Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S05E08: "Wieloryb"

24.02.2023 ·1 godz 18 min

Opowiadam o filmie "Wieloryb" Darrena Aronofsky'ego.

Skupię się dzisiaj oczywiście przede wszystkim na Wielorybie, ale, jak to w Spoilermasterze, także wprowadzę trochę kontekstu związanego głównie z postacią reżysera, ale tym razem także aktora, bo obsadzenie Brendana Fraisera w roli Charlie'ego w Wielorybie to zdecydowanie mistrzowskie posunięcie tego filmu, a jednocześnie, jak się okazuje, posunięcie kontrowersyjne. Spróbuję się także tej kontrowersji przyjrzeć. Najpierw jednak podstawowe fakty o filmie. Film Wieloryb jest adaptacją sztuki teatralnej. Ta sztuka teatralna po raz pierwszy została wystawiona na deskach teatrów Denver w roku 2012, a zatem 10 lat temu, już ponad nawet dekadę.

Sztukę napisał Samuel D. Hunter, autor, który urodził się, uwaga, w Moskwie, ale w Moskwie w stanie Idaho, Moscow, Idaho. To jest jak tytuł filmu. Był taki film Moskwa nad rzeką Hudson, więc Moscow, Idaho. Samuel D. Hunter urodził się w roku 1981 i ta sztuka zdecydowanie zwróciła na niego uwagę. Ona była także potem wystawiona na Off-Broadwayu i nie tylko. Na tę sztukę zwrócił uwagę Darren Aronofsky właśnie, przy czym sztuka rozgrywa się w całości w mieszkaniu Charlie'ego, nauczyciela, który mieszka właśnie w stanie Idaho, czyli w tym stanie rodzinnym naszego autora, Samuela D. Huntera.

Charlie'ego pożera poczucie winy, żałoba, poczucie przegranego życia i beznadziei, a takim widomym znakiem jego depresji jest jego chorobliwa otyłość. Charlie waży wedle didaskaliów sztuki 600 funtów, czyli około 300 I zmaga się z nadciśnieniem i rozmaitymi pochodnymi chorobami tej podstawowej choroby, na którą cierpi, czyli właśnie otyłości. Jak sam podkreśla, nie jest to otyłość genetyczna, pada to w dialogach. Jest to otyłość, która jest pochodną jego depresji i radzenia sobie ze stresem i depresją poprzez właśnie nadmierne jedzenie.

Kto wie nawet, czy to nie było celowe skojarzenie. W trakcie tych pięciu dni dochodzi do serii znaczących spotkań, przede wszystkim z niejakim Thomasem, który jest misjonarzem religijnym, o tym za chwilę więcej powiem, który próbuje nawrócić Charlie'ego na swoją Na swoją religię, na swój odłam chrześcijaństwa. Czemu Charlie się opiera? Opiera się temu także Liz, która podkreśla, że Alan, partner Charlie'ego, popełnił samobójstwo właśnie dlatego, że prześladowała go miażdżąca religijna wina związana dokładnie z tym odłamem chrześcijańskim, do którego należy Thomas. Jest także córka Charlie'ego, Ellie, grana w filmie przez Sadie Singh. Dodam, że Thomasa gra Ty Simpkins.

Charlie w ostatnich momentach swojego życia idąc ku swojej córce i umierając w tym marszu, ale umierając w przekonaniu, że przekroczył samego siebie w imię miłości i ofiary dla swojego dziecka. Taki jest ten finalny obraz filmu. Oczywiście jesteśmy w SpoilerMaster. Masterze, więc mówię tutaj ze spoilerami. Filmowy finał polega na tym, że Charlie idąc w stronę Ellie, zalany tym białym, jasnym światłem, wsłuchany w jej słowa o Moby Dicku, nagle unosi się nad ziemię. Jego stopy odrywają się od ziemi. Mamy niemal dosłowne wniebowzięcie Charlie'ego i rozświetlenie ekranu do bieli i krótką retrospekcję do momentu, kiedy to całą rodziną razem z córką i żoną byli na wakacjach.

