Twierdza Grudziądz 1945

Co oznaczało koniec jednej z najbardziej dramatycznych, niezwykle interesujących z punktu widzenia wojskowego, a dzisiaj chyba zapomnianych bitew o miasto Twierdze na obszarze tak ówczesnej, jak i dzisiejszej Polski. Powiedziałem ówczesnej, chociaż to wtedy była prowincja Rzeszy, ale do 1939 roku Grudziądz był na terytorium państwa polskiego, Grudziądz był miastem polskim. Ale Niemcy uważali, że był miastem niemieckim. W ogóle w tej narracji niemieckiej z perspektywy II wojny światowej, Pomorze, obszar pomorsko-kujawski, nie mówiąc już oczywiście o Prusach Wschodnich, czyli o Warmii, o Mazurach, Pomorze Zachodnie, To są obszary, które miały dla Niemiec olbrzymie znaczenie symboliczne, bo przecież Brandenburgia, państwo, z którego wywodzi się pruska tradycja niemiecka, no stopniowo opanowywała właśnie te obszary.

A zatem rdzeń państwa brandenburskiego w rozumieniu jego rozwoju, w dojściu do czegoś, co nazwano potem Królestwem Prus, związany był z konfrontacją z nami, z Polakami, ze spychaniem nas z tych obszarów, z obszaru bałtyckiego, I dla Niemiec Prusy to było to państwo, które uczyniło z Niemiec państwo zjednoczone, uczyniło cesarstwo, uczyniło drugą rzeszę. W związku z czym Niemcy w XIX wieku uczelni byli czci dla historii armii pruskiej, dla hitlerowców, dla hitleryzmu, dla narodowego socjalizmu. Bardzo ważna była spuścizna Prus. A jak spuścizna Prus, to na przykład wojny napoleońskie. Jak wojny napoleońskie, to Gneisenau, to Scharnhorst. Tak nazwano pierwsze pancerniki Kriegsmarine. Nie Bismarck, nie Tyrpitz, ale właśnie Gneisenau i Scharnhorst.

A jak Gneisenau, Scharnhorst, wojny napoleońskie, to legendarna obrona Kołobrzegu i między innymi oblężenie Gdańska i wreszcie Bitwa o Grudziądz. Nam to dzisiaj umyka, że w 1945 roku Hitler obserwował na własne oczy zmierzch bogów, własnych bogów, własnych wyobrażeń o Niemczech. Obrona twierdzy Kostrzyn, bitwa o Kołobrzeg, bitwa o Gdańsk, miasto symbolicznie od którego zaczęła się II wojna światowa. Wreszcie oblężenie i upadek Grudziądza. Twierdze takie jak Grudziądz, twierdze takie jak Kołobrzeg, one miały pokazywać upór i zwycięstwo pomimo beznadziejnej sytuacji. Napoleon pokonał Prusy w 1807 roku, ale twierdze nie dały się pokonać.

Ale taki obraz i zmasowanych uderzeń samolotów szturmowych na wybrane cele to nie tylko Berlin. To nie tylko Gdańsk, to nie tylko Poznań, to także Grudziądz. Małe miasto, które przyjmuje potężne salwy najcięższej, no prawie najcięższej radzieckiej artylerii. Która przyjmuje zmasowane uderzenia szturmowców, to znaczy samolotów szturmowych Ił-2, jednostek radzieckiej 4 Armii Lotniczej. Luty-Marzec 1945 roku. Miasto-bójstwo Grudziądza. Ciężkie, przewlekłe, skomplikowane walki. Sześć tygodni oblężenia i wreszcie 6 marca 1945 r. kapitulacja Cytadeli, a wcześniej de facto 5 marca zdobycie przez Armię Czerwoną miasta Grudziądz.

