa Reya, który także był z Wisconsin, co więcej chodził z Losey do liceum i także przeszedł tą samą drogę, chociaż on najwięcej miał sukcesów w Hollywood z tej całej trójki, ale także koniec końców był rodzajem

Józef Losey utracił swojego ojca. Ojciec Loseya zmarł, kiedy ojciec liczył sobie lat 46, to był czas kiedy Joseph był już dorosły, ale to był czas, kiedy jego rodzina nagle zbiedniała. Sam Losey opowiadał o tym, jak wiele goryczy było w małżeństwie jego rodziców i jak bardzo przywiązywali oni wagę do dekoracji domu, do przedmiotów, do takich znaków zewnętrznych klasy społecznej. To wszystko ma znaczenie, jeżeli przypomnimy sobie

Jak szybko utracili to wszystko w momencie, kiedy ojciec zmarł i okazało się, że prawdziwego kapitału w zasadzie już nie ma i matka musiała błyskawicznie przeskalować swoje oczekiwania. Innymi słowy, z wysokiego konia spadła familia Loseyów i nagle była, jeśli nie na dnie, to zdecydowanie bliżej parteru. To także, jeżeli przyjrzycie się Służącemu, w którym cały czas odbywa się pewna karuzela tego, kto jest na górze i kto na dole. Może brzmieć znajomo, a także może nam uświadomić, że Losey wiedział, o czym mówi w momencie i kiedy portretował pewną delikatność, wybiórczość, czy nawet wyrafinowanie gustu klasy wyższej, ale także potrafił pokazywać, jak szybko

Nawet tak piękne domostwo jak mieszkanie Tonego przy Royal Avenue jest w stanie popaść w ruinę. Właściwie w przeciągu kilkunastu dni kwiaty schną, bibeloty się tłuką, kurz osiada na pięknie wypolerowanych wcześniej balustradach i to co było piękne, Zamożne, dumne, nagle jawi się jako rodzaj pieczary, smutnej i symbolizującej upadek materialny i duchowy. Innymi słowy przytaczam te początki życia Loseya, ponieważ one dostarczają klucza do jego zainteresowania czymś takim jak bogactwo w ruinie albo pomniki dawnej świetności.

Nie będzie zaskoczeniem, że jednym z największych marzeń Loseya było zrealizowanie adaptacji w poszukiwaniu straconego czasu Marcela Prousta. Scenariusz zresztą był napisany, napisał go nikt inny jak Harold Pinter. Niestety to nie doszło do skutku, ale każdy kto zna Tę powieść wie, że ona także na przestrzeni wielu tomów pokazuje kres pewnego arystokrytycznego świata i pokazuje także, jak w ramach tego świata szybko można przejść od przejażdżki konną dorożką do sytuacji, w której nie stać nas na kawę przy francuskim bulwarze. Joseph Losey innymi słowy wychodzi z tej amerykańskiej arystokracji zdając sobie sprawę z jej ogromnej kruchości i trafia do Nowego Jorku i to w konkretnej dekadzie w latach trzydziestych i tam zaczyna się angażować bardzo w lewicujący, żeby nie powiedzieć rewolucyjny teatr.

Jaki był wtedy w Nowym Jorku uprawiany. Jeśli kojarzycie takie zjawiska jak group theater, takich reżyserów jak chociażby Elia Kazan, czy takich dramaturgów jak Clifford Odetz, wszyscy oni byli zainteresowani poezją ulicy, To właśnie w tym świecie zaczął działać dosyć intensywnie Joseph Losey. Ktokolwiek pamięta pierwsze minuty filmu Barton Fink, Joella Cohena i sztukę teatralną, którą tam Barton Fink wystawia? To jest to esencja dokładnie tego, esencja tej lewicowej teatralnej wrażliwości, której zresztą film Koenów jest swoistą parodią.

W tym świecie Losey działa, poznaje kluczowych graczy tego świata i można powiedzieć, że pośród marksistów łamanych przez komunistów tamtego czasu, a było ich wielu w świecie artystycznym Stanów Zjednoczonych, Losey był jednym z najbardziej i najgłębiej Przekonanych do sprawy, a jednocześnie był jednym z tych, którzy pracowali bardzo poważnie i w poważnych, istotnych dla całego ruchu miejscach. W połowie lat 30. Losey wyjeżdża do Moskwy. Tam między innymi wystawia sztukę Waiting for Lefty. To była taka dosłownie sztandarowa sztuka tamtej grupy teatralnej, do której należał też Poznaje bardzo istotnych artystów dla tego świata, m.in. Bertolda Brechta, którego Życie Galileusza będzie zresztą wystawiał w USA.