To jest ostatni moment tego filmu, zanim ekran nie rozświetli się całkowicie do bieli. Ten obraz Charlie'ego wpatrzonego w horyzont na brzegu Oceanu Spokojnego jest obrazem bardzo, bardzo silnie kojarzącym się z finałem filmu Rekwiem dla snu, w którym to Molo było takim Wcieleniem pewnej wizji idyllicznej, która na końcu filmu, po całym piekielnym świecie uzależnienia wielorakiego, triumfowała jako rodzaj swoistego, no właśnie, snu. Zacznę może od tego, że Darren Aronofsky podjął odważną decyzję, kończąc swój film właśnie w ten sposób, to znaczy pokazując dosłowne, fizyczne niemal, wniebowzięcie Charlie'ego poprzez te oderwane stopy,

W sztuce Samuela Huntera nie było niczego takiego, to znaczy był marsz Charlie'ego w stronę Ellie, ale w pewnym momencie didaskalia były bardzo konkretne i suche. Ostatnie didaskalium całej sztuki brzmi tak. Charlie patrzy w górę, nagle kończy się dźwięk fal, który wcześniej rozbrzmiewał. Charlie gwałtownie nabiera powietrza, światła gasną, ciemność. Jest to dokładne zaprzeczenie tego, co robi Aronowski, który w ostatnim momencie swojego filmu rozświetla ekran do całkowitej bieli, no i przede wszystkim zabiera swojego bohatera do nieba. To też ciekawy wybór i zaraz o tym powiem więcej. Ale zanim o tym i zanim o samym filmie, to dwa słowa o Darenie Aronowskim, bo jak na reżysera, który na dobre wystartował ze swoją karierą w 1998 roku, a zatem ćwierć wieku temu i który ma obecnie 54 lata w momencie, kiedy nagrywam,

Przypomnijcie sobie pokiereszowane ciało zapaśnika w filmie Zapaśnik. Mickey Rourke, nominowany do Oscara w tym filmie z 2008 roku, był obiektem fascynacji nie tylko jako postać, ale właśnie jako ludzkie ciało, które było wielokrotnie łamane, siniaczone i które miało na swojej skórze i mięśniach wypisaną całą historię trudnego i pełnego przemocy życia. To samo dotyczy na pewno ciała Charlie'ego w filmie Wieloryb i sam tytuł Wieloryb, mimo że zaczerpnięty ze sztuki Huntera, znowu popycha nas w stronę tych biologicznych zainteresowań Aronowskiego, który na pewno Patrzy na ludzi trochę jak na zwierzęta, to znaczy przede wszystkim jak właśnie na byty cielesne.

Myślę, że Fraser wygra. Ci z was, którzy słuchają odcinka już po ceremonii, wiedzą, czy tak się stało. Otóż Brendan Fraser w roli Charlie'ego to bardzo ważna decyzja artystyczna w tym filmie, moim zdaniem bardzo trafiona. I już mówię, o co chodzi. Po pierwsze, sam Brendan Fraser. Otóż, urodzony w 1968 roku, oczekujący na swoje 55. urodziny aktor, urodził się w Indianapolis, w stanie Indiana, w Stanach Zjednoczonych, Ale ma podwójne obywatelstwo amerykańsko-kanadyjskie i jest aktorem ciężko pracującym już od wielu dekad i którego wizerunek przechodził bardzo ciekawe fluktuacje.

I teraz, decyzja, żeby obsadzić Fraisera była o tyle interesująca, że przez 10 lat Darren Aronofsky szukał aktora, który mógłby zagrać Charlie'ego. W pewnym momencie nawet ten projekt miał być reżyserowany przez Toma Forda, Charlie'ego miał grać James Corden, ale koniec końców wizja, że to jednak Aronowski i to Aronowski, który sięga po Fraisera, zwyciężyła i wydaje mi się, że jest to decyzja bardzo dobra. Nie tylko dlatego, że Fraiser jest w tej roli znakomity i uważam, że zasługuje na Oscara, chociaż cały film, o czym na końcu powiem, wzbudza moje wątpliwości i wcale mnie aż tak bardzo nie zachwycił. A wręcz jestem wobec niego krytyczny, ale Frazer w Wielorybie jest u mnie na plusie.

