Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S05E08: "Wieloryb"

24.02.2023 ·1 godz 18 min

Opowiadam o filmie "Wieloryb" Darrena Aronofsky'ego.

Filmie, który jest nominowany do trzech tegorocznych Oscarów i filmie, który wywołał bardzo skrajne Reakcje w filmie, który został znakomicie przyjęty na festiwalu w Wenecji, gdzie został pokazany w zeszłym roku, ale także w filmie, który doczekał się druzgocącej krytyki i to nie tylko z powodów artystycznych. Tym filmem jest Wieloryb The Whale w reżyserii Darena Aronowskiego z rolą główną Brendana Fraisera. To jest film, o którym chciałem dzisiaj Wam opowiedzieć, zastanowić się nad nim. Skłoniło mnie do tego między innymi to, że dostałem bardzo dużo wiadomości z prośbami i pytaniami, czy będę komentował tegoroczną stawkę oscarową.

Oznacza i markuje 25. rocznicę premiery filmu debiutanckiego dla Darena Aronowskiego, jego debiutu pełnometrażowego, to znaczy filmu P, który swego czasu wywołał sporo zamieszania i był takim hitem kina niezależnego Made in USA. Pamiętam do dzisiaj seans tego filmu zresztą w katowickim kinie Światowid. I pomyślałem, że skoro mamy taką okrągłą rocznicę, a o Darenie Aronowskim do tej pory w podcaście nie mówiłem, a widziałem wszystkie jego filmy, śledzę tą twórczość, to pomyślałem, że Wieloryb może być dobrym pretekstem właśnie do takiego odcinka.

W sztuce Samuela Huntera nie było niczego takiego, to znaczy był marsz Charlie'ego w stronę Ellie, ale w pewnym momencie didaskalia były bardzo konkretne i suche. Ostatnie didaskalium całej sztuki brzmi tak. Charlie patrzy w górę, nagle kończy się dźwięk fal, który wcześniej rozbrzmiewał. Charlie gwałtownie nabiera powietrza, światła gasną, ciemność. Jest to dokładne zaprzeczenie tego, co robi Aronowski, który w ostatnim momencie swojego filmu rozświetla ekran do całkowitej bieli, no i przede wszystkim zabiera swojego bohatera do nieba. To też ciekawy wybór i zaraz o tym powiem więcej. Ale zanim o tym i zanim o samym filmie, to dwa słowa o Darenie Aronowskim, bo jak na reżysera, który na dobre wystartował ze swoją karierą w 1998 roku, a zatem ćwierć wieku temu i który ma obecnie 54 lata w momencie, kiedy nagrywam,

Ten podcast Noto jest reżyserem, który wcale aż tak wielu filmów pełnometrażowych nie zrealizował. Wieloryb jest ósmym z kolei pełnym jego metrażem. Na początku było Pi, ale jeszcze wcześniej były oczywiście narodziny Aronowskiego. Urodził się 12 lutego roku 1969. Urodził się w Nowym Jorku i dorastał na południowym Bruklinie ze swoimi rodzicami. Jest ze świeckiej żydowskiej rodziny i był bardzo zainteresowany od młodych lat przede wszystkim biologią. Zainteresowanie biologią odbiło się na jego późniejszych podróżach także i obserwacjach, jakie prowadził, obserwacjach naukowych, nawet planował być naukowcem.

Był między innymi na badaniach na Alasce, w Kenii, podróżował także z plecakiem przez całą Europę. Był kimś, dla kogo nauka jako taka, a zwłaszcza biologia właśnie, była bardzo fascynująca. W tym kontekście nie dziwi nazwa firmy produkcyjnej Aronowskiego, której logo na pewno znacie, bo pojawia się przed jego filmami, Mianowicie Protozoa. Protozoa to pierwotniak. Tak także nazywał się jego krótki film z 1993 roku, który w całości możecie znaleźć na YouTubie, ale ten obraz w logo tej firmy właśnie pierwotniaków pod mikroskopem Jest bardzo charakterystyczny dla Aronowskiego, ponieważ wielokrotnie mówiono o tym, że on ma w sobie coś właśnie biologicznego, takiego naukowego, w tym jak przygląda się ludziom, jak przygląda się ludzkim ciałom.