Że Rosjanie wprowadzili do sieci dzienniki działań bojowych dywizji brygad korpusów. Łączą to z zachowaną literaturą przedmiotu, łączą to z niemieckimi relacjami i opisują historię Twierdzy Grudziądz w doskonale wydanej publikacji mającej ponad 500 stron. I zaletą tej publikacji jest na przykład to, że to nie jest tylko opowieść o bitwie, ale to jest opowieść w kontekście. To jest opowieść o tym, jak miasto Grudziądz znajduje się w jakimś epicentrum koszmaru. Bo znajduje się w epicentrum koszmaru ludobójstwa niemieckiego na Polakach. Ten Grudziądz przez całą II wojnę światową doświadcza jakiegoś cierpienia. I każdy koniec końców staje się ofiarą. Najpierw my, Polacy, nieliczni tu Żydzi, potem kiedy Niemcy prowadzą napastniczą wojnę w Europie ściągają do Grudziądza jeńców wojennych, potem w 1945 roku przybywa tu Armia Czerwona,

Operacje w 1945 roku w Polsce nie szły tak, jak potem próbowano to przedstawić w oficjalnej radzieckiej historiografii po wojnie, zwłaszcza w erze Breżniewa. Że sobie zaplanowaliśmy operację, ją wykonaliśmy, generał taki, aż jaki, wspaniale dowodził i było dobrze. Owszem, wróg walczył uporczywie, zajadle, ale Armia Czerwona robiła co chciała. Armia Czerwona wygrywała, ale nie zawsze tak jak chciała i na ogół nie wtedy kiedy chciała, to znaczy na ogół później. Rosjanie uwielbiali stawiać sobie nierealne wymagania. Ale właśnie, dlaczego tak się działo? Dlaczego ten każdy radziecki plan miał takie pierwotne, zupełnie nierealne założenia? To taka ich kultura stawiania nierealnych wymagań swoim podwładnym. Każdy kolejny niższy stopień robi dokładnie to samo i oni przez to wzajemnie się napędzają.

W tym totalitarnym systemie radzieckim i Armii Czerwonej każdy chce pokazać, że coś potrafi, każdy walczy fanatycznie. Nikt nie chce być gorszy od kogoś innego. A mimo to i mając dużą przewagę przede wszystkim w amunicji, w paliwie, w logistyce, no trzeba było tych Niemców dobijać całymi miesiącami. Bitwa o Piłę, o Poznań, o Kostrzyn to są takie przykłady, że nawet zagonieni do twierdzy Niemcy stanowili problem. W Grudziądzu było dokładnie tak samo. Ale w ogóle jak długo trwała ta bitwa o Grudziądz? Trwała bardzo długo. Zaczęła się w trzeciej dekadzie stycznia 1945 roku, przeciągnęła się aż do tego piątego, jeśli chodzi o miasto, szóstego marca, jeśli chodzi o Cytadelę. Grudziądz był zawadą. Grudziądz przeszkadzał dowódcy frontu, drugiego frontu białoruskiego, marszałkowi Rokosowskiemu.

Przeszkadzał na tyle, że aż dwie armie szturmowały ten Grudziądz. Najpierw był bowiem on w pasie natarcia 65. Armii, a potem został przekazany 2. Armii Uderzeniowej. Rokosowski musiał kombinować, zmieniać plany, a Grudziądz trwał. No ale czy ta bitwa miała jakieś istotne wojskowe znaczenie, czy to było po prostu tak, że Niemcy zamknęli się w tym mieście i bez względu na wszystko, no nie chcieli się poddać? Można by powiedzieć, że Grudziądz był o wiele bardziej wartościową twierdzą niż Kołobrzeg w 1945 roku. Grudziądz opóźniał upadek Gdańska. Grudziądz bruździł marszałkowi Żukowowi wizji zdobycia Berlina zimą 1945 roku. Ten Grudziądz bruździł radzieckim marszałkom, generałom na szczeblu armii, korpusu, jak i dywizji.

