EUROREMONT #2 | Agata Pyzik

EUROREMONT 2 Witajcie! Ja nazywam się Patrycja Rozwora, jestem artystką, publicystką i podcasterką, aktualnie mieszkającą i pracującą w Berlinie. W ramach programu tegorocznego Pawilonu przygotowałam dla Was cztery odcinki podcastów, których tematem przewodnim będzie Euroremont. Jak wyglądać będzie nowa Europa i jak możemy do tego odnieść się my, artyści i artystki, instytucje kultury, ale także każdy z Was,

Do drugiego odcinka podcastu zaprosiliśmy dziennikarkę i krytyczkę kultury Agatę Pyzik. Agata pisze o polityce, sztuce, muzyce oraz kulturze zarówno w języku polskim jak i angielskim. W 2014 roku opublikowała książkę POOR BUT SEXY. CULTURE CLASHES IN EUROPE, EAST AND WEST. Polski tytuł to Biedni ale seksi. Zderzenia kulturowe na wschodzie i zachodzie Europy. W książce Agata bada artystyczną i kulturową historię Europy Wschodniej końca XX wieku, w czasach socjalizmu i jej ostateczne przejście do neoliberalnego kapitalizmu i tego długotrwałe skutki. W dzisiejszej rozmowie wraz z Agatą spojrzymy na jej książkę z perspektywy dzisiejszej rzeczywistości. Co się zmieniło? O czym trzeba rozmawiać?

No na pewno i to też była chyba taka idea tego tematu Euroremontu, że właśnie jak radzić sobie dalej, jak się zmienia Europa właśnie w obliczu różnych katastrof, katastrofy wojennej, pandemicznej, ekologicznej i tak dalej. Chciałabym zacząć albo może Zaprezentować twoją książkę, która, będziemy mówić o niej z perspektywy raczej przeszłości, bo napisałaś ją już prawie no 10 lat temu tak? Tak. Poor but sexy culture clashes in Europe East and West. Ale ona też istnieje po polsku. Biedni, ale seks i seksowni? Nie pamiętam, szczerze mówiąc. Nie wiem, jak to u mnie świadczy. Po prostu zderzenia kulturowe wschodu i zachodu.

Bo też ta krytyka i czy w ogóle teoria postkomunizmu, czy właśnie pisania o polskiej transformacji, czy transformacji w ogóle w tej postkomunistycznej Europie, transformacji kapitalistycznej jest bardzo rzadko. Dosyć rzadko o niej się pisywało z perspektywy Zagranicznej, zachodniej. A te książki, jeżeli się pojawiały, nie wiem, na przykład Klęska Solidarności Davida Osta, czy na przykład Polska Transformacja, jest taka brytyjska, świetna socjolożka, zapomniałam jak ona się nazywa, to możemy to za chwilę sprawdzić. Znaczy te książki się ukazywały w Polsce, ale na przykład ukazywały się w serii Ale chciałam dokonać czegoś w rodzaju takiej krytyki z zewnątrz, jakby tego co się działo w naszym regionie przez ostatnie 30 lat.

Ale też nie jest tak, że jestem z tego jakoś bardzo zadowolona, bo wydaje mi się, że to ujawnia te wszystkie jakby właśnie sprzeczności, bo jakby ja w mojej książce w tym 2013 roku, jak ją pisałam, to ten gniew na zachód wynikał bardziej z tego, że czułam, że my jesteśmy dla nich nieciekawi i nieinteresujący i że jesteśmy tacy odsunięci na bok. Właśnie to hasło zaczerpnięte z Berlina brało się z tego, że Berlin był i chyba nadal jest szalenie popularny wśród Zachodniej klasy kreatywnej. Bardzo dużo osób tam emigruje i nie jest to żaden przytyk do ciebie. Ja również. Z bardzo wielu też istotnych powodów, bo no właśnie Berlin jest biedny, ale sexy. Znaczy już nie jest biedny, ale jeszcze kilka lat temu był, w tym sensie, że był dosyć tani. I na przykład... Ale w porównaniu do innych miejsc Europy Zachodniej, no jednak jest ta różnica.