Przypomnijcie sobie pokiereszowane ciało zapaśnika w filmie Zapaśnik. Mickey Rourke, nominowany do Oscara w tym filmie z 2008 roku, był obiektem fascynacji nie tylko jako postać, ale właśnie jako ludzkie ciało, które było wielokrotnie łamane, siniaczone i które miało na swojej skórze i mięśniach wypisaną całą historię trudnego i pełnego przemocy życia. To samo dotyczy na pewno ciała Charlie'ego w filmie Wieloryb i sam tytuł Wieloryb, mimo że zaczerpnięty ze sztuki Huntera, znowu popycha nas w stronę tych biologicznych zainteresowań Aronowskiego, który na pewno Patrzy na ludzi trochę jak na zwierzęta, to znaczy przede wszystkim jak właśnie na byty cielesne.

Na byty cielesne, które raz parają się taką profesją jak zapasy, czyli właśnie czystą przemocą, czymś bardzo wydawałoby się pierwotnym, takim atawistycznym, Innym razem te same ludzkie ciała są delikatne, wyćwiczone do absolutnej perfekcji i zaangażowane w najbardziej kulturowo uwznioślone formy sztuki, takie jak balet w filmie Czarny Łabędź, w którym Natalie Portman zagrała i dostała Oscara i oczywiście grała baletnicę. Dodam, że Łabędź w tytule też nie wydaje się przypadkowy. To kolejny zwierzak w tytule filmu Aronowskiego. Nie wspomnę nawet o filmie Noe, gdzie Aronowski odtworzył starotestamentową historię o Noem, pokazując arkę Noego, która przecież jest niemal archetypicznym przedstawieniem stosunku człowieka do natury i tego, że misją Noego było ocalenie po jednym egzemplarzu, czy po jednej parze w zasadzie z każdego gatunku zwierząt.

Dodajmy do tego fakt, że na Disney Plus można oglądać serial dokumentalny Aronowskiego, Witamy na Ziemi, w którym Will Smith oprowadza po cudach planety Ziemi i będziemy mieli kompletny obraz Aronowskiego właśnie jako tego biologa, jako kogoś, kto jest zafascynowany naturą jako taką. Ale jednocześnie, tak jak już zobaczyliśmy w pierwszym filmie P, Aronowski jest kimś, kogo interesuje, mówiąc wprost, Biblia. Biblia i rola tego tekstu w kulturze świata. Mówię to wielkimi literami, ponieważ jest to rzeczywiście reżyser, który nie kryje swoich zainteresowań biblijnych.

I tak jak bohater filmu Pi próbował w tej nieskończonej liczbie Pi odnaleźć rodzaj kodu, który doprowadziłby go do nieskończoności Boga, Tak samo w innych jego filmach, w filmach Oranowskiego pojawiają się różne nawiązania do wątków biblijnych, mitologicznych, dotyczących stworzenia, dotyczących możliwości zbawienia. Film Źródło, jego największa porażka finansowa do tej pory z 2006 roku, był rodzajem takiej new age'owej przypowieści właśnie o praźródłach ludzkiego bytowania, rozegranej na różnych planach czasowych, bardzo ambitnej. To swoją drogą jedyna porażka finansowa w karierze Aronowskiego, ale już np. Noe był wprost próbą reinterpretacji opowieści biblijnej z Russellem Crowe'em w roli tytułowej, która odniosła spory finansowy sukces.

Więc z jednej strony owa biologia, owo przyglądanie się pierwotniakom pod mikroskopem, pewna bezlitosność wręcz spojrzenia, z którą Aronowski jest kojarzony. I dla której także, mam wrażenie, widzowie powracają na te filmy, bo liczą na pewne shock value, na pewien szok, jaki dostarczają te filmy. A z drugiej strony właśnie to zainteresowanie nieskończonością, Bogiem, relacją człowieka wobec tych prastarych tekstów, wobec tradycji kulturowych, wobec natury jako takiej, ale właśnie także być może Boga. To są zainteresowania bardzo, bardzo ambitne i muszę powiedzieć, że jakkolwiek Aronowski dla mnie jest przede wszystkim takim bardzo intensywnym poetą autodestrukcji, bo wydaje mi się, że to jest jego absolutnie naczelny temat, to znaczy on uwielbia pokazywać postaci w takim zapamiętałym, frenetycznym tańcu samozniszczenia.

