S08E16: "Służący" (1963) || Gościnnie: dr Michał Mizera

Opowie nam więcej o Haroldzie Pinterze, dramaturgu nobliście i scenarzyście filmu Służący. Zapraszam Was na opowieść o niezwykłym filmie niezwykłego reżysera i może zacznę od tego, że jeżeli pojedziecie do Londynu i przejdziecie się Royal Avenue to dzielnica Chelsea. Koniecznie zatrzymajcie się na chwilę pod budynkiem z numerem 29. Kto zna Londyn ten wie, że na wielu budynkach są granatowe plakietki, które białymi literami obwieszczają jaki ważny człowiek, ważna postać mieszkała w danym budynku.

Nie będzie zaskoczeniem, że jednym z największych marzeń Loseya było zrealizowanie adaptacji w poszukiwaniu straconego czasu Marcela Prousta. Scenariusz zresztą był napisany, napisał go nikt inny jak Harold Pinter. Niestety to nie doszło do skutku, ale każdy kto zna Tę powieść wie, że ona także na przestrzeni wielu tomów pokazuje kres pewnego arystokrytycznego świata i pokazuje także, jak w ramach tego świata szybko można przejść od przejażdżki konną dorożką do sytuacji, w której nie stać nas na kawę przy francuskim bulwarze. Joseph Losey innymi słowy wychodzi z tej amerykańskiej arystokracji zdając sobie sprawę z jej ogromnej kruchości i trafia do Nowego Jorku i to w konkretnej dekadzie w latach trzydziestych i tam zaczyna się angażować bardzo w lewicujący, żeby nie powiedzieć rewolucyjny teatr.

który jest opisany w taki sposób, że wielu badaczy wskazywało na pewne tropy antysemickie tej powieści. Sugeruje się mianowicie, że Barret w tej powieści jest Żydem i że jest takim służącym, który pozwala sobie na zbyt wiele. Jedną z najbardziej szokujących dla narratora aktywności jest to, że jego przyjaciel w pewnym momencie zaczyna wspólnie ze służącym rozwiązywać krzyżówki. W powieści nie ma wielu dialogów pomiędzy Barrettem i Tonnym, a zatem niekoniecznie powieść nadawała się do adaptacji od razu, wymagała świetnego scenarzysty. I tutaj wchodzi na początku lat 60. wymarzony scenarzysta do Służącego, mianowicie Harold Pinter, to znaczy dramaturg, który wtedy mniej więcej zaczyna odnosić swoje pierwsze wielkie sukcesy.

Pinter wywodzący się z rodziny żydowskiej, z niewielkiej dzielnicy wschodniego Londynu znanej jako Hackney i przede wszystkim jest on potomkiem Żydów wschodnioeuropejskich, to znaczy jego korzenie sięgają Polski i Odessy. Innymi słowy pochodzi on zupełnie z innego świata niż dwóch panów, to znaczy niż amerykański były bogacz Joseph Losey i zdecydowanie z innego świata niż niesłychanie uprzywilejowany Robert Mom. I jak przekonamy się w późniejszej rozmowie z Michałem Mizerą, specjalistą Harolda Pintera okaże się teatr absurdu, w którym bardzo krótkie, cięte,

Dialogi przerzucane przez bohaterów jak gorąca piłka ujawniają iluzoryczność porządku społecznego, który spaja podłogę, po której chodzą. Innymi słowy, ta podłoga powoli zaczyna znikać, a bohaterowie orientują się, że poza językiem, poza pewnym systemem wymyślonych sztucznych hierarchii, tak naprawdę nie mają się na czym wesprzeć. Mówię już teraz o tym, mimo że dopiero później zanurzymy się w Pintera, żeby pokazać jak bardzo różnym człowiekiem i autorem od Roberta Moma był właśnie Pinter. Innymi słowy, dać Pinterowi do zaadaptowania Służącego to mniej więcej tak, jakby dać delikatną nowelę Iwaszkiewicza do zaadaptowania Jakubowi Żulczykowi.