Życie Galileusza Brechta to była sztuka Nie tylko antykościelna, bo życie Galileusza do tego tematu nadaje się jak najbardziej, ale w ogóle wymierzona we wszelkie zastane instytucje o takiej można powiedzieć rewolucyjnej wrażliwości. Po latach, wielu latach, już po tym jak Sztuka ta przysporzy nie lada kłopotów Loseyowi, zresztą Losey tą sztukę sfilmuje z skrzypkiem na dachu w roli głównej, czyli z niejakim topolem. Mówię o tym wszystkim, ponieważ warto pamiętać, że Losey był kimś, kto całe lata 30. w Stanach Zjednoczonych i w Moskwie przeżył już jako świadomy człowiek, jako człowiek bardzo politycznie zaangażowany, mocno komunizujący i przede wszystkim już uformowany.

Tutaj to, że był chociażby starszy troszeczkę od Wellesa, odegrało jednak pewną rolę. I Losey, który trafia do Hollywood w latach czterdziestych, to jest Losey, który próbuje wystartować ze swoją filmową karierą. Kręci nawet jeden istotny hollywoodzki film, to znaczy Chłopca z zielonymi włosami, taką bajkę o ostracyzmie, gdzie tytułowy chłopiec grany przez Dina Stockwella budzi się pewnego dnia z tytułowymi włosami i doświadcza brutalnego ostracyzmu. I także Losey zrealizuje w Stanach jeszcze inne filmy, m.in. remake Fritz Langa M. Morderca, ale ta kariera na dobre nie wystartuje w Hollywood i dosyć szybko przeszkodzi jej także czarna lista, czyli

Wpisanie nazwiska Loseya na listę tzw. nieprzyjaznych świadków Komisji do Spraw Badania Działalności Antyamerykańskiej. Tutaj bardzo duża różnica z Elion Kazanem, który był przyjaznym świadkiem tej komisji i wymienił nazwiska kolegów i koleżanek podejrzewanych o komunizm, czego to środowisko mu już potem nigdy nie wybaczyło. Otóż Losey tych nazwisk nie wymienił, faktycznie stracił możliwości pracy w Stanach Zjednoczonych, przeniósł się do Anglii i tam zaczął powoli, mozolnie, w ogromnym poczuciu goryczy, dodajmy, wykuwać swoją reżyserską karierę. W tym miejscu chciałbym przywołać tytuł biografii książkowej Josepha Loseya, którą napisał fantastycznie zresztą David Cote,

I tytuł tej biografii mówi wszystko. Tytuł brzmi Zemsta na życiu. A revenge on life. Losey miał poczucie w swoim życiu, że miał się za co mścić. Nie znosił korzeni, z których wyrastał owej Ameryki wielkiego kapitału. Nie znosił Ameryki, która go wypluła, tej Ameryki pełnej bigoterii i uprzedzeń, która uznała go za wroga systemu. I nie znosił także Hollywood, które nie rozpoznało jego talentu w porę. Innymi słowy, był to człowiek nie tylko Wątłego zdrowia. Dodam, że dużą część Służącego reżyserował z zapaleniem płuc dosłownie z łóżka spod kołdry.

Łóżko stało na planie, a parę dni nie mógł być obecny i wtedy oddał batutę Dirkowi Bogardowi, a właściwie nie batutę, tylko szczegółowe reżyserskie notatki, które Bogard wypełniał. Więc był to nie tylko człowiek wątłego zdrowia, jako już się rzekło, ale także człowiek zżerany wieloma trudnymi uczuciami. To odbiło się później na jego nieudanych relacjach z kobietami. Miał w sumie cztery małżeństwa i poza tym, że wszyscy współpracownicy chwalili jego ekstatyczne wręcz zanurzenie w kolejne projekty, ogromną dbałość o detal i dodajmy wszechstronność, ponieważ mówimy o człowieku, który reżyserował i Zmyślne thrillery i chociażby operowe adaptacje takie jak Don Giovanni, to mimo to życie Loseya i jego sztuka są naznaczone niebywałą goryczą.

