S05E08: "Wieloryb"
Opowiadam o filmie "Wieloryb" Darrena Aronofsky'ego.
Sztukę napisał Samuel D. Hunter, autor, który urodził się, uwaga, w Moskwie, ale w Moskwie w stanie Idaho, Moscow, Idaho. To jest jak tytuł filmu. Był taki film Moskwa nad rzeką Hudson, więc Moscow, Idaho. Samuel D. Hunter urodził się w roku 1981 i ta sztuka zdecydowanie zwróciła na niego uwagę. Ona była także potem wystawiona na Off-Broadwayu i nie tylko. Na tę sztukę zwrócił uwagę Darren Aronofsky właśnie, przy czym sztuka rozgrywa się w całości w mieszkaniu Charlie'ego, nauczyciela, który mieszka właśnie w stanie Idaho, czyli w tym stanie rodzinnym naszego autora, Samuela D. Huntera.
To jest ostatni moment tego filmu, zanim ekran nie rozświetli się całkowicie do bieli. Ten obraz Charlie'ego wpatrzonego w horyzont na brzegu Oceanu Spokojnego jest obrazem bardzo, bardzo silnie kojarzącym się z finałem filmu Rekwiem dla snu, w którym to Molo było takim Wcieleniem pewnej wizji idyllicznej, która na końcu filmu, po całym piekielnym świecie uzależnienia wielorakiego, triumfowała jako rodzaj swoistego, no właśnie, snu. Zacznę może od tego, że Darren Aronofsky podjął odważną decyzję, kończąc swój film właśnie w ten sposób, to znaczy pokazując dosłowne, fizyczne niemal, wniebowzięcie Charlie'ego poprzez te oderwane stopy,
W sztuce Samuela Huntera nie było niczego takiego, to znaczy był marsz Charlie'ego w stronę Ellie, ale w pewnym momencie didaskalia były bardzo konkretne i suche. Ostatnie didaskalium całej sztuki brzmi tak. Charlie patrzy w górę, nagle kończy się dźwięk fal, który wcześniej rozbrzmiewał. Charlie gwałtownie nabiera powietrza, światła gasną, ciemność. Jest to dokładne zaprzeczenie tego, co robi Aronowski, który w ostatnim momencie swojego filmu rozświetla ekran do całkowitej bieli, no i przede wszystkim zabiera swojego bohatera do nieba. To też ciekawy wybór i zaraz o tym powiem więcej. Ale zanim o tym i zanim o samym filmie, to dwa słowa o Darenie Aronowskim, bo jak na reżysera, który na dobre wystartował ze swoją karierą w 1998 roku, a zatem ćwierć wieku temu i który ma obecnie 54 lata w momencie, kiedy nagrywam,
Na byty cielesne, które raz parają się taką profesją jak zapasy, czyli właśnie czystą przemocą, czymś bardzo wydawałoby się pierwotnym, takim atawistycznym, Innym razem te same ludzkie ciała są delikatne, wyćwiczone do absolutnej perfekcji i zaangażowane w najbardziej kulturowo uwznioślone formy sztuki, takie jak balet w filmie Czarny Łabędź, w którym Natalie Portman zagrała i dostała Oscara i oczywiście grała baletnicę. Dodam, że Łabędź w tytule też nie wydaje się przypadkowy. To kolejny zwierzak w tytule filmu Aronowskiego. Nie wspomnę nawet o filmie Noe, gdzie Aronowski odtworzył starotestamentową historię o Noem, pokazując arkę Noego, która przecież jest niemal archetypicznym przedstawieniem stosunku człowieka do natury i tego, że misją Noego było ocalenie po jednym egzemplarzu, czy po jednej parze w zasadzie z każdego gatunku zwierząt.
Dodajmy do tego fakt, że na Disney Plus można oglądać serial dokumentalny Aronowskiego, Witamy na Ziemi, w którym Will Smith oprowadza po cudach planety Ziemi i będziemy mieli kompletny obraz Aronowskiego właśnie jako tego biologa, jako kogoś, kto jest zafascynowany naturą jako taką. Ale jednocześnie, tak jak już zobaczyliśmy w pierwszym filmie P, Aronowski jest kimś, kogo interesuje, mówiąc wprost, Biblia. Biblia i rola tego tekstu w kulturze świata. Mówię to wielkimi literami, ponieważ jest to rzeczywiście reżyser, który nie kryje swoich zainteresowań biblijnych.