Jeden z najbardziej niezwykłych generałów Armii Czerwonej. Generał Sabir Rahimow. Jedyny w czasie wojny generał Armii Czerwonej Narodowości Uzbeckiej. Długo oblegał Grudziądz. W końcu go zdobył, ale jakby ta twierdza rzuciła na niego klątwę, bo zginie w marcu 1945 roku pod Gdańskiem. Ale zanim znalazł śmierć pod koniec marca w Gdańsku, tkwił ze swoją 37 Dywizją Strzelców Gwardii pod Grudziądzem. No ale Rosjanie do walk o miasto rzucili duże siły? Trzech dywizji strzeleckich było w końcu trzeba, żeby zdobyć Grudziądz, wspartych potężnym ugrupowaniem wojsk artylerii i lotnictwa. A Grudziądz to nie jest duże miasto. To wtedy nie było duże miasto. No ale w ogóle, jakie było znaczenie twierdzy Grudziądz?

Po co ona w ogóle powstała? Ta historia zaczyna się, jak powiedziałem, jeszcze w XIX wieku. Zaczyna się od wojen napoleońskich, od zbudowania pruskiej narracji o znaczeniu miast twierdz, bo one w kampanii wojennej przeciwko Napoleonowi lat 1806-1807 w odróżnieniu od ogółu armii pruskiej twierdze się sprawdziły. Dlatego Prusacy fortyfikowali m.in. Grudziądz także przez cały wiek XIX. W efekcie mamy tam twierdzę. Twierdzę pierścieniową z centralnym fortem, cytadelą, właśnie ową twierdzą Kurbir. Na pamiątkę pruskiego dowódcy z wojen napoleońskich. I ta twierdza pruska się rozbudowuje. Powstają kolejne forty. Jest modernizowana w kontekście I wojny światowej.

Więc Grudziądz jest miastem etnicznie polskim. Chociaż oczywiście w wyniku traktatu wersalskiego wielu Niemców wyjechało z Grudziądza. Nie chciało mieszkać w Polsce. Chociaż w ogóle tak naprawdę Pomorze Gdańskie jest etnicznie polskie. Mamy tam Polaków, Niemców, Kaszubów, ale to jest obszar tak zwanego, jak mówią Niemcy, korytarza. On jest zdominowany przez ludność polską, ale dla Niemiec to świętokradztwo. Jeszcze Wielkopolskę mogą uważać za częściowo polską, nawet fragmenty Śląska, ale nie Pomorze, nie Korytarz, jak oni to mówią. Dla nich większość ówczesnego polskiego województwa pomorskiego to jest naturalna część Rzeszy, bo to jest spuścizna Prus, to jest spuścizna Brandenburgii. A zatem Grudziądz doświadcza bardzo szybko, kiedy wybucha II wojna światowa, no tego koszmaru zbrodni pomorskiej,

No i niestety armia niemiecka bardzo szybko, 4 września 1939 roku zajmuje Grudziądz. Pierwsze oddziały niemieckie docierają do miasta dzień wcześniej, 4 września przy wiwatach Niemców miejscowych wojska niemieckie wkraczają do Grudziądza. Stara pruska twierdza, mimo stopniowej modernizacji, na przykład z perspektywy pierwszej wojny światowej, nie jest przez nas wykorzystywana. Nie broniliśmy się w Grudziądzu w 1939 roku, a Niemcy zamierzali się tam bronić do upadłego. Zaczyna się niemiecka okupacja, to są tereny wcielone do Rzeszy. Polskie elity zostają wymordowane, ale większość Polaków dostaje prosty wybór, albo wywózka do GG, albo podpis Volkslisty. No i większość podpisuje. Zostają wcześniej zastraszeni niemieckimi działaniami ludobójczymi i eliminacją elit.

Miasto powraca więc do Rzeszy, zostaje włączone w niemiecki system wojskowy, XX Okręg Wojskowy Wojsk Lądowych Wehrmachtu, XX Okręg Armii Zapasowej. Twierdza zostaje przekształcona w potężny garnizon dla wojsk zapasowych. Miasto staje się magazynem dla armii niemieckiej. Niemcy po roku przywracają w pełni sprawną sieć drogowo-kolejową, bo my w 1939 roku w Grudziądzu zniszczyliśmy most drogowo-kolejowy. Niemcy muszą go odbudować, stawiają drugi i Grudziądz ma aż dwie przeprawy. Drogowo-kolejowy most i most drogowy, tak zwany most wojenny. Znaczenie więc Grudziądza jest duże, dlatego że, jak powiedziałem, z punktu widzenia logistycznego przepływu wojsk na obszar na wschód od Wisły, to Grudziądz, tak jak Toruń, jak Tczew na przykład, odgrywa bardzo dużą rolę ze względu na most drogowo-kolejowy.

