Polacy i Czesi. Dwie drogi, jeden finał

W kolejnym odcinku Podcastu Wojenne Historie witają was Kamil Kawalec i Norbert Bączyk. Ten podcast powstaje dzięki wsparciu naszych patronek i patronów, za co im bardzo dziękujemy. Jeżeli ty też uważasz, że nasze treści są tego warte, możesz dołączyć do tego grona i wesprzeć nas w serwisie patronite.pl Norbert, zaproponowałeś dzisiaj, żebyśmy porozmawiali o pewnym paradoksie dotyczącym losów polskich i Czechosłowacji w czasie II wojny światowej. No to na początek, co to za paradoks? Czesi poszli zupełnie inną drogą, myśmy poszli w kontekście II wojny światowej zupełnie inną drogą, ale o koniec końców i my i oni skończyliśmy dokładnie tak samo. To znaczy w drugiej połowie lat 40. XX wieku zarówno Polska jak i Czechosłowacja stały się komunistycznymi dyktaturami.

I Stalin położył rękę i na Czechosłowacji, i na Polsce. A więc można by powiedzieć dwie zupełnie różne drogi, dwie zupełnie różne strategie, które zakończyły się jednak w tym samym komunistycznym, socjalistycznym obozie. Czyli niezależnie czy wybralibyśmy drogę naszą, czy wybralibyśmy drogę czeską, można tak konkludować, no to skończylibyśmy i tak w tym samym miejscu. No ale, no, suwa mi się w ogóle fundamentalne pytanie. Dlaczego te drogi Polski i Czechosłowacji w czasie wojny były tak diametralnie różne? No bo tak naprawdę mieliśmy tego samego wroga, czyli Niemcy. Mieliśmy tych samych sojuszników, mam tu na myśli głównie Francję. Obydwa nasze państwa zostały zniszczone przez Niemców, więc wydawać by się mogło, że powinno być między naszymi państwami więcej podobieństw niż różnic. A tak przecież nie było. Rzeczywiście Czesi w okresie międzywojennym poszli zupełnie inną drogą niż my i można zauważyć, że powstały w okresie międzywojennym tak naprawdę nieprzezwyciężalne różnice pomiędzy Polską a Czechosłowacją, że my byliśmy w jakimś zakresie zupełnie inni niż Czesi, że nasi przywódcy podejmowali odmienne decyzje,

To jest taki czas, gdzie państwa małe i średnie mają chwilę dla siebie. Pierwsza wojna światowa kończy się rewolucjami w Niemczech, w Rosji, kończy się rozpadem, już o tym wspomniałem, Austro-Węgier, kończy się zupełnie nowym rozdaniem politycznym na obszarze Europy Środkowej. Pojawiają się na mapie nowe państwa niepodległe, takie jak Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, Polska i właśnie Czechosłowacja. Zmienia się zupełnie struktura Serbii, późniejszej Jugosławii, bo do tego państwa zostają dołączone obszary Bośni, obszary Chorwacji. Węgrzy tracą Słowację i tak dalej. Zmieniają się granice Bułgarii, Rumunii, Turcji. No siłą rzeczy Związku Radzieckiego, który traci na rzecz państw niepodległych swoje najbardziej wysunięte na zachód obszary dawnej carskiej Rosji.

I okres międzywojenny to jest właśnie okres, gdzie państwa małe i średnie zyskują nieco oddechu. To jest okres, gdzie one się w ogóle odradzają. I dwa najważniejsze państwa niepodległe po I wojnie światowej to jest Polska i Czechosłowacja. To są dwa państwa, które zajmują szczególną pozycję także geograficznie. Polska Jest na linii zgniotu pomiędzy Rosją a Niemcami. Czechosłowacja z kolei można by powiedzieć jest bramą do kontroli nad Bałkanami leżącymi bardziej na południu. Jest takim państwem, które z racji swojego położenia oddziałuje i na Niemcy i na Polskę i na Austrię, a więc zajmuje niezwykle ważne strategiczne miejsce na mapie Europy. I my zajmujemy super ważne, strategiczne miejsce na mapie Europy i Czesi, Czechosłowacy także.

