Polacy i Czesi. Dwie drogi, jeden finał

U nas Piłsudski porzucił państwa centralne, u nas na plan pierwszy wysunęli się tacy politycy jak Dmowski czy Paderewski, natomiast w Czechach takim politykiem symbolizującym drogę na niepodległości był Tomasz Masaryk, nazywany w Czechach ojcem niepodległości. No i Czesi, podobnie jak my, oparli się w dużej mierze na Francji. W 1918 roku Czesi opowiedzieli się po stronie zwycięskich państw. Antanty mieli, tak jak my, swoje wojska na obszarze Rosji, którą to Rosję ogarnął zamęt rewolucji i wojny domowej. Korpus Czechosłowacki, właśnie Korpus Czechosłowacki, odegrał bardzo dużą rolę w tej wojnie domowej. Potem został z Rosji ewakuowany. Czesi tworzyli swoje wojska także we Francji z myślą o walkach na froncie zachodnim, podobnie jak u nas niezwykle istotną rolę odgrywała błękitna armia generała Hellera, także tworzona przecież na obszarze Francji.

I to też skutkowało na przykład tym, że francuskie wpływy wojskowe w Czechosłowacji i w armii czechosłowackiej były nieporównywalnie większe niż w armii polskiej. Dość powiedzieć, że o ile na przykład my często nie chcieliśmy się słuchać francuskiej misji wojskowej i rad Francuzów, o tyle Czesi słuchali się Francuzów bardzo i do roku 1926 to francuscy generałowie byli dowódcami czeskiego sztabu generalnego. Czyli w jakimś zakresie Czesi wyszli na większą autonomię, samodzielność wojskową dopiero w roku 1926, ale te przyjazne relacje z Francją były podtrzymywane stale do roku 1938 i to zostało podkreślone jeszcze Sojuszem Wojskowym z roku 1924, w jakimś zakresie też wzmocnione to zostało pełnymi porozumieniami Małej Antanty z roku 1933.

I rzeczywiście wielu czeskich polityków, przede wszystkim ten najważniejszy, Tomasz Masaryk, oni uważali się za może nie tyle co lepszych. Co za bardziej zachodnich, o ile np. kadra Armii Czechosłowackiej była jednak co do zasady przyjaźnie nastawiona do Wojska Polskiego. O tyle czołowi czescy politycy nie. No i Śmigły w roku 1941 pisał jeszcze coś takiego. Tendencje te zarysowują się bardzo wyraźnie już w czasie konferencji pokojowej w Wersalu, gdzie Czesi zdobywają sobie duży wpływ kosztem Polski. Dość wspomnieć o chęci zagarnięcia całego Śląska Cieszyńskiego, a gdy się to nie udaje, wyznaczony zostaje plebiscyt. W styczniu 1919 roku Czesi napadają podstępnie na wschodnią część Śląska Cieszyńskiego, zapędzając się aż pod Skoczów.

A więc obie strony grały twardo i obie strony nie grały specjalnie na porozumienie, ale dalej śmigły. Na terenie Ligi Narodów Benesz przez dłuższy czas ma lepszą pozycję niż Polska, a na wewnątrz Czesi prowadzą wynaradawiającą politykę w stosunku do Polaków na Zaolziu. Ponadto Iredenta Ukraińska znajduje dla siebie wygodny azyl w Czechach, skąd prowadzi swoją działalność na terenie Polski. W Pradze istnieje Uniwersytet Ukraiński, mniej dla nauki, a bardziej jako schronienie dla ruchu ukraińskiego i antypolskiego. Od czasu do czasu Polska posyła noty, ale otrzymuje odpowiedzi więcej niż niewystarczające. Tym niemniej przed 1930 rokiem, twierdzi Śmigły, i jeszcze później ze strony polskiej zostały poczynione próby nawiązania bliższych stosunków. Próby te trafiały na życzliwy grunt w armii czeskiej, a katastrofa Żwirki i Wigury dała okazję do bardzo serdecznej manifestacji ze strony tej armii.

Czechosłowacja i Związek Radziecki. My ich oddzielamy, no i Rumunii. No i znowu Czesi próbują przekonać Rumunów, żeby jakby co to przepuścili armię czerwoną idącą na Słowację. Polska i Rumunia mają wspólny sojusz antyradziecki wojskowy, żeby Rumunii przepuszczali Armię Czerwoną przez swoje terytorium. Ten francuski system sojuszy przyniósł więcej szkody niż pożytku i był martwy ze względu na nasze stanowisko w tym względzie. My nie akceptowaliśmy tej francuskiej koncepcji. No i później, już post factum, Śmigły Rydz napisał coś takiego. Polska i Czechosłowacja wskutek dziedzicznych obciążeń polityki czeskiej nie doszły ze sobą do porozumienia. Wymuszenie na Czechach za Olzia było już tylko logicznym następstwem wytworzonego stanu rzeczy.