Do miasta przybywa Hans Lamperle, kreisleiter miasta Grudziądz i powiatu grudziądzkiego, człowiek NSDAP, ale kreisleiter Lamperle Z którego nawet niektórzy Niemcy szydzą z racji jego otyłości. Jest nietypowym, można by powiedzieć, bażantem nazistowskiej partii. Z jednej strony wydaje się jowialny, a z drugiej strony jest bezwzględny i niesamowicie zdeterminowany. Kiedy w 1945 roku nadchodziła Armia Czerwona, większość baronów NSDAP uciekała. Złote bażanty partii wiały na zachód. Lamperle nie. On został w Grudziądzu, walczył do końca i zginął. W tym sensie Grudziądz swoją historią w skali może mikro przypomina Wrocław, gdzie partia twardą ręką, mówię o nazistach, trzymała władzę do końca.

Nawiązuje do tej idei z czasów wojen napoleońskich i nakazuje przekształcać miasta w twierdze. Jednym z takich miast, które ma się przygotować do roli festung jest Grudziądz. I mając takiego fanatyka jak Hans Lamperle na miejscu, Grudziądz przygotowuje się do bycia twierdzą. Latem i jesienią 1944 roku zaczynają się intensywne prace polowe. Trwa rozbudowa umocnień polowych. Grudziądz jest twierdzą jeszcze XIX wieczną, jeszcze nawet XVIII wieczną, modernizowany w wieku XIX na początku wieku XX. Teraz jest przygotowywany do roli twierdzy końca II wojny światowej. A zatem nie jakieś blockhouse'y, nie jakieś stare forty, tylko Linie polowej obrony opartej na przykład o niewielkie schrony bojowe, o tak zwane Tombróki, Rynksztaty, linie zasieków, pola minowe, no Grudziądz przygotowywany jest do bitwy.

No a jeżeli front przyjdzie ze wschodu, no to jakaś niemiecka dywizja cofająca się z tego wschodu może stać się garnizonem miasta. I tak dokładnie będzie w 1945 roku. Latem i jesienią 1944 roku front dociera do Narwi. Wojska I i II Frontu Białoruskiego przygotowują się z pozycji Narwi do uderzenia np. na obszar północnego Mazowsza w armii Mazur. Ostatecznie ten kierunek natarcia z linii Narwi, ujścia Narwi z rejonu Pułtuska zostaje powierzony II Frontowi Białoruskiemu marszałka Konstantego Rokosowskiego. Rokosowski jest wściekły jesienią 1944 roku, jak dostał dowództwo II Frontu Białoruskiego. To był w ogóle obszar na północ od Warszawy odpowiedzialności I Frontu Białoruskiego i on dowodził tym frontem.

To był front, który walczył o Warszawę, który walczył na kierunku radomskim, a docelowo na kierunku berlińskim. Spod Warszawy miała iść ofensywa na Berlin. A więc... Rokosowski przesunięty został bardziej na północ, a pierwszy front białoruski objął Żukow. Żukow chce zdobyć Berlin, więc przejmuje pierwszy front białoruski z linii Wisły koło Warszawy w kierunku na Radom, Sochaczew, a potem w kierunku na Poznań, wreszcie w kierunku na Kostrzyn. Żukow chce iść na Berlin. Rokosowski ma mu pomagać, osłaniając jego prawą, północną flankę. Wojska II Frontu Białoruskiego z ujścia linii Narwi z rejonu Pułtuska m.in. ruszyć mają równolegle z Żukowem, ale na północnym brzegu Wisły. Mają nacierać w kierunku na Grudziądz, m.in. na Malbork, sforsować Wisłę między Bydgoszczą,