Stało się to wręcz dosłowne w filmie Czarny Łabędź. O tyle myślę, że w jego twórczości, bardziej niż w jakiejkolwiek innej obecnie, rozgrywa się rodzaj jakiejś takiej psychomachii, to znaczy walki dobra i zła, które są nazywane po imieniu i które walczą ze sobą czasami w sposób trochę pretensjonalny, bo Aronowski nie boi się, tak jak mówię, za maszystych gestów, wielkich słów, potężnych kwantyfikatorów, I szacownych odnośników literacko-religijnych. I myślę, że pod tym względem Aronowski jest rzeczywiście twórcą dosyć wyjątkowym, na pewno ciekawym. Myślę, że dosyć głębokim, to też powiem. To nie jest rodzaj takiego dyletanta, który by sięgał tylko po te tematy w sposób naskórkowy.

Wydaje mi się, że one rzeczywiście go trawią, rzeczywiście się nad nimi zastanawia. I w tym kontekście film Wieloryb na pewno też wart jest uwagi. Co ciekawe, upłynęło 5 lat pomiędzy poprzednim filmem Aronowskiego, czyli filmem Mother z Wykrzyknikiem, podkreślam, z Wykrzyknikiem, w którym Aronowski bardzo podzielił publiczność, to był taki psychologiczny horror, mocno inspirowany Wstrętem Polańskiego, rozegranym tym razem na planie kosmicznym, w którym dwa pierwiastki, żeński i męski, były w takim niebywale mocnym i dramatycznym zwarciu. To był film o tym, najkrócej mówiąc, że kobieta związana z artystą staje się

Niewolnicą jego wyobraźni, staje się trochę rekwizytem jego wewnętrznego uniwersum. No i tutaj postać grana przez Jennifer Lawrence, krótko też partnerkę Aronowskiego. Ich relacja skończyła się mniej więcej wtedy, kiedy ten film powstawał. To był popis technologiczny, popis inscenizacyjny, film, który dodam ja naprawdę lubię. Wydaje mi się filmem wręcz mistrzowskim pod wieloma względami, ale w którym znowu ta pretensja pewna i nazywanie bohaterów właśnie ona, on, matka, gość, innymi słowy ta skłonność do metaforyzacji była bardzo, bardzo, bardzo silna. Ważną rzecz o Aronowskim trzeba powiedzieć jeszcze taką. Jest to twórca, który lubi szokować i który naprawdę potrafi to robić.

Bardzo, bardzo intensywne kino. I Aronowski potrafi to robić. Pamiętam do teraz, jak się wyturlałem z tego seansu Rekwiem dla snu w kinie pod Baranami w Krakowie ponad 20 lat temu. Aronowski to potrafi. Myślę, że ogromny sukces Czarnego Łabędzia był także z tym związany, że zabrał nas trochę do mózgownicy, tej baletnicy, która przeżywa jakiś rodzaj załamania. Także on potrafi to robić i używa tych środków w sposób często mistrzowski. Pod tym względem na pewno zawdzięcza bardzo dużo swoim dwóm największym mistrzom, o czym wielokrotnie mówił w wywiadach.

To znaczy Shinichi Tsukamoto, twórcy Tetsuo, Iron Man, I Polańskiemu, bo nie ma filmowca chyba bardziej, który wpłynął na Aronowskiego niż właśnie Polański. Myślę tutaj przede wszystkim o Dziecku Rozmery, porównajcie sobie z filmem Mother, i o Wstręcie, znowu porównajcie z filmem Mother, zwłaszcza o tych dwóch. Myślę, że to są filmy o kluczowym znaczeniu dla Aronowskiego, a wśród swoich 18 ulubionych filmów, jakie na YouTubie można znaleźć, Wymienia Aronowski także Wściekłego Byka z Corsesego, czyli film bardzo zafascynowany przemianami ciała Roberta De Niro i takiemu metodycznemu miażdżeniu tego ciała na ringu bokserskim, co na pewno wpłynęło mocno na Zapaśnika, który przyniósł Aronowskiemu Złotego Lwa w Wenecji, który do dzisiaj jest przez wielu najbardziej ulubionym filmem tego reżysera.

Ja też bardzo ten film cenię. I myślę, że kwestia wagi właśnie, do czego zaraz przyjdziemy, to także się z tym wiąże, bo Brendan Fraser to także aktor, którego przemiany ciała i przemiany wagi tego ciała Jego rozmiarów są integralną częścią jego persony. O tym za chwileczkę, kiedy powiem o Frejzerze. O Aronowskim chcę jeszcze jedną rzecz powiedzieć. Mianowicie, że jest to reżyser bardzo sprawny biznesowo. W zasadzie moim zdaniem powinien być wzorem. Nie tylko ma swoją firmę, to znaczy firmę protozoa, którą znakomicie zarządza. Ale przede wszystkim, jeżeli spojrzymy na historię jego w kina, to to jest reżyser, który potrafił przekuwać bardzo niskobudżetowe filmy w bardzo wysokobudżetowe sukcesy.