Tam rozwinął się najważniejszy w całej monarchii Habsburgów przemysł ciężki. Czyli to, co na przykład było doświadczeniem Polaków z obszaru Śląska na terenie Niemiec, co poniekąd było w wymiarze modernizacji cywilizacyjnej doświadczeniem Polaków z Wielkopolski, ale nie było doświadczeniem Polaków z Królestwa Kongresowego, nie było doświadczeniem Polaków z Galicji, nie było doświadczeniem Polaków w zaborze rosyjskim, to Czesi w tej swojej drodze do pełnej nowoczesności, że tak ujmę, mieli nieco łatwiej. Ich historia dochodzenia do niepodległości nie była tak dramatyczna i kiedy w roku 1918 na arenie dziejów pojawiło się wolne państwo czeskie, czechosłowackie i wolne państwo polskie, no to z jednej strony ten bagaż doświadczeń był inny,

U nas Piłsudski porzucił państwa centralne, u nas na plan pierwszy wysunęli się tacy politycy jak Dmowski czy Paderewski, natomiast w Czechach takim politykiem symbolizującym drogę na niepodległości był Tomasz Masaryk, nazywany w Czechach ojcem niepodległości. No i Czesi, podobnie jak my, oparli się w dużej mierze na Francji. W 1918 roku Czesi opowiedzieli się po stronie zwycięskich państw. Antanty mieli, tak jak my, swoje wojska na obszarze Rosji, którą to Rosję ogarnął zamęt rewolucji i wojny domowej. Korpus Czechosłowacki, właśnie Korpus Czechosłowacki, odegrał bardzo dużą rolę w tej wojnie domowej. Potem został z Rosji ewakuowany. Czesi tworzyli swoje wojska także we Francji z myślą o walkach na froncie zachodnim, podobnie jak u nas niezwykle istotną rolę odgrywała błękitna armia generała Hellera, także tworzona przecież na obszarze Francji.

A więc te doświadczenia 1918 roku, 1919 roku mieliśmy w jakimś zakresie podobne w kontekście wyborów Opowiedzenia się po zwycięskiej stronie i to oczywiście przyniosło zarówno nam, jak i Czechom określone profity, bo nie tylko Polska, ale i Czechosłowacja w tej koncepcji Wilsona miała przecież odzyskać niepodległość. Państwa małe i średnie otrzymały od mocarstw zgodę na samostanowienie, ale mocarstwa oczekiwały pewnego podporządkowania się woli mocarstw. No i tutaj my i Czesi przyjęliśmy nieco inną strategię, bo o ile Czechów uważano za prymusów, Polacy i Czesi. Dwie drogi, jeden finał.

Kiedy Piłsudski w roku 1926 dokonał zamachu stanu, dokonał przejęcia władzy siłą, no to zaczął rozluźniać ten układ z Francją, natomiast Czechosłowacja była przez cały okres międzywojenny wiernym sojusznikiem Paryża. Tak jak my, tak i Czesi mieli odgrywać we francuskim systemie bezpieczeństwa europejskiego bardzo ważną rolę, ale Czesi odgrywali inną rolę niż my. My najpierw w 1918-1920 roku otrzymaliśmy od Francji olbrzymią pomoc materiałową pozwalającą na stworzenie Wojska Polskiego. A potem w roku 1921 zawarliśmy, jak wspomniałem, sojusz wojskowy z Francją, gdzie naszym zasadniczym zadaniem było szachowanie.

I to też skutkowało na przykład tym, że francuskie wpływy wojskowe w Czechosłowacji i w armii czechosłowackiej były nieporównywalnie większe niż w armii polskiej. Dość powiedzieć, że o ile na przykład my często nie chcieliśmy się słuchać francuskiej misji wojskowej i rad Francuzów, o tyle Czesi słuchali się Francuzów bardzo i do roku 1926 to francuscy generałowie byli dowódcami czeskiego sztabu generalnego. Czyli w jakimś zakresie Czesi wyszli na większą autonomię, samodzielność wojskową dopiero w roku 1926, ale te przyjazne relacje z Francją były podtrzymywane stale do roku 1938 i to zostało podkreślone jeszcze Sojuszem Wojskowym z roku 1924, w jakimś zakresie też wzmocnione to zostało pełnymi porozumieniami Małej Antanty z roku 1933.