Nie chodzi mi teraz o miarę talentu, chociaż oczywiście każdemu pisarzowi nawet Z Jakubem włącznie życzę nagrody Nobla, jaką Pinter otrzyma, tylko chodzi mi o rozpiętość światów. To znaczy, jeżeli Iwaszkiewicz był wywodzącym się ze sfer wyższych pisarzem delikatnych uczuć i barw, no to Jakub Żulczyk jest kimś zupełnie innym, raczej opisującym świat od strony A zatem z czymś takim mamy do czynienia w Służącym, mówiąc wprost i uderzając zarazem w sedno. Nowela napisana przez oburzonego nadchodzącymi zmianami społecznymi brytyjskiego arystokratę zostaje przepisana w cięty, brutalny scenariusz

Przez Harolda Pintera, który jak najbardziej ma wszelkie powody, interesy i pasje, żeby ten społeczny porządek w Wielkiej Brytanii rozwalać. Dodajmy, że Joseph Losey ma także pasje do pokazywania dezintegracji świata arystokratycznego. Świata wyższych sfer, którą w wielu, wielu swoich filmach będzie uskuteczniał, między innymi razem z Pinterem jako scenarzystą, pokazując w krzywym zwierciadle elity Oxfordu w filmie Wypadek, czy pokazując romans arystokratki z Parweniuszem w filmie Posłaniec Losey uwielbiał pokazywać hipokryzję bogatych i przede wszystkim lubował się w dekadencji bogactwa.

Wygrał, bo toczyło się zupełnie inaczej. Dorzucę jeszcze anegdotę. Harold Pinter w momencie pracy nad Służącym nie był jeszcze tym Haroldem Pinterem, to znaczy nie był tą międzynarodową gwiazdą teatru, a najlepiej widać to w wysokości wynagrodzeń. Robert Mom za prawa do adaptacji swojej książki otrzymał wtedy 11,5 tysiąca funtów. Harold Pinter za napisanie scenariusza otrzymał 3000 funtów, więc niewidzialna rynka rynku wskazuje wyraźnie, kto wtedy stał wyżej od kogo. Pinter oczywiście usunął postać narratora, dopisał mnóstwo dialogów, których nie było, dodał także scenę orgi, która właściwie kończy cały film i zamienił całość w klasowy karnawał, gdzie to co na górze i to co na dole zamienia się miejscami kilka razy i przede wszystkim w sposób

Zahaczający chwilami o makabreskę. Po pokazie filmu Służący, jaki miałem okazję poprowadzić w Kinie Muranów w Warszawie, Michał Chudoliński, autor bloga Gotam w deszczu i publicysta Rzeczypospolitej zwrócił moją uwagę na podobieństwo Służącego z Tangiem Mrożka i patrząc na daty, które są bliskie, ale jednak niezupełnie zbieżne, Nie sądzę, żeby Pinter znał sztukę Mrożka, ale jestem przekonany, że panowie świetnie by się dogadali, ponieważ ta dynamika, która w tangu jest ukazana fantastycznie i rzeczywiście koresponduje ze Służącym. To być może temat na jakąś przyszłą... Prace magisterską.

Cień rzucany przez nagiego Barretta, jak się domyślamy, jest tym momentem, kiedy świat Tonego się sypie, ale jeżeli przyjrzycie się zwłaszcza schodom, lustrom i temu, jak te elementy grają, osaczają naszych bohaterów, I jak często kluczowy trójkąt filmu, czyli właśnie Vera, Barret i Tony są ukazani w lustrze, docenicie jak niesamowicie operuje Joseph Losey przestrzenią w tym filmie i jak bardzo to wszystko musiało być zaplanowane. Rzeczywiście Losey, który wychował się w wnętrzach nawet bogatszych niż to, które widzimy na ekranie, można powiedzieć, że zaadaptował powieść Moma, posługując się dialogami Pintera, ale przede wszystkim orkiestrując wizualnie wnętrza, światłocień w taki sposób, że czarno-biała fotografia Slocumba