Z tych brytyjskich filmów na pewno warto zwrócić uwagę na film z 1954 roku. Mianowicie Śpiący Tygrys przede wszystkim dlatego, że jest to pierwsza współpraca z Derkiem Bogartem, późniejszym Barretem Zasłużącego. Warto w ogóle zatrzymać się w tym momencie filmografii Loseya i dlatego, że ten czas nie obfituje u niego w arcydzieła, a obfituje także w filmy Słabe, nawet takie bardzo melodramatyczne, kiczowate jak Cyganka i Dżentelmen, którą po latach będzie chciał wręcz wykreślić ze swojej filmografii, ale warto się zatrzymać także w tym punkcie tej filmografii, dlatego że dokładnie wtedy

Czyli w połowie lat 50. Losey po raz pierwszy chce zaadaptować Służącego, czyli zaadaptować powieść niejakiego Roberta Momma, która ukazała się w roku 1946. I jako, że w połowie lat 50. Losey po raz pierwszy tę powieść chce zaadaptować, to warto się tej powieści samej na chwilkę przynajmniej przyjrzeć, bo przecież bez niej nie byłoby żadnego filmu pod tytułem Służący. Robert Maugham pochodził z zaszczytnej, ale także przeżartej rozmaitymi schorzeniami moralnymi rodziny arystokratycznej brytyjskiej. Pisarz Somerset Maugham gra znany chociażby z takich

Pinter wywodzący się z rodziny żydowskiej, z niewielkiej dzielnicy wschodniego Londynu znanej jako Hackney i przede wszystkim jest on potomkiem Żydów wschodnioeuropejskich, to znaczy jego korzenie sięgają Polski i Odessy. Innymi słowy pochodzi on zupełnie z innego świata niż dwóch panów, to znaczy niż amerykański były bogacz Joseph Losey i zdecydowanie z innego świata niż niesłychanie uprzywilejowany Robert Mom. I jak przekonamy się w późniejszej rozmowie z Michałem Mizerą, specjalistą Harolda Pintera okaże się teatr absurdu, w którym bardzo krótkie, cięte,

Przez Harolda Pintera, który jak najbardziej ma wszelkie powody, interesy i pasje, żeby ten społeczny porządek w Wielkiej Brytanii rozwalać. Dodajmy, że Joseph Losey ma także pasje do pokazywania dezintegracji świata arystokratycznego. Świata wyższych sfer, którą w wielu, wielu swoich filmach będzie uskuteczniał, między innymi razem z Pinterem jako scenarzystą, pokazując w krzywym zwierciadle elity Oxfordu w filmie Wypadek, czy pokazując romans arystokratki z Parweniuszem w filmie Posłaniec Losey uwielbiał pokazywać hipokryzję bogatych i przede wszystkim lubował się w dekadencji bogactwa.

Jego filmy takie jak chociażby Sekretna ceremonia, Ewa czy Boom według Tenesiego Williamsa często rozgrywają się w rozbudowanych scenografiach, przedziwnych domo-zamczyskach umieszczonych czy to pośrodku Anglii, czy to na włoskim Capri, ale przede wszystkim wszystkie te architektoniczne struktury u Loseya są takim wykwitem umierającego porządku. Faktycznie szkoda, że nie zrealizował tej adaptacji Proust'a, ponieważ jeśli chodzi o filmowanie Świata zgniłego od środka, w którym nagromadzenie bibelotów, przedziwnych kątów patrzenia kamery na zbytek i lubowanie się w architektonicznym nadmiarze.

On w tym świecie czuje się fantastycznie Losey, więc u Proust'a też poczułby się świetnie. Swoją drogą jest inny filmowiec, który także fantastycznie to czuje, to jest Lucino Visconti i będzie pewną ironią, że Losey pokona Viscontiego w Cannes w 1971 roku, kiedy Visconti właściwie przyjedzie po Złotą Palmę z filmem Śmierć w Wenecji, a wyjedzie z niechcianą zresztą nagrodą specjalną, przyznaną mu tylko po to, żeby mistrz nie wyjechał z Cannes, No bo Złota Palma tego roku powędruje właśnie do Loseya. Dlaczego mówię o ironii? Ponieważ główną rolę w śmierci w Wenecji zagrał nikt inny jak Barrett, czyli Dirk Bogart, który zresztą przywitał Loseya w Cannes tamtego roku, wysyłając kwiaty do jego apartamentu w hotelu razem z bilecikiem z napisem, mam nadzieję, że nie wygrasz.

Co jednak mamy na ekranie? Na ekranie mamy popis operatorski Douglasa Slocumba, późniejszego operatora Poszukiwaczy Zaginionej Arki i scenografa Richarda McDonalda, który zrealizował z Josephem Loseyem niezliczoną ilość filmów i bez którego tego służącego, tak jak go znamy, naprawdę by nie było. Ponieważ oczywiście mieszkanie Tonego nigdy nie istniało, to że widzimy tę konkretną ulicę na początku nie oznacza, że kamera wchodzi do jakiegokolwiek realnego budynku. McDonald's zbudował serię dekoracji w londyńskim studio odpowiadających kolejnym pomieszczeniom i wielu badaczy zwraca uwagę, że tak naprawdę to mieszkanie i to jak ono się zmienia