Twierdza Grudziądz 1945

A zatem rdzeń państwa brandenburskiego w rozumieniu jego rozwoju, w dojściu do czegoś, co nazwano potem Królestwem Prus, związany był z konfrontacją z nami, z Polakami, ze spychaniem nas z tych obszarów, z obszaru bałtyckiego, I dla Niemiec Prusy to było to państwo, które uczyniło z Niemiec państwo zjednoczone, uczyniło cesarstwo, uczyniło drugą rzeszę. W związku z czym Niemcy w XIX wieku uczelni byli czci dla historii armii pruskiej, dla hitlerowców, dla hitleryzmu, dla narodowego socjalizmu. Bardzo ważna była spuścizna Prus. A jak spuścizna Prus, to na przykład wojny napoleońskie. Jak wojny napoleońskie, to Gneisenau, to Scharnhorst. Tak nazwano pierwsze pancerniki Kriegsmarine. Nie Bismarck, nie Tyrpitz, ale właśnie Gneisenau i Scharnhorst.

A jak Gneisenau, Scharnhorst, wojny napoleońskie, to legendarna obrona Kołobrzegu i między innymi oblężenie Gdańska i wreszcie Bitwa o Grudziądz. Nam to dzisiaj umyka, że w 1945 roku Hitler obserwował na własne oczy zmierzch bogów, własnych bogów, własnych wyobrażeń o Niemczech. Obrona twierdzy Kostrzyn, bitwa o Kołobrzeg, bitwa o Gdańsk, miasto symbolicznie od którego zaczęła się II wojna światowa. Wreszcie oblężenie i upadek Grudziądza. Twierdze takie jak Grudziądz, twierdze takie jak Kołobrzeg, one miały pokazywać upór i zwycięstwo pomimo beznadziejnej sytuacji. Napoleon pokonał Prusy w 1807 roku, ale twierdze nie dały się pokonać.

Po co ona w ogóle powstała? Ta historia zaczyna się, jak powiedziałem, jeszcze w XIX wieku. Zaczyna się od wojen napoleońskich, od zbudowania pruskiej narracji o znaczeniu miast twierdz, bo one w kampanii wojennej przeciwko Napoleonowi lat 1806-1807 w odróżnieniu od ogółu armii pruskiej twierdze się sprawdziły. Dlatego Prusacy fortyfikowali m.in. Grudziądz także przez cały wiek XIX. W efekcie mamy tam twierdzę. Twierdzę pierścieniową z centralnym fortem, cytadelą, właśnie ową twierdzą Kurbir. Na pamiątkę pruskiego dowódcy z wojen napoleońskich. I ta twierdza pruska się rozbudowuje. Powstają kolejne forty. Jest modernizowana w kontekście I wojny światowej.

Nawiązuje do tej idei z czasów wojen napoleońskich i nakazuje przekształcać miasta w twierdze. Jednym z takich miast, które ma się przygotować do roli festung jest Grudziądz. I mając takiego fanatyka jak Hans Lamperle na miejscu, Grudziądz przygotowuje się do bycia twierdzą. Latem i jesienią 1944 roku zaczynają się intensywne prace polowe. Trwa rozbudowa umocnień polowych. Grudziądz jest twierdzą jeszcze XIX wieczną, jeszcze nawet XVIII wieczną, modernizowany w wieku XIX na początku wieku XX. Teraz jest przygotowywany do roli twierdzy końca II wojny światowej. A zatem nie jakieś blockhouse'y, nie jakieś stare forty, tylko Linie polowej obrony opartej na przykład o niewielkie schrony bojowe, o tak zwane Tombróki, Rynksztaty, linie zasieków, pola minowe, no Grudziądz przygotowywany jest do bitwy.

Po drugiej stronie frontu do dowództwa II Armii przychodzi rozkaz Himmlera. Nie ma zezwolenia na opuszczenie Twierdzy Grudziądz. Twierdza Grudziądz musi być broniona. Należy wziąć przykład z wielkiej obrony Kurbira. Sytuacja nie była wówczas z pewnością lepsza od naszej w dniu dzisiejszym. Czyli zobaczmy to nawiązanie do wojen napoleońskich. Grudziądz ma walczyć tak jak wtedy przeciwko armią Napoleona. Ale dowództwo niemieckiej II Armii nie jest zdecydowane, aby marnować dobrą dywizję w walce o Grudziądz w sytuacji, kiedy wiadomo, że trzeba się będzie cofać na północ w kierunku nad Czew. Po co więc marnować związek taktyczny? Jest rozkaz, że nie wolno się cofać, a przecież 142 Dywizja i inne oddziały II Armii Uderzeniowej, cały 108 Korpus Strzelecki, za chwilę przetną główną linię kolejową łodżącą Grudziądz z Rzeszą.

Bogata ikonografia pokazuje Grudziądz wiosną 1945 roku jako morze ruin, po ciężkiej, krwawej walce, przede wszystkim stoczonej między 15-16 lutego a 5 marca 1945. Część budynków stała, ale stały frontony, stały ściany, nie było dachów, nie było nic w środku. Jak napisali polscy urzędnicy przejmujący to miasto z rąk Armii Czerwonej, miasto zostało kompletnie zdemolowane i okradzione. Ale razem z upadkiem Cytadeli, tej Cytadeli, która nazywana była Feste Kurbir, symbolicznie zakończyła się też ta niemiecka, raczej pruska, brandenburska historia Grudziądza. Niemcy, tak jak w czasach napoleońskich, walczyli o Grudziądz fanatycznie, ale tym razem zostali zmiażdżeni.