Nawet gdyby wyłączyć te pinterowskie dialogi i tak opowie nam całą historię, ponieważ to pod jakim kątem, kto na kogo patrzy, kto w danym momencie jest na górze, kto na dole, jak kamera ukazuje te kolejne konstelacje ludzkie, to wszystko jest istotą służącego na ekranie. Osobnym wątkiem są homoseksualne podteksty z perspektywy lat widziane bardzo wyraźnie w Służącym. Trzeba być ostrożnym i nie przypisywać temu filmowi języka i pojęć, które narodziły się dużo później. Dość powiedzieć, że słynne zamieszki w Stonewall, o których zaczyna się nowoczesny ruch gejowski, to jest rok 1969.

A zatem trudno przykładać do służącego dokładnie te kategorie, które wejdą w życie później. Ale już sam Losey w jednym z wywiadów opowiadał, że nie chciał, aby służący stał się zwyczajną homoseksualną opowiastką. Sam Pinter zdawał sobie sprawę z tego, jak niektóre sytuacje zostaną odczytane, zwłaszcza ganianie się po domu pomiędzy Barretem i Tonnym. W ostatniej części filmu, zwłaszcza w jednej scenie, kiedy Barret w końcu dogania Tonego, obraz się rozmywa i można domyślać się, że dochodzi tam do erotycznego Spotkania jakiegoś rodzaju. Dirk Bogart, który był prawdziwie brytyjskim homoseksualistą tamtego czasu, to znaczy żył ze swoim partnerem, ale nigdy o tym nie mówił na zewnątrz, dopiero co zagrał postać biseksualną otwarcie w filmie pt.

No i oczywiście wiedział o tym Pinter, wkładając w usta bohaterów chociażby wspomnienia z wojska. Tony mówi w pewnym momencie, że nigdy nie doświadczył takiej bliskości z innym mężczyzną, tylko raz kiedyś w wojsku. Więc znowu brytyjska szkoła, brytyjskie wojsko jako jedyne przestrzenie, gdzie jakieś formy fizycznej także bliskości między mężczyznami były obecne. To wszystko tutaj raczej buzuje pod powierzchnią, ale trudno też oprzeć się wrażeniu, że zwłaszcza ostatnie sekwencje, kiedy Barrett przejmuje stery, są też troszeczkę taką parodią homoseksualnego związku. Pokazanie przez Loseya, w jaki sposób role odwracają się także pod tym względem i nagle Barrett i Tony przypominają takie trochę

Ten uprzywilejowany panicz, który planuje wyjazd do cudzysłów trzeciego świata, żeby robić to, co robili jego dziadkowie i pradziadowie, czyli nieść ogarek cywilizacji. To jest wszystko oczywiście pyszny żart Loseya i Pintera, pokazania całkowitej pustoty tej klasy społecznej, która musi ustąpić temu, co nowe. I tak ten film został przyjęty. Recenzenci byli entuzjastyczni i wskazywali na to, że jak napisał David Thompson już wiele lat później, ktoś musiał dokonać sekcji brytyjskiego społeczeństwa w sposób zimny i beznamiętny. Musiał to być outsider, taki jak Losey.

I wydaje mi się, że to jest dobry punkt, żeby wejść teraz w świat Harolda Pintera, ponieważ to jego mistrzowskie, krótkie, cięte linijki dialogowe tworzą tą infrastrukturę koronkową Służącego, więc teraz zrobimy pauzę, jeśli chodzi o rozmowę o tym filmie, wrócimy jeszcze do niego na końcu, ale teraz już zapraszam was do posłuchania więcej o Haroldzie Pinterze opowie nam o nim znakomity teatrolog Michał Mizera. Po tej rozmowie wrócę jeszcze i dopowiem kilka wątków Losejowskich. I jest już z nami mój dzisiejszy gość. Dodam, mój dobry kolega, także kolega z pracy, dr Michał Mizera z Wydziału Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego i wykładowca Warszawskiej Akademii Teatralnej im.