że ich tak naprawdę nie interesował ten jakby w cudzysłowie prawdziwy socjalizm, znaczy ten taki realny socjalizm, bo co innego jakby, nie wiem, 10 lat przed wojną tej twórczości, jak konstruktywiści, a jakby dużo dłuższym i takim tak naprawdę, nie wiem, kiedy się więcej działo okresem, był czas powojenny. No i to służyło temu, żeby właśnie tak naprawdę chciałam wyjść poza ten Berlin, ale z drugiej strony ten Berlin też cały czas mnie przyciągał, bo właśnie zachwycała mnie, czy intrygowała, czy fascynowała ta strategia jaką oni powzięli tych kilkanaście lat temu, że jakby po zjednoczeniu potrafili się za pomocą jakby własnej fascynującej historii wylansować na najmodniejsze miasto w Europie.

Więc tak, jakby to miała być kultura polityczna i estetyka polityczna zdecydowanie. Chciałabym teraz przejść trochę do terminologii albo specyficznego sformułowania, które używasz w określeniu Europy Wschodniej. Po angielsku former east. Często używasz to jako lekko ironiczne. Na tłumaczenie polskie byłoby to były wschód. Sama w swojej pracy często szukam słów albo nowych sformułowań, które określałyby ten geopolityczny region Europy Wschodniej albo właśnie tej postkomunistycznej części. To określenie pamiętam wtedy sobie zawsze zaznaczałam w twojej książce i sama nadal go używam. Chciałabym, żebyś powiedziała trochę właśnie jak doszłaś do tego sformułowania, gdzie pierwszy raz to usłyszałaś, dlaczego zaczęłaś używać tego former east, na przykład nie Eastern Europe czy post-Sowie czy post-communist.

Teraz widzimy stronniczość tego wszystkiego. W późnych latach dwutysięcznych oni urządzali takie konferencje. Powiedzmy, że to się odbywało równolegle z takim odzyskiwaniem, czy można być lewicowcem albo czy można być komunistą. Po tym nieudanym projekcie i oczywiście po tym, co od razu by ci jacyś, nie wiem, liberałowie w Polsce od jakiegoś tam Wyszehrad, jakichś takich magazynów typu właśnie, nie wiem jak on się nazywa, coś z Wyszehradem w tytule i Ja się chciałam totalnie zdystansować, jakby to towarzystwo totalnie mi nie odpowiadało i nie chciałam mieć nic wspólnego właśnie z takimi wyszehradzkimi intelektualistami, którzy właśnie pompowali to pojęcie Europy Centralnej.

Dla mnie to strasznie mnie to irytowało i ten, aha, no i ten właśnie ten former east jest ironiczny, ponieważ nie ma czegoś takiego jak former west. Jakby całe to... Jest po prostu west, tak? Całe to jest po prostu west i jest po prostu east. Tak. I to former east było oczywiście nawiązaniem do były wschód komunistyczny, jak jeszcze istniała żelazna kurtyna. Ale to było zaznaczenie i na przykład z tego co mam wrażenie, że teraz jak jest właśnie wojna w Ukrainie, to też karty zostały wyłożone na stół, bo jasne, że się mówi Eastern Europe. Polska graniczy z Ukrainą i ma z nią strasznie dużo wspólnego, a teraz to już będzie miała ogromnie dużo wspólnego. Po tym jak tak dużo osób się przeprowadziło, jak szłam tutaj, zgubiłam się, zapytałam o drogę Ukrainkę młodą, która oczywiście doskonale była już poinformowana już z Napoznań

Naprawdę. Jakby krytykując kapitalizm w Polsce działasz na szkodę Polski. I... No, więc tak, więc już kończąc, to upieranie się przy tej nazwie Wschód miało, tak jak to doskonale rozszyfrowałaś, po prostu cel taki, żeby zaznaczyć fikcyjność, po pierwsze, tworu zwanego Europa Centralna, a po drugie, fikcyjność tego, że weszliśmy do Zachodu, czy staliśmy się nim. Ponieważ jeśli chodzi o Zachód rozumiany tak najbardziej prymitywnie, jako po prostu, jeżeli chodzi o ekonomię, o gospodarkę, bo kulturowo być może Oczywiście tutaj sytuacja jest dużo bardziej skomplikowana. Na pewno dzisiaj kulturowo Polska ma dużo więcej wspólnego z nawet Wielką Brytanią być może niż z Rosją na przykład z oczywistych powodów globalizacji kultury i tak dalej.