I teraz trzeba wyjaśnić dlaczego i dlaczego uważam, że kontrowersje wokół tego filmu są nieuzasadnione. Po tym jak film miał swoją premierę i po tym jak była pierwsza fala pozytywnych komentarzy, pojawiły się także komentarze negatywne, przede wszystkim dotyczące polityki tożsamościowej. Mianowicie, jednym z takich komentarzy było to, że Fraser, który wcale nie waży tyle kilogramów co Charlie, wciela się w rolę otyłego mężczyzny, Co jest częścią pewnej kultury wstydu, ponieważ film pokazuje Charlie'ego jako ofiarę, jako umęczonego, winnego samemu sobie i tak dalej i tak dalej. W takim argumencie ukryte jest założenie, że aktor wcielający się w daną postać powinien dzielić z tą postacią możliwie jak najwięcej charakterystyk, czy to genetycznych, czy to czysto fizycznych, czy to etnicznych, czy kulturowych.

To jest, mówię, doświadczenie, które nam jest trudno sobie wyobrazić do końca, po prostu, bo nie było naszym udziałem. Nasze uwarunkowania kulturowe są inne. I teraz wracam do głównego wywodu. To nie jest tak, że nie możemy o tym dyskutować, że kwestia reprezentacji nie jest ważna i tego kto gra kogo. To wszystko jest istotne, to jest ważne, możemy o tym mówić. Natomiast, i teraz odbijam na drugą nóżkę, absolutnie wydaje mi się pomyłką mówienie o tym, że aktor taki jak Brenton Fraser wcielający się w postać ważącego 600 funtów Charlie'ego nie ma do tego prawa. Pojawiły się także zarzuty, że Fraser jako heteroseksualny mężczyzna nie powinien grać mężczyzny homoseksualnego.

Tyle, jeżeli chodzi o wybronienie, że tak powiem, polityczne obsadzenia Frejzera, ale powiem jeszcze jedno słowo. Mianowicie, samo myślenie, że obsadzanie roli to jest obsadzanie ciała, jest już połowiczne, już czegoś w nim brakuje, ponieważ ja, kiedy oglądałem ten film, nie miałem żadnych wątpliwości, dlaczego Obsadził Aronowski Fraisera. Dla mnie to są dwa główne powody. Po pierwsze obsadził go dlatego, że Fraisera znamy skąd inąd. Aktor przynosi ze sobą swoją historię, historię swoich wcześniejszych ról, historię wizerunku. Część dramatu oglądania Wieloryba polega właśnie na tym, że w twarzy Charlie'ego odnajdujemy twarz dawnego znajomego, że wiemy, że znamy skądś tą twarz, widzieliśmy go,

Więc to też w tym filmie bardzo dobrze, moim zdaniem, zafunkcjonowało. Zanim przejdę jeszcze do analizy znaczeń w tym filmie, postaram się zrobić zwięźle, dwa słowa o tym, że warto, żebyśmy także spojrzeli na portretowanie Charlie'ego w tym filmie jako na pewien projekt estetyczny, bo i charakteryzacja, i zdjęcia Matthew Libatica, stałego współpracownika Aranowskiego, W tym filmie bardzo konsekwentnie pracują na to, żeby pokazać nam Charlie'ego w tej całej jego cielesności. To jest coś, co bardzo by się spodobało Karolowi Żykowskiemu, który w rozdziale Ciało jako żywioł w swojej słynnej książce Dziesiąta Muza, która wyszła 99 lat temu, podkreślał, że właśnie ciało nienormatywne, ciało, które jakoś przekracza te normy kulturowe w danym momencie, jest idealnym tematem dla kamery.

I potem pojawia się genialne zdanie. Cała ta książka jest usiłana genialnymi zdaniami. Fatty jest rentierem swojej tuszy. To znaczy, że Fatty występujący na ekranie jest beneficjentem tego, jak wygląda jego ciało, ponieważ jest to fotogeniczne zjawisko, to jak on wygląda i jak się porusza. I do tego też namawiam, bo wydaje mi się, że przy filmie takiej jak Wieloryb, gdzie kamera jest tak wpatrzona cały czas właśnie w to ciało Charlie'ego, częścią tego projektu Aronowskiego jest takie spojrzenie właśnie, jakbyśmy patrzyli przez mikroskop na te pierwotniaki, żebyśmy się przyjrzeli temu ciału, także jako obiektowi właśnie estetycznemu, nie w sensie klasycznego piękna, bo to nie o to chodzi,