Aleksandra Zelwerowicza. Witaj, Michale. Dzień dobry. Cześć, Michale. Bardzo ci dziękuję, że w tych zajętych, zabieganych czasach przyjąłeś zaproszenie, żeby porozmawiać o brytyjskiej dramaturgii dwudziestowiecznej. Mamy przed sobą film Służący Josepha Loseya, który jest trochę takim pretekstem do tego spotkania, dlatego że scenariusz do filmu napisał Harold Pinter, brytyjski dramaturg, noblista w pewnym momencie. I był moment, kiedy zajmowałem się tym filmem, czytałem o nim, oglądałem go ponownie, kiedy zrozumiałem, że jest to niesłychanie doniosły i istotny fakt, że to właśnie Pinter zaadaptował powieść Roberta Momma.

Powieść, która była tak naprawdę trochę satyrą na brytyjskich służących. Powieść napisana przez arystokratę, tak trzeba powiedzieć, brytyjskiego. Która zostaje przepisana na film przez bardzo specyficznego dramatopisarza. Powiedz proszę, kim jest, kim był Harold Pinter w brytyjskiej dramaturgii, w świecie brytyjskiego teatru? Skąd przychodzi? Co ze sobą przynosi? No chyba rzeczywiście trzeba zacząć od tego, że było to w tej dramaturgii w XX wieku zjawisko być może najistotniejsze, najbardziej osobne i takie, które przekroczyło granice własnego języka, własnej kultury, własnego teatru.

Własnego, czyli angielskiego, brytyjskiego, ponieważ stał się rzeczywiście takim pisarzem międzynarodowym. Łączy się Harolda Pintera z ruchem absurdu i gdzieś naturalnie wymienia jednym tchem obok takich nazwisk jak Samuel Beckett, Czy Eugenio Nesco, czy Fernando Arabal. Sam Pinter odżegnywał się od tego typu etykiet i o ile z Beckettem łączyło go bardzo dużo, O tyle w którymś wywiadzie powiedział nawet, że pierwszą sztukę Ionesco przeczytał już po napisaniu kilku swoich i nie uważał tego za jakiś ważny punkt odniesienia dla siebie. Ja myślę zresztą, że rzecz nie w owej etykiecie teatra absurdu, tylko w tym, co Pinter wniósł do dramaturgii jako autor.

I to nie sposób tego nie docenić w kontekście powojennych czasów i tego jak literatura i teatr zarazem szukają nowych sposobów, nowego języka, żeby opowiedzieć Zarówno o doświadczeniu wojennym, jak i o tych zgliszczach humanizmu, cywilizacji, w ogóle myślenia o człowieku po wojnie. Pinter stał się tutaj na pewno takim autorem, który umiał ze zwykłej rozmowy uczynić rodzaj areny, rodzaj walki o władzę. W zasadzie bohaterowie jego sztuk mówią o śniadaniu, rozmawiają o butach, czy o jakichś sprawach rodzinnych, ale pod powierzchnią wszystkich tych rozmów

No ciągle są nowatorskie, ciągle są doceniane i chyba ciągle są nieodkryte, bo ja nie powiedziałbym, że Pinter jest bardzo znanym pisarzem i często grywanym. To właśnie też o to chciałem zapytać, jak Pinter był obecny w Polsce, ale jeszcze zatrzymam się na tej definicji, którą tutaj nam podałeś, bo nawet w oficjalnych słownikach języka angielskiego Oxford Dictionary już weszło słowo. Pinteresque, czyli właśnie pinterowski dialog. Tego pinterowskiego dialogu jest sporo właśnie w Służącym. Bardzo to przypomina to określenie, które mamy w polszczyźnie w odniesieniu do mrożka, prawda?