To znaczy ten system bezpieczeństwa oparty na Francję oddziaływał na kawałek Europy, a nie dotyczył tylko samej Czechosłowacji. Dwie drogi, jeden finał. Byli też wrogami Zachodu, natomiast nie wszyscy wrogowie nas, Polaków, czyli patrz ZSRR, byli oczywistymi wrogami dla Zachodu. Więc wytworzyła się taka specyficzna sytuacja powiedzmy wzajemnej rywalizacji, kto jest ważniejszy w środkowej Europie, Polska czy Czechosłowacja. W tym systemie bezpieczeństwa okresu międzywojennego, w tym systemie, kiedy łapaliśmy oddech.

No i to od razu skazywało nas na kurs kolizyjny, wzajemny kurs kolizyjny. Dlatego, że jeszcze doświadczenia XIX-wieczne i mentalność XIX-wieczna zarówno Czechów jak i nas powodowała, że wzajemnie nie przepadaliśmy za sobą. My uważaliśmy Czechosłowację potem za państwo sezonowe, a Czechosłowacy, a zwłaszcza czescy politycy na czele z Tomaszem Masarykiem i ministrem spraw zagranicznych, wieloletnim ministrem spraw zagranicznych Edwardem Beneszem uważali nas za państwo sezonowe. A czy Masaryk dopuszczał jakąś możliwość porozumienia z Polską? On nas nie lubił. Był polakofobem, ponieważ uważał, że mamy mentalność imperialną. Że nie ma między nami a Rosjanami w tym sensie różnicy, że my jesteśmy biedni, bo jesteśmy pod ich butem, ale gdyby się role odwróciły, to byśmy traktowali tą drugą stroną dokładnie tak samo.

Uważał, że polskie ambicje odzyskania dawnych wpływów, dawnej pozycji Rzeczypospolitej będą zagrażały interesom Czechosłowacji. Mieliśmy z Czechami spory graniczne o na przykład Śląsk Cieszyński i Masaryk nie wahał się sięgnąć po argument siły, a nie po siłę argumentu, czyli po prostu Czesi na nas napadli w sposób lokalny w roku 1919 i czeska dyplomacja niezwykle nam szkodziła w roku 1920, kiedy my zmagaliśmy się z bolszewicką nawałą. Te lata 18 jeszcze, ale 1919 i 1920, walka o granice, kwestie Śląska Cieszyńskiego, niezwykle zatruły relacje wzajemne.

Z tymi Węgrami, które były śmiertelnym wrogiem Czechosłowacji. A Czesi wyrywali nam z rąk, w cudzysłowie, Rumunów, my ciągnęliśmy Rumunów w swoją stronę. Rumunia ciążyła ku Czechosłowacji ze względu na antagonizmy z Węgrami, ciążyła ku nam ze względu na zagrożenie rosyjskie, radzieckie. Czyli dwa najsilniejsze państwa, które wyłoniły się po I wojnie światowej w Środkowej Europie. Polska z racji wielkości geograficznej i liczby obywateli, a Czechy z racji pozycji i z racji potężnego przemysłu. Z racji niezwykłego zaawansowania np. przemysłu zbrojeniowego czy szerzej przemysłu maszynowego. Te dwa państwa rywalizowały ze sobą o prymat w środkowej Europie, będąc jednocześnie państwami we francuskim układzie bezpieczeństwa tejże Europy. Ale czy Czesi podobnie jak my w swoim państwie mieli tak samo dużo problemów z mniejszościami narodowymi?