Więc z jednej strony owa biologia, owo przyglądanie się pierwotniakom pod mikroskopem, pewna bezlitosność wręcz spojrzenia, z którą Aronowski jest kojarzony. I dla której także, mam wrażenie, widzowie powracają na te filmy, bo liczą na pewne shock value, na pewien szok, jaki dostarczają te filmy. A z drugiej strony właśnie to zainteresowanie nieskończonością, Bogiem, relacją człowieka wobec tych prastarych tekstów, wobec tradycji kulturowych, wobec natury jako takiej, ale właśnie także być może Boga. To są zainteresowania bardzo, bardzo ambitne i muszę powiedzieć, że jakkolwiek Aronowski dla mnie jest przede wszystkim takim bardzo intensywnym poetą autodestrukcji, bo wydaje mi się, że to jest jego absolutnie naczelny temat, to znaczy on uwielbia pokazywać postaci w takim zapamiętałym, frenetycznym tańcu samozniszczenia.
Stało się to wręcz dosłowne w filmie Czarny Łabędź. O tyle myślę, że w jego twórczości, bardziej niż w jakiejkolwiek innej obecnie, rozgrywa się rodzaj jakiejś takiej psychomachii, to znaczy walki dobra i zła, które są nazywane po imieniu i które walczą ze sobą czasami w sposób trochę pretensjonalny, bo Aronowski nie boi się, tak jak mówię, za maszystych gestów, wielkich słów, potężnych kwantyfikatorów, I szacownych odnośników literacko-religijnych. I myślę, że pod tym względem Aronowski jest rzeczywiście twórcą dosyć wyjątkowym, na pewno ciekawym. Myślę, że dosyć głębokim, to też powiem. To nie jest rodzaj takiego dyletanta, który by sięgał tylko po te tematy w sposób naskórkowy.
Wydaje mi się, że one rzeczywiście go trawią, rzeczywiście się nad nimi zastanawia. I w tym kontekście film Wieloryb na pewno też wart jest uwagi. Co ciekawe, upłynęło 5 lat pomiędzy poprzednim filmem Aronowskiego, czyli filmem Mother z Wykrzyknikiem, podkreślam, z Wykrzyknikiem, w którym Aronowski bardzo podzielił publiczność, to był taki psychologiczny horror, mocno inspirowany Wstrętem Polańskiego, rozegranym tym razem na planie kosmicznym, w którym dwa pierwiastki, żeński i męski, były w takim niebywale mocnym i dramatycznym zwarciu. To był film o tym, najkrócej mówiąc, że kobieta związana z artystą staje się
Bardzo, bardzo intensywne kino. I Aronowski potrafi to robić. Pamiętam do teraz, jak się wyturlałem z tego seansu Rekwiem dla snu w kinie pod Baranami w Krakowie ponad 20 lat temu. Aronowski to potrafi. Myślę, że ogromny sukces Czarnego Łabędzia był także z tym związany, że zabrał nas trochę do mózgownicy, tej baletnicy, która przeżywa jakiś rodzaj załamania. Także on potrafi to robić i używa tych środków w sposób często mistrzowski. Pod tym względem na pewno zawdzięcza bardzo dużo swoim dwóm największym mistrzom, o czym wielokrotnie mówił w wywiadach.
To znaczy Shinichi Tsukamoto, twórcy Tetsuo, Iron Man, I Polańskiemu, bo nie ma filmowca chyba bardziej, który wpłynął na Aronowskiego niż właśnie Polański. Myślę tutaj przede wszystkim o Dziecku Rozmery, porównajcie sobie z filmem Mother, i o Wstręcie, znowu porównajcie z filmem Mother, zwłaszcza o tych dwóch. Myślę, że to są filmy o kluczowym znaczeniu dla Aronowskiego, a wśród swoich 18 ulubionych filmów, jakie na YouTubie można znaleźć, Wymienia Aronowski także Wściekłego Byka z Corsesego, czyli film bardzo zafascynowany przemianami ciała Roberta De Niro i takiemu metodycznemu miażdżeniu tego ciała na ringu bokserskim, co na pewno wpłynęło mocno na Zapaśnika, który przyniósł Aronowskiemu Złotego Lwa w Wenecji, który do dzisiaj jest przez wielu najbardziej ulubionym filmem tego reżysera.
Krótkie zestawienia są takie, że na przykład film Zapaśnik kosztował 6 milionów dolarów, a zarobił 44. Czarny Łabędź kosztował 13 milionów, zarobił 330 milionów. Film Noe, który nie był konwencjonalnym filmem biblijnym, mówię to teraz bardzo delikatnie, mimo że był filmem drogim, bo kosztował ponad 100 milionów, ale zarobił ponad 300 znowu. Więc Aronowski potrafi robić kino, oczywiście Noe jest wyjątkiem od reguły, bo po prostu kosztował więcej, ale Aronowski potrafi robić kino za małe pieniądze, które przynosi pieniądze o wiele, wiele, wiele większe. Jego jedyną bezprzykładną porażką pod tym względem jest film Źródło, który okazał się zbyt metaforyczny, zbyt odjechany, być może także zbyt taki właśnie duchowo zajawiony, nie wiem dokładnie co to oznacza, ale to słowo przyszło mi do głowy.