Mniejszość niemiecka, Sudenland, dostały te obszary przyłączone do Rzeszy, a resztę Czech zamieniono w Protektorat Czech i Moraw. Ale nasz stosunek do Rosji był już diametralnie odmienny wtedy niż ich, bo oni byli sojusznikiem ZSRR, czekali na Armię Czerwoną, mieli z nimi układ, oni ich nie najechali, nie napadli. A na nas w roku 1939 najechali, napadli, potwierdziły się wszystkie nasze najczarniejsze przekonania o Rosjanach w rozumieniu Związku Radzieckiego, Stalinie i tak dalej, bo niszczył mniejszość polską, bo napadł na nas 17 września 1939, bo prześladował nas, bo dogadał się z Hitlerem. Więc nasza relacja ze Związkiem Radzieckim tylko się diametralnie pogarszała, a potem przecież jeszcze dojdzie sprawa mordu na naszych oficerach w Katyniu. Podczas gdy niczego takiego nie było w relacjach czesko-radzieckich.

I oni się dogadują. My jesteśmy na zupełnie innej trajektorii relacji wzajemnych. W roku 1943 zostają zerwane stosunki polsko-radzieckie. Rosjanie zrywają, wykorzystują Katyn jako pretekst, no nie sam Katyn, tylko ujawnienie tej zbrodni przez Niemców i nasze dążenie do prawdy wykorzystują jako pretekst do zerwania z nami relacji. I w tym samym czasie, kiedy u nas ma miejsce ta katastrofa, tych relacji wzajemnych, kiedy już wiadomo, że rząd londyński jest na straconej pozycji, to w tym samym czasie, w marcu 1943 roku, no prawie w tym samym czasie, Armia czeska debiutuje na froncie u boku Armii Czerwonej w walkach pod Charkowem. A więc czeski żołnierz, co prawda w niewielkich ilościach, ale objawia się na froncie wschodnim wiele miesięcy przed Lenino, podczas gdy nasze wojska, wojska Andersa, wyszły przecież ze Związku Radzieckiego.

To jest absolutnie inna droga niż nasza droga. I na terenie ZSRR tworzy się Armia Czechosłowacka, Korpus Czechosłowacki. Oddziały czeskie formowane są także u boku aliantów zachodnich, ale to jest jedna armia, to jest jeden twór. To jest coś zupełnie odmiennego niż my, gdzie my mieliśmy dwa rządy i dwie armie. No i kiedy w 1944 roku Armia Czerwona podchodzi pod granicę przedwojennej Czechosłowacji, no to Czesi są wysyłani do walki na Przełęcz Dukielską na obszar Słowacji. Ta pomoc Słowackiemu Powstaniu Narodowemu się nie udaje. Dwie drogi, jeden finał.

I to Moskwa narzuca kolejne rozwiązania polityczne w, jakby na to nie patrzeć, demokratycznym systemie państwa czechosłowackiego, tego państwa, które ma się odrodzić. Znaczy tej demokracji w tej demokracji jest coraz mniej i kiedy ostatecznie w roku 1945 Armia Czerwona razem z wojskami czechosłowackimi, czy polskimi też, Zajmuje obszar całej Czechosłowacji, kiedy Niemcy zostają pobici, kiedy 16 maja 1945 roku Benesz przyjeżdża do Pragi, kiedy zostaje ogłoszona Trzecia Republika. To nie ma już powrotu do takiej Czechosłowacji z 1937 czy nawet z 1938 roku. Polacy i Czesi.

Mimo, że prezydent Benesz obejmuje ponownie władzę w Czechach, w 38 roku wyjechał, w 45 roku powraca jako bohater narodowy, no to mimo, że armia amerykańska stacjonuje na obszarze Czechosłowacji, w Pilźnie, na granicy zachodniej mamy armię amerykańską. Więc tam ta sytuacja jest przecież w teorii zupełnie inna niż u nas. Całe nasze terytorium zajęła Armia Czerwona i narzuciła nam rząd komunistyczny, zaakceptowany przez Zachód latem 45 roku jako rząd jedności narodowej, połączone rządy, tak zwany rząd lubelski z londyńskim. To w Czechach jest nieco inaczej, ale tam również demokracja jest reglementowana. Tam również tak naprawdę tak zwana Czeska Rada Narodowa wyznacza jakie partie w ogóle mają prawo funkcjonować w Czechosłowacji, a jakie nie.

Ale jednocześnie erupcja przemocy w Czechosłowacji w 1945 roku jest niezwykle silna. Jest wymierzona w mniejszości, jest wymierzona w kolaborantów i jest wymierzona tak naprawdę też w demokrację. Dlatego, że tam następuje reglementacja demokracji. Tam już w roku 1945 bardzo silne wpływy uzyskują komuniści. Ale nie tylko komuniści, po prostu Czesi ograniczają u siebie demokrację, bo mszczą się. Mszczą się na Węgrach, mszczą się na części Słowaków, mszczą się na Niemcach, mszczą się na samych sobie. Mszczą się także dlatego, że tego oczekuje Stalin. Stalin żąda rozliczenia zdrajców, prowokatorów. No ale jak powiedziałem, jesienią 1945 roku ma miejsce taka sytuacja. Że jednocześnie Armia Czerwona i Armia Amerykańska wspólnie opuszczają Czechosłowację.