I tak dalej, jakby... Te pozytywne aspekty socjalistycznego systemu. Chodziło o zastanowienie się, które zostały. Na razie. No na razie tak, ale wiesz, od wielu lat się mówi o tym, że ma być płatna ta nauka wyższa, no i to się na razie nie dzieje. Znaczy wiemy, że w szczegółach to jest bardziej skomplikowane, ale i na przykład to dla mnie był fascynujący element, znaczy dużo mniej Ciekawe było to oczywiście, jak oni zostali potraktowani. I wiesz, ten rasizm w Europie Wschodniej, to co już od tak zwanego, używam tego bardzo ironicznie, kryzysu uchodźczego w 2015 roku, kiedy po prostu fala uchodźców się przetoczyła, znaczy po prostu zyskała taką masę krytyczną, gdzieś tak we wrześniu, pamiętam, 2015. I wtedy się pojawiła ta potworna retoryka ze strony PiSu.

Po raz pierwszy oczywiście, bo nie ostatni. Pojawiało się wiele takich pytań w tej zachodniej prasie, dlaczego te kraje Europy Wschodniej są tak rasistowskie. Ja sama sobie starałam odpowiedzieć na to pytanie. I oczywiście to jest bardzo złożone. I jakie to jest paradoksalne, biorąc pod uwagę, że w tym okresie socjalistycznym mieliśmy mniejszości, mieliśmy właśnie emigrantów. Przecież obecnie się odbywa kilka ciekawych projektów na temat właśnie emigrantów. Czasami z bardzo odległych krajów, też z Bliskiego Wschodu i tak dalej, którzy w czasie PRL-u przyjechali na przykład do Polski i zakładali rodzinę. Te mniejszości istnieją. Oczywiście mniejszość wietnamska, ale jakby większość z nich przyjechała w latach 90.

Wydaje mi się, że w wielu aspektach jakby nasze społeczeństwo naprawdę może będzie potrafiło dorosnąć do tej sytuacji, no bo to jest rzeczywiście sytuacja, do której trzeba dorosnąć. Jak na razie są tego pozytywne jakieś znaki, prawda? Tak, ja się tego trzymam, wiesz? Ja się tego trzymam. No więc jakby to jest trochę dla mnie zamknięty rozdział, ponieważ od tego czasu jakby zajęłam się bardziej takim pisaniem o sztuce i jeżeli mam być szczera i mam nadzieję, że to się znajdzie w programie, ja się do tego potrafię przyznać, uprawiam trochę teraz eskapizm. W tym sensie, że ja się bardzo spalałam w tej działalności publicystycznej, bo równolegle z pisaniem książki ja publikowałam W Guardianie w różnych pismach byłam taką bojowniczką o tą Europę Wschodnią, pisałam o rasizmie wobec niej, o wyzysku ekonomicznym niedopuszczalnym, ale pisałam też o działalności PiSu, o tej odwróconej rewolucji seksualnej w Polsce, po prostu o działalności Kościoła, o wszystkim.

I podsycanie tych takich mikronacjonalizmów. No i tutaj też jakby zdaję sobie sprawę, że właśnie rzeczywiście trzeba będzie zrewidować to słowo nacjonalizm, ponieważ on rzeczywiście w różnych kontekstach może oznaczać różne rzeczy i czym innym jest, nie wiem, nacjonalizm szkocki, tak, jak Szkocja chciała się oderwać od Wielkiej Brytanii, a Szkocja jest bardzo, dużo bardziej progresywna politycznie niż na przykład Anglia właśnie w tym wypadku, więc Wydaje mi się, że to jest wyzwanie, które stoi też przed lewicą i przed, nie wiem, takimi publicystami czy autorami jak ja, którzy będą chcieli, bo mam nadzieję, że jakby moja, w cudzysłowie, przygoda z pisaniem o Europie Wschodniej się nie zakończyła, bo cały czas jest to kontekst, który jest dla mnie ważny i w swoich, nie wiem, artykułach czy w innej jakiejś tam twórczości nawiązuje do tego.