To wszystko zaczęło się dosyć wcześnie, kiedy Aronowski sfinansował swój film Pi, wypuszczając serię obligacji, tak to nazwę, i chodził po znajomych, oni kupowali te po rodzinie, kupowali te obligacje chyba po 100 dolarów. Sprzedał ich wystarczająco dużo. Film kosztował 100 tysięcy dolarów z okładem, a zarobił ponad 3 miliony. No i każdemu oddał z nawiązką. I to jest najlepszy chyba przykład wczesnego crowdfundingu filmowego zrobionego jeszcze bez internetu, jaki można w ogóle Wieloryb jest filmem, który kosztował 3 miliony, więc jest naprawdę bardzo mało budżetowym filmem amerykańskim. 3 miliony dolarów, a już zarobił ponad 20 i to w czasie popandemicznym, kiedy tym trudniej jest na filmach zarabiać, więc Aronowski jest artystą i biznesmenem w jednym, to znaczy znalazł świetny sposób na to, żeby swoje wizje wyrażać w sposób bardzo konkretny, filmowo także często zachwycający,
I żeby to były filmy, na które ludzie chcą chodzić, o których chcą rozmawiać, które dotykają widowni, a nawet zdobywają Oscarowe nominacje i statuetki, ponieważ Aronofsky także znany jest z tego, że daje role aktorskie, które wydobywają z aktorów coś więcej. Mickey Rourke otrzymał nominację do Oscara za film Zapaśnik, podobnie jak zresztą występujące w tym filmie Marisa Tomei. Ellen Bernstein otrzymała nominację za Rekwiem dla snu. No, Natalie Portman oczywiście dostała Oscara za Czarnego Łabędzia, a obecnie Brendan Fraser-Czeka jest nominowany za główną rolę męską za Wieloryba i Hong Chao, która gra Liz, także, czyli pielęgniarkę, także jest nominowana, więc Aronowski ma takie dotknięcie Midasa, jeśli chodzi właśnie o aktorów.
Po których często nie spodziewalibyśmy się pewnych występów. Na pewno to dotyczyło Mikaja Rurka i na pewno dotyczy to Brendana Fraisera. I teraz. Brendan Fraiser. To jest ogromny temat przy tym filmie, ponieważ pamiętam, że po raz pierwszy dowiedziałem się o Wielorybie, kiedy zobaczyłem na Instagramie taki filmik z premiery weneckiej. Aronowski jest zaprzyjaźniony z festiwalem w Wenecji. Większość jego filmów tam miały premiery. Tam dostał też Złotego Lwa. Jest wierny temu festiwalowi. I Brendan Fraser otrzymał owację na stojąco i płakał na tej sali. I posypały się komentarze, kocham Brendana Frasera, jest cudowny, Boże, jak on się pięknie wzruszył. I wtedy pomyślałem, oho, chyba zaczyna się tutaj oscarowy spin, jak to się mówi, czyli pewna kampania, która będzie prowadziła do statuetki.
I teraz, decyzja, żeby obsadzić Fraisera była o tyle interesująca, że przez 10 lat Darren Aronofsky szukał aktora, który mógłby zagrać Charlie'ego. W pewnym momencie nawet ten projekt miał być reżyserowany przez Toma Forda, Charlie'ego miał grać James Corden, ale koniec końców wizja, że to jednak Aronowski i to Aronowski, który sięga po Fraisera, zwyciężyła i wydaje mi się, że jest to decyzja bardzo dobra. Nie tylko dlatego, że Fraiser jest w tej roli znakomity i uważam, że zasługuje na Oscara, chociaż cały film, o czym na końcu powiem, wzbudza moje wątpliwości i wcale mnie aż tak bardzo nie zachwycił. A wręcz jestem wobec niego krytyczny, ale Frazer w Wielorybie jest u mnie na plusie.