Krótkie zestawienia są takie, że na przykład film Zapaśnik kosztował 6 milionów dolarów, a zarobił 44. Czarny Łabędź kosztował 13 milionów, zarobił 330 milionów. Film Noe, który nie był konwencjonalnym filmem biblijnym, mówię to teraz bardzo delikatnie, mimo że był filmem drogim, bo kosztował ponad 100 milionów, ale zarobił ponad 300 znowu. Więc Aronowski potrafi robić kino, oczywiście Noe jest wyjątkiem od reguły, bo po prostu kosztował więcej, ale Aronowski potrafi robić kino za małe pieniądze, które przynosi pieniądze o wiele, wiele, wiele większe. Jego jedyną bezprzykładną porażką pod tym względem jest film Źródło, który okazał się zbyt metaforyczny, zbyt odjechany, być może także zbyt taki właśnie duchowo zajawiony, nie wiem dokładnie co to oznacza, ale to słowo przyszło mi do głowy.

To wszystko zaczęło się dosyć wcześnie, kiedy Aronowski sfinansował swój film Pi, wypuszczając serię obligacji, tak to nazwę, i chodził po znajomych, oni kupowali te po rodzinie, kupowali te obligacje chyba po 100 dolarów. Sprzedał ich wystarczająco dużo. Film kosztował 100 tysięcy dolarów z okładem, a zarobił ponad 3 miliony. No i każdemu oddał z nawiązką. I to jest najlepszy chyba przykład wczesnego crowdfundingu filmowego zrobionego jeszcze bez internetu, jaki można w ogóle Wieloryb jest filmem, który kosztował 3 miliony, więc jest naprawdę bardzo mało budżetowym filmem amerykańskim. 3 miliony dolarów, a już zarobił ponad 20 i to w czasie popandemicznym, kiedy tym trudniej jest na filmach zarabiać, więc Aronowski jest artystą i biznesmenem w jednym, to znaczy znalazł świetny sposób na to, żeby swoje wizje wyrażać w sposób bardzo konkretny, filmowo także często zachwycający,

I żeby to były filmy, na które ludzie chcą chodzić, o których chcą rozmawiać, które dotykają widowni, a nawet zdobywają Oscarowe nominacje i statuetki, ponieważ Aronofsky także znany jest z tego, że daje role aktorskie, które wydobywają z aktorów coś więcej. Mickey Rourke otrzymał nominację do Oscara za film Zapaśnik, podobnie jak zresztą występujące w tym filmie Marisa Tomei. Ellen Bernstein otrzymała nominację za Rekwiem dla snu. No, Natalie Portman oczywiście dostała Oscara za Czarnego Łabędzia, a obecnie Brendan Fraser-Czeka jest nominowany za główną rolę męską za Wieloryba i Hong Chao, która gra Liz, także, czyli pielęgniarkę, także jest nominowana, więc Aronowski ma takie dotknięcie Midasa, jeśli chodzi właśnie o aktorów.

Po których często nie spodziewalibyśmy się pewnych występów. Na pewno to dotyczyło Mikaja Rurka i na pewno dotyczy to Brendana Fraisera. I teraz. Brendan Fraiser. To jest ogromny temat przy tym filmie, ponieważ pamiętam, że po raz pierwszy dowiedziałem się o Wielorybie, kiedy zobaczyłem na Instagramie taki filmik z premiery weneckiej. Aronowski jest zaprzyjaźniony z festiwalem w Wenecji. Większość jego filmów tam miały premiery. Tam dostał też Złotego Lwa. Jest wierny temu festiwalowi. I Brendan Fraser otrzymał owację na stojąco i płakał na tej sali. I posypały się komentarze, kocham Brendana Frasera, jest cudowny, Boże, jak on się pięknie wzruszył. I wtedy pomyślałem, oho, chyba zaczyna się tutaj oscarowy spin, jak to się mówi, czyli pewna kampania, która będzie prowadziła do statuetki.