Tutaj dialog brzmi niemal identycznie, tylko Charlie mówi, że czytał Biblię i że Biblia jest wstrząsająca i tak naprawdę jest zła. Więc tutaj zaczyna się cały temat religijny, o którym za chwilę, ale w filmie to nie jest krytyka pod kątem Księgi Mormona, tylko to jest krytyka pod kątem Biblii jako takiej. Zaraz do tego wrócę. Ważnym szczegółem jest także to, że Alan w sztuce, czyli ten nieżyjący kochanek, zagłodził się na śmierć. Wpadł w anoreksję po tym, jak jego ojciec, który był pastorem mormońskim, wygłosił jedno takie kazanie, które ostatecznie przebiło Alana i potem on przestał jeść i był tylko przecinkiem. Zmarł z głodu. W filmie nie ma tej symetrii właśnie otyłości Charlie'ego i chudości Alana, bo Alan, o czym się wspomina, utonął, utopił się.

Hahaha, znowu. Wieloryba. Pod każdym możliwym biologicznym względem. Anatomii, metabolizmu i tak dalej. To są obszerne, obszerne pasuzy tej słynnej powieści. Melvilla z 1855 roku. I ta fraza właśnie o tym, że autor próbował nam oszczędzić swojego własnego nieszczęścia, przynajmniej przez chwilę, to jest to zdanie, które pojawia się najczęściej, cytowane przez samego Charlie'ego i potem też czytane przez Ellie. I tutaj chciałbym dojść do konkluzji, to znaczy o czym jest ten film i w jaki sposób te dwie aluzje literackie są po prostu bardzo istotne dla jego kształtu. Walt Whitman jest uznawany za kluczowego poetę amerykańskiego XIX wieku.

Charlie wobec córki są tym, co go uwznieślają. Po tych przeprosinach Charlie może wzlecieć do nieba, co dosłownie pokazuje nam Aronofsky. Wydaje mi się, że te cytaty i odwołania są przywołane w samej sztuce w sposób bardzo oczywisty, graniczący z niezręcznością, grubo ciosany. Tym, co w filmie je przynajmniej częściowo transformuje, jest oczywiście rola Fraisera, którego sposób wypowiadania kwestii Charlie'ego uwiarygadnia je. Ale nie uwalnia tego filmu od pewnej pretensji, od tego, że ilość tych aluzji literackich też wydaje się w pewnym sensie za duża. No i oczywiście Daron Aronowski jest rozkochany w tej myśli, że to sam Charlie jest wielorybem, a czasami wielorybnikiem, bo sięga w pewnym sensie w momencie po taki kijek, który jest jak harpun, który pomaga mu poruszać się po mieszkaniu.

Bo koniec końców Moby Dick jest o relacji człowieka do natury, o relacji człowieka wobec świata naturalnego, po prostu. I w tym sensie ostatni obraz wpatrzonego w morze Charlie'ego i obraz Aronowskiego, który z filmu na film przywołuje świat naturalny, czy to na Disney+, w radosnym wydaniu w serialu Witamy na Ziemi, Czy to w przerażającym wydaniu, kiedy przygląda się autodestrukcji łabędzia, czy pokazując nam człowieka jako pierwotniaka. Dla Aronowskiego też ta relacja z naturą jest niesłychanie ważna. I wydaje mi się, i tu zmierzam już do finału, wydaje mi się, że podglebiem myślenia Ronowskiego jest taki gwałtowny dualizm pomiędzy ciałem i duchem.

I wydaje mi się, że Charlie, miotany właśnie poprzez swoją własną naturę, która rozdzieliła jego życie na dwoje, i to w wielu sensach, jest kimś, kto koniec końców staje naprzeciwko swojej córki, przeprasza ją za tę krzywdę, którą jej wyrządził, ale jednocześnie mówi, że inaczej nie mógł postąpić, bo taka była jego Natura. Miłość do Alana była prawdziwa, tak jak teraz jest prawdziwa miłość wobec jej. I te fakty są niepodważalne. Ellie czytając swój esej sprzed lat, w którym mówiła o unikaniu prawdy, o unikaniu mówienia o tym, co jest jego własną smutną historią, Ellie czytająca te słowa w pewnym sensie Charlie'emu wybacza. Cały pokój zostaje zalany białym jasnym światłem,

Pokazano wszystkie 20 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.