Na północ od Bydgoszczy, właśnie w rejonie Grudziądza, mają sforsować ją. Na północ od Grudziądza Rokossowski ma przeprawić swoje wojska w dalszym marszu na Pomorze i w ogóle nacierać dalej na zachód, aby cały czas osłaniać Żukowa. A więc Rokossowski powinien myśleć o Szczecinie, idąc spod Pułtuska swoimi armiami, między innymi zdobywając po drodze Grudziądz, czy Toruń, ma dotrzeć aż do Szczecina. Podczas gdy Żukow będzie się kierował w kierunku na Berlin. Pierwotnie Żukow rozrysowuje plan dojścia do Poznania, ale oczywistym jest, że dalsze działania mają być skierowane gwałtownie na zachód w kierunku Odry. Dlatego Rosjanie zdobycie Prus Wschodnich powierzają przede wszystkim III Frontowi Białoruskiemu. I w połowie stycznia 1945 r. rusza ta wielka ofensywa.

Grudziądz bezpośrednio jest na osi natarcia 65. Armii. Tej samej 65. Armii, o której opowiadałem, która walczyła tak zaciekle we wrześniu, w październiku 1944 r. o swój przyczółek nad Narwią, obroniła go. Wtedy Niemcy uderzyli gwałtownie. Polecamy ten odcinek. Bardzo ciekawa, a i też zapomniana bitwa. Ale Niemcy się odbili od 65. Armii. 65. Armia generała Batowa nie dała się wypchnąć za narew. I teraz, w styczniu 1945 roku, generał Batow dostaje rozkaz swoimi trzema korpusami strzeleckimi nacierać na zachód, północny zachód, osiągnąć m.in. rejon Grudziądza. Na lewo, czyli bardziej na południe, wzdłuż Wisły, w kierunku m.in. na Toruń, naciera 70. Armia. Nieco bardziej na północy, 2.

Armia Udorzeniowa. A zatem trzy armie Rokosowskiego, jego lewego skrzydła, 70. Armia, 65. Armia, 2. Armia Uderzeniowa, one mają taranem iść w kierunku Wielkiego Łuku Wisły, w kierunku na Toruń, Bydgoszcz, Grudziądz, podczas gdy samą Bydgoszcz na przykład będą zdobywać żołnierze Żukowa, w tym wypadku Polacy z 1. Armii. W połowie stycznia 1945 roku ten potężny radziecki taran rusza. Bezpośrednio na linii Narwi niemiecka druga armia, która nie była w stanie zepchnąć Rosjan za Narew, nie jest w stanie ich teraz zatrzymać, kiedy oni przeszli do wielkiej ofensywy. Druga armia niemiecka zaczyna pękać i zaczyna odchodzić na zachód. Z każdym dniem w coraz większym chaosie. Przy czym wojska Rokosowskiego idą jak burza, ale nie pędzą tak szybko jak Żukow. Żukow z linii Wisły wyprowadza potężne uderzenia.

Do Torunia spływa mnóstwo niemieckiego wojska. Do Grudziądza stopniowo także. A jak radziła sobie w swoim natarciu ta 65. Armia? 65. Armia ma sukcesy. 22 stycznia jest już w Brodnicy. 26 stycznia w Radzyniu Chałmińskim. I tego 26 stycznia Rosjanie są już w Wielkim Łuku Wisły, w rejonie Toruń, Bydgoszcz, Chełmno, Grudziądz. Rozkaz jest prosty. Pomagać Żukowowi w marszu na zachód. Skoro Żukow dojechał do Bydgoszczy, lewe skrzydło Rokosowskiego siłami swojej 70, 65 armii musi forsować Wisłę. I 26 stycznia Rosjanie nad tą Wisłę wychodzą i zaczynają ją forsować. To wszystko dzieje się na południe od Grudziądza. I to sprawi, że Twierdza dostaje szansę, bo dowódcy radzieckich armii przede wszystkim patrzą na Wisłę, nie na Grudziądz.