Czy tam tylko rozkładało się to powiedzmy na Czechów i Słowaków? Czesi mieli olbrzymią mniejszość niemiecką, mieli mniejszość węgierską, mieli swoją mniejszość ukraińską. No i byli państwem, można powiedzieć, dwunarodowym. Byli Czechosłowacją. Czyli Czechosłowacja była państwem wielonarodowym. Dominującym narodem byli Czesi. Nie mieli we własnym państwie tak silnej pozycji jak Polacy w swoim. No ale w ogóle jak to było możliwe, że Czesi w przeciwieństwie do nas, no mieli dobre relacje ze Związkiem Radzieckim? Czesi nie byli narodem przez Rosjan ujarzmionym. Mało tego, nie podchodzili krytycznie do komunizmu. W Polsce komunizm zagrażał bezpieczeństwu wewnętrznemu państwa. Czesi uważali, że komuniści jako polityczna partia, jako polityczna idea mogą funkcjonować w ramach szeroko rozumianej demokracji.

I tak jak powiedziałem, my byliśmy za Węgrami, Czesi uważali Węgrów za śmiertelne zagrożenie dla siebie, bo oni stoczyli z Węgrami wojnę. O Słowację. Tak jak my mieliśmy określone doświadczenie wojny z bolszewikami, tylko to była gigantyczna wojna, tak Czesi mieli swoje mniejsze w skali, ale jednak pamiętne doświadczenie walki z Węgrami o granice, o kontrolę nad obszarem Słowacji. Nad wydarciem temu węgierskiemu, dawnemu potężnemu królestwu określonych terytoriów. A więc Czechy, Czechosłowacja i Węgry były naturalnymi wrogami. My byliśmy przeciwko żywiołowi ukraińskiemu, przeciwko nacjonalizmowi ukraińskiemu, bo to groziło rozsadzeniem od środka naszego państwa. Niepokoje wciąż przewalały się przez Małopolskę Wschodnią.

Natomiast z perspektywy Pragi, no Praga w jakimś zakresie nie miała nic przeciwko ukraińskim dążeniom, może nie niepodległościowym, ale autonomicznym. Oczywiście przechodziło określone fluktuacje w czasie, ale Czechosłowacja była zapleczem dla ukraińskich nacjonalistów w Polsce. My, jak już powiedziałem, byliśmy przeciwko Rosji. A Czechosłowacja uważała, że dobre relacje z Rosją są pożądane ze Związkiem Radzieckim. Nie miała z tym żadnego problemu. Nasi opozycyjni, na przykład politycy, prześladowani przez sanację, znajdowali na przykład oparcie w Czechach. Stopniowo te antagonizmy nie słabły. One utrzymywały się, raz zasiane sporem granicznym, wojną, walkami o Śląsk Cieszyński, o pogranicze słowacko-polskie,

Opinia polska często zadaje sobie pytanie, czy gdyby inaczej ułożyły się stosunki z Czechami, gdyby Polska i Czechosłowacja utworzyły solidarny front antyniemiecki, czy zdołałoby to zahamować dynamizm niemiecki i wpłynąć na bieg wydarzeń. Skoro zaś do współdziałania tego nie doszło, to jakie złożyły się na to przyczyny? I Śmigły odpowiada w ten sposób. Jeszcze w latach przed wojną światową 1914 roku Czechy rozpoczęły swą panslawistyczną politykę widząc w Rosji jako w największym słowiańskim państwie naturalną przewodniczkę słowiańszczyzny. Rosja chętnie brała na siebie tę rolę, a Czesi już wtedy uważali się za naród bardziej powołany do tej akcji niż Polska. Wypływało to prawdopodobnie z faktu, że Polska i Rosja od wieków I to jest oczywiście opinia Śmiłego Rydza.