I teraz, decyzja, żeby obsadzić Fraisera była o tyle interesująca, że przez 10 lat Darren Aronofsky szukał aktora, który mógłby zagrać Charlie'ego. W pewnym momencie nawet ten projekt miał być reżyserowany przez Toma Forda, Charlie'ego miał grać James Corden, ale koniec końców wizja, że to jednak Aronowski i to Aronowski, który sięga po Fraisera, zwyciężyła i wydaje mi się, że jest to decyzja bardzo dobra. Nie tylko dlatego, że Fraiser jest w tej roli znakomity i uważam, że zasługuje na Oscara, chociaż cały film, o czym na końcu powiem, wzbudza moje wątpliwości i wcale mnie aż tak bardzo nie zachwycił. A wręcz jestem wobec niego krytyczny, ale Frazer w Wielorybie jest u mnie na plusie.

Tyle, jeżeli chodzi o wybronienie, że tak powiem, polityczne obsadzenia Frejzera, ale powiem jeszcze jedno słowo. Mianowicie, samo myślenie, że obsadzanie roli to jest obsadzanie ciała, jest już połowiczne, już czegoś w nim brakuje, ponieważ ja, kiedy oglądałem ten film, nie miałem żadnych wątpliwości, dlaczego Obsadził Aronowski Fraisera. Dla mnie to są dwa główne powody. Po pierwsze obsadził go dlatego, że Fraisera znamy skąd inąd. Aktor przynosi ze sobą swoją historię, historię swoich wcześniejszych ról, historię wizerunku. Część dramatu oglądania Wieloryba polega właśnie na tym, że w twarzy Charlie'ego odnajdujemy twarz dawnego znajomego, że wiemy, że znamy skądś tą twarz, widzieliśmy go,

W innej formie. Widzieliśmy go w innym ciele niemalże. Ale ta twarz to jest twarz naszego znajomego z dawnych lat. I tym też ma prawo grać artysta. Taki jak Aronowski. Naszą pamięcią. I obsadzanie Brendana Frasera i obsadzanie każdego aktora to jest także obsadzanie pamięci jego poprzednich ról. Więc to jest tu bardzo istotne, bo to, że to jest Brendan Fraser jest integralną częścią całego zamysłu. A drugi powód to są oczy. To są oczy Brendana Frasera, bo tego nie da się podrobić. Jego spojrzenie? Szerokie, naiwne, bardzo, bardzo delikatne i podatne na skrzywdzenie. To cudowne angielskie słowo vulnerable. W filmie, nawet w takiej komedii jak Zakręcony by Dazzled z 2000 roku, gdzie gra nieudacznika, który nagle spełnia swoje marzenia o tym, żeby być samcem alfa.

To wszystko albo jego właśnie szeroko otwarte oczy i szeroki uśmiech, kiedy gra głupka Tarzana George'a z drzewa w filmie disneyowskim z lat 90. To wszystko odżywa tutaj poprzez spojrzenie Fraisera, bo to jest ta jedna rzecz, którą co prawda można podrasować szkłami kontaktowymi, ale która jako taka jest tym, co w kinie dla aktora jest najcenniejsze. Spojrzenie garbo, spojrzenie brando, spojrzenie bogarta. Spojrzenie Brendana Fraisera. Oczy są największym kapitałem aktora. Nie będę powtarzał starych dykteryjek o oczach jako o zwierciadłach duszy, ale jest w tym coś. I wydaje mi się, że obsadzając Fraisera, Aronowski także obsadził jego delikatne, dziecięce niemal spojrzenie, które w tym ciele mężczyzny, którego ciało wymknęło się spod kontroli, jak Sam to mówi, są taką ostoją jego tożsamości, jego duszy.

I potem pojawia się genialne zdanie. Cała ta książka jest usiłana genialnymi zdaniami. Fatty jest rentierem swojej tuszy. To znaczy, że Fatty występujący na ekranie jest beneficjentem tego, jak wygląda jego ciało, ponieważ jest to fotogeniczne zjawisko, to jak on wygląda i jak się porusza. I do tego też namawiam, bo wydaje mi się, że przy filmie takiej jak Wieloryb, gdzie kamera jest tak wpatrzona cały czas właśnie w to ciało Charlie'ego, częścią tego projektu Aronowskiego jest takie spojrzenie właśnie, jakbyśmy patrzyli przez mikroskop na te pierwotniaki, żebyśmy się przyjrzeli temu ciału, także jako obiektowi właśnie estetycznemu, nie w sensie klasycznego piękna, bo to nie o to chodzi,

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.