Wiedzą, że miasto może być przygotowane do obrony, bo jest, a zatem walka o nie może być uporczywa. A najważniejsze, starą radziecką metodą jest obejść przeciwnika, sforsować dużą przeszkodę wodną, zdobyć silny przyczółek operacyjny. Rosjanie są w tym mistrzami. W 1943, w 1944 roku nauczyli się tego doskonale. Teraz w roku 1945 też. Zwłaszcza, że przeciwnik jest w odwrocie. Nie ma po drugiej stronie Wisły przygotowanego do walki nieprzyjaciela. Można go wyprzedzić, można znaleźć się na zachodnim brzegu Wisły, podczas gdy niemieckie dywizje II Armii będące w odwrocie są jeszcze na wschodnim brzegu. I tak się właśnie dzieje. 26-27 stycznia. Kiedy Armia Czerwona podchodzi pod Grudziądz, tak naprawdę siłami zasadniczymi tak 65. Armii jak i 70. Armii zajmuje się przede wszystkim zdobywaniem przyczółków na drugim brzegu Wisły, znacznie bardziej na południe, południowy zachód od Grudziądza.

Niemcy bronią się tutaj troszeczkę tak jak nad Narwią, dosłownie kilkanaście dni wcześniej. Mamy tu niemiecką drugą armię i miejscowe dywizje znane jeszcze z roku 1944 z tych obszarów z frontu. 542 Dywizja Grenadierów, 252 Dywizja Piechoty, 35 Dywizja Piechoty, dochodzi do tego 83 Dywizja Piechoty. I to właśnie ta 83 Dywizja Piechoty jest jednostką, która cofa się bezpośrednio na Grudziądz. Przez Grudziądz przechodzą w odwrocie także elementy niemieckiej 35, 252 Dywizji, ale one przechodzą od razu na zachodni brzeg Wisły, aby ratować front na południe od Grudziądza. Obie strony patrzą na obszar między Bydgoszczą a Grudziądzem i linię Wisły, a na sam Grudziądz obie strony jakby patrzą mniej.

Grudziądz jest w obronie 27 Korpusu Niemieckiego generała Falcmana. Dla Rosjan nie Grudziądz jest najważniejszy, tylko taka miejscowość Szynych na południe od niego nad Wisłą. Od nazwy tej miejscowości mówimy o przyczółku w Szynychu czy pod Szynychem. To właśnie tam 26, a właściwie w nocy z 26 na 27 stycznia czołowe dywizje 65 Armii forsują Wisłę, realizując pierwotną wytyczną natarcia dalej na zachód. Bardziej na południu 70 Armia też forsuje Wisłę. Podczas gdy Niemcy grupują się w Grudziądzu, w Toruniu, Rosjanie i my jesteśmy w Bydgoszczy i na zachodnim brzegu Wisły. Część radzieckich wojsk Rokossowskiego, aby pomóc III Frontowi Białoruskiemu, skierowała się ku zalewowi Wiślanemu. Radzieckie czołgi 5 Armii Pancernej Gwardii docierają do Elbląga.

Także o tym kiedyś już rozmawialiśmy. Ale Rokossowski ma problem. Jednocześnie naciera na zachód, na północny zachód i musi walczyć frontem także na północny wschód z wojskami niemieckimi wciąż obecnymi w Prusach Wschodnich, bo III Front Białoruski sobie tak dobrze nie radzi. Ale na razie najważniejsza jest Wisła. Niech 65. Armia, część II Armii Uderzeniowej i 70. Armia niech forsują Wisłę. Niech obchodzą Grudziądz od północy i od południa. Niech tworzą przyczółki na rzece. 27, 28, 29 stycznia duża część 65 Armii i kilka dywizji jest już na zachodnim brzegu Wisły na południe od Grudziądza. Powstają pierwsze mosty pontonowe, a 29 stycznia pierwsze mosty na Wiśle, po których można przetaczać czołgi. Próba blokady przyczółka na południe od Grudziądza przez elementy II Armii, 542 Dywizję Grenadierów, 252 Dywizję Piechoty, no są mało efektywne.