On nadawał ton czeskiej polityce, polityce także międzynarodowej, między 1918 a aż 1935 rokiem. A potem zastąpił go Edward Benesz, do roku 1935, jak powiedziałam, minister spraw zagranicznych, a potem prezydent Czechosłowacji. I zarówno Masaryk jak i Benesz prowadzili politykę wyraźnie nam niechętną. Ta polityka chociażby charakteryzowała się tym, że w Czechach podjęto próbę wynaradawiania Polaków, to znaczy starano się ograniczać prawa i tożsamość polskiej mniejszości na wspomnianym Śląsku Cieszyńskim. To budziło antagonizm i wywoływało nasz opór. Nasz Oddział II Wywiadowczy Sztabu Głównego w odpowiedzi na koncepcję wynaradowiania czy agresywnej polityki czeskiej na obszarach mniejszości polskiej, no instalował na przykład komórki wywrotowe, komórki sabotażowe, których na przykład celem w połowie lat 30. było wysadzanie czeskich pomników czy niszczenie czeskiej symboliki narodowej na obszarach Śląska Cieszyńskiego.

Tylko my jesteśmy już w dużej mierze rozmytym francuskim aliantem, bo boimy się, jak słusznie śmigły zauważa śmiertelnie Związku Radzieckiego, Rosji jako państwa i bolszewików komunizmu jako idei. Czesi się nie boją i Francuzi się nie boją. Oni chcą zbudować międzynarodowy układ sojuszy antyniemieckich, podczas gdy my chcemy tylko być tym najważniejszym sojusznikiem Francji, a tak naprawdę chcemy grać na siebie. I to Francuzi podejmują w 1934 roku działania, które nie chcąc, to nie był ich zamysł, prowadzą do głębokiej antagonizacji Polski i Czechosłowacji, własnych sojuszników. Oto bowiem na początku maja 1935 roku, czyli dokładnie w tym samym prawie czasie, co umiera Piłsudski, zostaje zawarty układ francusko-radziecki.

Czechosłowacja i Związek Radziecki. My ich oddzielamy, no i Rumunii. No i znowu Czesi próbują przekonać Rumunów, żeby jakby co to przepuścili armię czerwoną idącą na Słowację. Polska i Rumunia mają wspólny sojusz antyradziecki wojskowy, żeby Rumunii przepuszczali Armię Czerwoną przez swoje terytorium. Ten francuski system sojuszy przyniósł więcej szkody niż pożytku i był martwy ze względu na nasze stanowisko w tym względzie. My nie akceptowaliśmy tej francuskiej koncepcji. No i później, już post factum, Śmigły Rydz napisał coś takiego. Polska i Czechosłowacja wskutek dziedzicznych obciążeń polityki czeskiej nie doszły ze sobą do porozumienia. Wymuszenie na Czechach za Olzia było już tylko logicznym następstwem wytworzonego stanu rzeczy.

Powiększone Węgry, mające wspólną granicę z Polską, miały w tej części Europy dostarczyć Polsce tego, czego Polska nie mogła uzyskać od Czechosłowacji, tj. ścisłego związku politycznego. To jest niesamowite, no bo co tak naprawdę Śmigły napisał? No napisał, że skoro się z Czechami nie mogliśmy dogadać, to w cudzysłowie, to nie jest wyrażone wprost, to na trupie Czech postanowiliśmy zbudować swoje bezpieczeństwo, bo powiększone Węgry mające wspólną granicę z Polską miały w tej części Europy dostarczyć Polsce tego, czego Polska nie mogła uzyskać od Czechosłowacji. Innymi słowy, w tej rywalizacji, który jest naprawdę francuskim sojusznikiem, no postanowiliśmy zniszczyć tego drugiego sojusznika, albo raczej wykorzystać sprzyjające okoliczności do jego zniszczenia. Dążyliśmy do tej idei międzymorza ministra Becka, chcieliśmy wpływów na Słowacji, albo oddania Słowacji Węgrom, chcieliśmy wspólną granicę z Węgrami, aby razem z Węgrami utworzyć wspólny blok wojskowy o charakterze przeciwwagi tak dla Niemiec, jak i dla ZSRR.