Tyle, jeżeli chodzi o wybronienie, że tak powiem, polityczne obsadzenia Frejzera, ale powiem jeszcze jedno słowo. Mianowicie, samo myślenie, że obsadzanie roli to jest obsadzanie ciała, jest już połowiczne, już czegoś w nim brakuje, ponieważ ja, kiedy oglądałem ten film, nie miałem żadnych wątpliwości, dlaczego Obsadził Aronowski Fraisera. Dla mnie to są dwa główne powody. Po pierwsze obsadził go dlatego, że Fraisera znamy skąd inąd. Aktor przynosi ze sobą swoją historię, historię swoich wcześniejszych ról, historię wizerunku. Część dramatu oglądania Wieloryba polega właśnie na tym, że w twarzy Charlie'ego odnajdujemy twarz dawnego znajomego, że wiemy, że znamy skądś tą twarz, widzieliśmy go,
W innej formie. Widzieliśmy go w innym ciele niemalże. Ale ta twarz to jest twarz naszego znajomego z dawnych lat. I tym też ma prawo grać artysta. Taki jak Aronowski. Naszą pamięcią. I obsadzanie Brendana Frasera i obsadzanie każdego aktora to jest także obsadzanie pamięci jego poprzednich ról. Więc to jest tu bardzo istotne, bo to, że to jest Brendan Fraser jest integralną częścią całego zamysłu. A drugi powód to są oczy. To są oczy Brendana Frasera, bo tego nie da się podrobić. Jego spojrzenie? Szerokie, naiwne, bardzo, bardzo delikatne i podatne na skrzywdzenie. To cudowne angielskie słowo vulnerable. W filmie, nawet w takiej komedii jak Zakręcony by Dazzled z 2000 roku, gdzie gra nieudacznika, który nagle spełnia swoje marzenia o tym, żeby być samcem alfa.
To wszystko albo jego właśnie szeroko otwarte oczy i szeroki uśmiech, kiedy gra głupka Tarzana George'a z drzewa w filmie disneyowskim z lat 90. To wszystko odżywa tutaj poprzez spojrzenie Fraisera, bo to jest ta jedna rzecz, którą co prawda można podrasować szkłami kontaktowymi, ale która jako taka jest tym, co w kinie dla aktora jest najcenniejsze. Spojrzenie garbo, spojrzenie brando, spojrzenie bogarta. Spojrzenie Brendana Fraisera. Oczy są największym kapitałem aktora. Nie będę powtarzał starych dykteryjek o oczach jako o zwierciadłach duszy, ale jest w tym coś. I wydaje mi się, że obsadzając Fraisera, Aronowski także obsadził jego delikatne, dziecięce niemal spojrzenie, które w tym ciele mężczyzny, którego ciało wymknęło się spod kontroli, jak Sam to mówi, są taką ostoją jego tożsamości, jego duszy.
Fantastyczna rozmowa o tym, czym jest choroba otyłości, jakie są jej przyczyny, tam wyleżą egzogenne i endogenne, czyli wewnętrzne i zewnętrzne. Jest to choroba, której cały czas do końca nie rozumiemy, która jest bardzo społecznie stygmatyzowana i warto naprawdę się wsłuchać w ten głos naukowca. Bardzo Wam to polecam. Ale Aronowski poza tym, że ma temperament naukowca często, nie jest naukowcem, jest artystą i ma prawo też pokazywać otyłość jako pewną metaforę. Może to robić. My jako widzowie powinniśmy być na tyle uzbrojeni wewnętrznie, żeby potrafić z nim wejść w rozmowę, żeby nie brać wszystkiego osobiście niejako. I myślę, że ten film pod tym względem jest dobrym punktem wyjścia do takiej rozmowy.
Charlie wobec córki są tym, co go uwznieślają. Po tych przeprosinach Charlie może wzlecieć do nieba, co dosłownie pokazuje nam Aronofsky. Wydaje mi się, że te cytaty i odwołania są przywołane w samej sztuce w sposób bardzo oczywisty, graniczący z niezręcznością, grubo ciosany. Tym, co w filmie je przynajmniej częściowo transformuje, jest oczywiście rola Fraisera, którego sposób wypowiadania kwestii Charlie'ego uwiarygadnia je. Ale nie uwalnia tego filmu od pewnej pretensji, od tego, że ilość tych aluzji literackich też wydaje się w pewnym sensie za duża. No i oczywiście Daron Aronowski jest rozkochany w tej myśli, że to sam Charlie jest wielorybem, a czasami wielorybnikiem, bo sięga w pewnym sensie w momencie po taki kijek, który jest jak harpun, który pomaga mu poruszać się po mieszkaniu.
Charlie zostaje wzięty do nieba, a Darren Aronofsky napisał kolejny werset swojej własnej osobistej Biblii, która zawsze będzie w sporze z tą oficjalną, czy to ze staro- czy nowotestamentową, ale która wydaje się czymś mimo wszystko bardzo osobiście przeżytym. Jest to twórca bardzo ciekawy. Wieloryb jest filmem niedoskonałym. Ale ja chętnie podążę w dalszą drogę z Darenem Aronowskim, bo cenię twórcę, który tak mocno i tak jawnie poszukuje prawdy i sensu świata, natury, życia poprzez filmy, które z filmu na film są przede wszystkim pod popisami aktorskimi, technicznymi i reżyserskimi. W tym sensie Wieloryb wydaje mi się filmem średnim, ale jest to część pewnego fascynującego cyklu.
Pokazano wszystkie 21 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.