A, no właśnie, no właśnie. To też jest świetne skojarzenie. Może też do Gombrowicza troszeczkę, z innej strony. Ja to widzę tak, na podstawie tych niewielu sztuk Pintera, jakie widziałem, zwłaszcza w telewizyjnych W tych realizacjach, że taki typowy pinterowski dialog to jest zazwyczaj dwie albo trzy osoby. Zazwyczaj sytuacja jest niesłychanie banalna, to znaczy jakieś śniadanie, jakaś kolacja, jakieś codzienne obowiązki. Rozmowa pozornie o detalach właśnie tych czynności, czy to będzie śniadanie właśnie, Ale często jest to rozkładane na jakieś detale tego, jak smarować na przykład szklankę, jak smarować kromkę masłem, ale szybko ujawnia się tam jakiś poziom,

Agresji, mroku, czasami nawet przemocy. W ikonicznym tutaj bym podał jeden z tych dialogów, który mi zapadł z takiej sztuki, Niewielki ból. To się chyba nazywa Slight ache. Lekki ból istnieje w polszczyźnie. Lekki ból, czyli właśnie mamy małżeństwo, które rozmawia ze sobą, zaczynają dyskutować, cóż to za kwiaty tam widać w tle, czy to jest geranium, czy to jest coś innego, po czym zaczynają dyskutować, jak najskuteczniej utopić pszczołę, która się dostała do konfitur. Czy ją zatopić od razu, czy poczekać aż ona sama się tam zatopi, no i ta rozmowa staje się czymś bardzo właściwie prawie surrealistycznym. Czy to jest dobra intuicja właśnie, jeśli chodzi o tę dynamikę pinterowskiego dialogu i czy też domyślam się, że aktorzy muszą to lubić grać?

Całkowicie się podpisuje pod tym, co powiedziałeś, myśląc o twórczości Harolda Pintera. Nawet pomyślałem w trakcie twojej wypowiedzi, jak bardzo jest dziwne, że nigdy ten dramatopisarz, scenarzysta nie podjął współpracy z Romanem Polańskim, reżyserem żywo zainteresowanym. Tego typu podwójnością sytuacji, w której na wierzchu jest jakiś pozornie codzienny, nic nieznaczący dialog. No właśnie, a pod spodem toczy się odwieczna międzyludzka walka o władzę, kto kogo. Rzeczywiście myślę, że w tych rozmowach nie chodzi o to, o czym rozmawiają bohaterowie.

I że to, co cechuje te rozmowy, to tak jak słusznie zauważyłeś, taki element komiczny połączony jednak z elementem zagrożenia. Że jakaś śmieszna wymiana zdań nagle staje się upokorzeniem albo zastraszeniem. Stąd zresztą pojawia się takie określenie w odniesieniu do jego twórczości, komedia zagrożenia. Brzmi trochę oksymoronicznie, gdyby się przyjrzeć temu określeniu bliżej. Bardzo ważną funkcję w tym dialogu pełnią pauzy i milczenie. Bo u Pintera ta cisza jest częścią działania. Jest momentem, w którym testuje się reakcję przeciwnika, rozmówcy. Sprawdza na ile zadana przed chwilą prowokacja, manipulacja działa i chwyta.

Jakąś taką cechą tych dialogów jest też niepewność, jak sądzę. Czyli to, czego nie wiedzą postaci, ale przede wszystkim my, widzowie, czytelnicy, o tych postaciach. Przeszłość postaci, ich intencje najczęściej pozostają niejasne i jesteśmy trochę skazani na ocenianie bardzo często sprzecznych wypowiedzi. I też oni często, oni, czyli bohaterowie Pintera, często łapią się słówek, prawda? W sensie ktoś coś powie i to jedno słówko, które się wymknęło, staje się nagle taką piłką, którą oni się przerzucają, czasami no takim wręcz koktajlem Mołotowa. Podam naszym słuchaczom przykład akurat z filmu Służący, bo to dobry przykład, ponieważ tego zdania nie ma w książce źródłowej.