I Śmigły napisał, że wymuszenie na Czechach Zaolzia było już tylko logicznym następstwem wytworzonego stanu rzeczy, po czym w zdaniu kolejnym sam wyraźnie napisał, że to nie było żadne wymuszenie Zaolzia, tylko to była próba zniszczenia Czechosłowacji. No bo przecież wymuszając Zaolzie nie można osiągnąć wspólnej granicy z Węgrami. Można to tylko zrobić przez rozbiór całej Czechosłowacji. No i Śmigły jeszcze napisał coś takiego. Zasadniczą jednak przyczyną faktu, że Polska nie poparła czynnie Czechosłowacji w rozgrywce o Sudety, to jest w kontekście niemieckiego zagrożenia w roku 1938, było stanowisko mocarstw zachodnich. Polska doskonale zdawała sobie sprawę, że zarówno Francja, jak i Anglia ani materialnie, ani psychicznie nie są przygotowane do wojny i za wszelką cenę będą jej się starały uniknąć. Owszem, Francja chętnie wmanewrowałaby Polskę do wojny w obronie Czechosłowacji, ale sama, mimo łączącego ją z Czechami sojuszu, zupełnie nie kwapiła się do poparcia Pragi z bronią w ręku.

Wszystko więc przemawiało za tym, że gdyby Polska w jesieni 1938 roku wystąpiła po stronie Czechosłowacji, mocarstwa zachodnie zamiast czynnej pomocy udzieliłyby nam pochwały, a na wypadek wojny przyjęłyby wyczękującą postawę widza. To jest już oczywiście pisane post factum i w dużej mierze nie jest to prawda. To w dużej mierze nasza postawa także fundamentalnie wpływała na postawę Francuzów, a wszystko, jak już kiedyś o tym mówiliśmy, kształtowała po stronie antyniemieckiej postawa Wielkiej Brytanii, która po prostu dążyła do uniknięcia wojny. W dużej mierze kosztem Czech, ale nie całego państwa czechosłowackiego, tylko no... Częściowego rozbioru. Kosztem małych ustępstw terytorialnych innych państw Anglicy chcieli po prostu uratować pokój. Co w kontekście realnych oczekiwań Hitlera było działaniem odwrotnym, przynosiło odwrotne skutki do zamierzonych.

I my w roku 1938, nasi przywódcy, oni Czechosłowację bardzo chcieli zniszczyć. My mieliśmy niewypowiedzianą wojnę z Czechosłowacją, która się zaczęła we wrześniu 1938 roku, de facto ciągnęła się do końca roku 1938. Mieliśmy odcinek dla patronów o tych pełzających walkach, działaniach sabotażowych, działaniach regularnych we wrześniu, w październiku, w listopadzie 1938 roku. No i Śmigły pisał coś takiego. W 1938 roku na porozumienie polsko-czeskie było już za późno. Przedtem Polska dążyła do współpracy, a nawet sojuszu z Czechosłowacją, lecz polityka czeska nie chciała zamienić oddalonej Rosji na bliską Polskę i uważała, że Polska z jej korytarzem jest bardziej zagrożona przez Niemcy niż Czesi ze swoimi sudetami. Czechom brakowało śmiałej decyzji i dalekowzroczności.

Na nic wasze sfary głupie, wnet i tak zginiemy w zupie. Czesi oparli się o Francuzów i Rosjan, my chcieliśmy się oprzeć o Francuzów i Anglików, a te nasze wzajemne antagonizmy budowały tylko siłę mocarstw ościennych w pierwszej kolejności przede wszystkim Niemców. My nie mogliśmy zrozumieć, mam na myśli nasze elity, zwłaszcza elity sanacyjne, my nie mogliśmy zrozumieć jak można bratać się z bolszewicką Rosją, ale nawet jakby tam nie było bolszewików, czyli komunistów, to jak można się w ogóle bratać z Rosją? No zatem jak doszło do tego, że mimo tych różnic, no ostatecznie Czesi skończyli dokładnie tak jak my, no pod kuratelą Związku Radzieckiego i z granicami narzuconymi przez mocarstwa? Komuniści Czechosłowacji, mimo pewnych działań wymierzonych tak naprawdę w państwo czeskie, oni tam funkcjonowali zupełnie normalnie.