Twierdza Grudziądz 1945

Tak jakby za następną ścianą domu ciągle jeszcze czyhał na nich wróg. Schwenkhagen miał przygotować 5 marca wieczorem razem z innymi saperami większy wypad w dół Wisły, w momencie gdy już tylko twierdza Kurbir była w rękach niemieckich Grudziądzu. Ale do tego wypadu już nie doszło. Rosjanie przecięli łączność między twierdzą a brzegiem rzeki, więc grupa ta na własną rękę podjęła desperacki spływ w dół rzeki. Szwęghagen jako jedyny wraz ze swoimi ludźmi szczęśliwie przeszedł obok radzieckich wart na brzegu Wisły i niepostrzeżenie przemknął obok rosyjskich ognisk obozowych koło Gwidzyna. Gdy się rozwidniło, a było to już 6 marca, i światło dzienne mogło zdradzić bezradnie dryfujących wśród kry ludzi, przyszły mi z pomocą duże opady śniegu. Szwęghagen i jego towarzysze położyli się na dnie łodzi, pozwalając na to, aby ich przysypało, tak że nawet w ciągu dnia byli niewidoczni.

Po co ona w ogóle powstała? Ta historia zaczyna się, jak powiedziałem, jeszcze w XIX wieku. Zaczyna się od wojen napoleońskich, od zbudowania pruskiej narracji o znaczeniu miast twierdz, bo one w kampanii wojennej przeciwko Napoleonowi lat 1806-1807 w odróżnieniu od ogółu armii pruskiej twierdze się sprawdziły. Dlatego Prusacy fortyfikowali m.in. Grudziądz także przez cały wiek XIX. W efekcie mamy tam twierdzę. Twierdzę pierścieniową z centralnym fortem, cytadelą, właśnie ową twierdzą Kurbir. Na pamiątkę pruskiego dowódcy z wojen napoleońskich. I ta twierdza pruska się rozbudowuje. Powstają kolejne forty. Jest modernizowana w kontekście I wojny światowej.

Po drugiej stronie frontu do dowództwa II Armii przychodzi rozkaz Himmlera. Nie ma zezwolenia na opuszczenie Twierdzy Grudziądz. Twierdza Grudziądz musi być broniona. Należy wziąć przykład z wielkiej obrony Kurbira. Sytuacja nie była wówczas z pewnością lepsza od naszej w dniu dzisiejszym. Czyli zobaczmy to nawiązanie do wojen napoleońskich. Grudziądz ma walczyć tak jak wtedy przeciwko armią Napoleona. Ale dowództwo niemieckiej II Armii nie jest zdecydowane, aby marnować dobrą dywizję w walce o Grudziądz w sytuacji, kiedy wiadomo, że trzeba się będzie cofać na północ w kierunku nad Czew. Po co więc marnować związek taktyczny? Jest rozkaz, że nie wolno się cofać, a przecież 142 Dywizja i inne oddziały II Armii Uderzeniowej, cały 108 Korpus Strzelecki, za chwilę przetną główną linię kolejową łodżącą Grudziądz z Rzeszą.

Bogata ikonografia pokazuje Grudziądz wiosną 1945 roku jako morze ruin, po ciężkiej, krwawej walce, przede wszystkim stoczonej między 15-16 lutego a 5 marca 1945. Część budynków stała, ale stały frontony, stały ściany, nie było dachów, nie było nic w środku. Jak napisali polscy urzędnicy przejmujący to miasto z rąk Armii Czerwonej, miasto zostało kompletnie zdemolowane i okradzione. Ale razem z upadkiem Cytadeli, tej Cytadeli, która nazywana była Feste Kurbir, symbolicznie zakończyła się też ta niemiecka, raczej pruska, brandenburska historia Grudziądza. Niemcy, tak jak w czasach napoleońskich, walczyli o Grudziądz fanatycznie, ale tym razem zostali zmiażdżeni.