Mentionsy

Państwo pewnie, czy część z Państwa oglądających dzisiaj to, co się dzieje w Iranie i retorykę płynącą z jednej i drugiej strony, może sobie myślą,

Od zawsze Iran i Stany Zjednoczone ogień woda, nigdy się nie mogli dogadać.

A nie do końca tak jest, bo opowiemy Państwu w tym odcinku jak Stany Zjednoczone wychwalały Iran i jego przywódców i to całkiem niedawno.

W minionym stuleciu i to w drugiej połowie minionego stulecia jak chwaliły prawa człowieka w Iranie i przywiązanie do ideałów demokratycznych.

Jak też Amerykanie byli popularni swego czasu w Iranie i uważano, że mogą być siłą pozytywną, antyimperialną i taką

Jak już się Państwo zorientowali, będziemy opowiadać o przewrocie zamachu stanu w Iranie w roku 1953, czyli o historii dość dawnej, ale żeby o tym opowiedzieć, musimy się cofnąć jeszcze wcześniej.

20 lat przed zamachem stanu w Chile wydarzył się zamach stanu w Iranie.

Bardzo dawno nie było nas na świecie, państwa też nie było na świecie, ale była Persja, proszę Państwa, czyli to, co dzisiaj znamy jako Iran, znane było w Europie jako Persja.

Bo wkrótce złoża w Iranie zostały znalezione dokładnie w 1908 roku i powstała pewna firma, którą Państwo mogą kojarzyć.

Ale pod inną nazwą wtedy powstała Anglo-Persian Oil Company, którą później przemianowano na Anglo-Iranian Oil Company, a od roku 1954, z powodów, o których jeszcze Państwo usłyszą, zmieniła nazwę na

De facto oddał władzę w państwie Brytyjczykom i całą tę umowę krytykowali nie tylko niektórzy mieszkańcy jego kraju, ale też Francuzi, Sowieci, którzy też czuli się już troszkę wykluczeni i w północnym Iranie stworzyli nawet sowiecką republikę krótkoterminową.

Iranu i relacji ze Stanami Zjednoczonymi również.

My tutaj nie prezentujemy do wiedzy iranistycznej, ale zaznaczamy to co najważniejsze.

Częstą pomyłką w odniesieniu do Persji i Iranu jest uznawanie tego kraju za kraj arabski.

Bardzo ważne jest także to, że dominującym odłamem islamu w Iranie są szyici.

Tak, no bo Persja, czy też Iran, to jest, proszę Państwa, cywilizacja i to jedna z najstarszych cywilizacji na świecie i jedno z najdłużej istniejących, najstarszych istniejących państw na świecie.

Byłem w Iranie lata temu i to są naprawdę przemili ludzie, ale radzę jednak nie mówić do nich, nie mówić, że są Arabami.

Mianowicie dowódcę brygady kozackiej, i to nie jest pomyłka, bo to dziedzictwo rosyjskie właśnie w Iranie, Rezen Hanna, który sławił rebelię, został ministrem wojny i był takim silnym człowiekiem na dworze Szacha, ale długo na tym dworze Szacha nie był, bo ostatecznie zmusił Szacha do emigracji.

Sperszczamy różne ludy zamieszkujące tereny Iranu.

Plus zmiana nazwy kraju z Persji na Iran właśnie.

To też jest znowu nie do końca prawda, że zmiana nazwy, dlatego że sami Irańczycy mówili o sobie Iran od czasów sasanickich, czyli od 2000 lat.

To znaczy, bo Iran to jest Iran, Iran Shahr, czyli państwo Aryjów, no i tak na siebie samych mówili, a ta Persja to rzeczywiście nazwa przyjęta...

To znaczy Holandia pochodzi tylko od jednego regionu Niderlandów, a Persja pochodzi od rejonu Pars, który jest tylko z jedną z krain historycznego Iranu.

No i szach Reza po prostu powiedział od tej pory na arenie międzynarodowej, proszę używać nazwy Iran, a nie używać nazwy Persja.

Rosjan jak się okazuje słusznie się obawiał, bo proszę Państwa w sierpniu 1941 roku, dwa miesiące po ataku na Związek Radziecki, doszło do mało znanego epizodu w historii, otóż łączonej inwazji brytyjsko-radzieckiej na Iran.

To taki epizod trochę w stylu Ribbentrop-Mołotow, tylko w Iranie, to znaczy dwa państwa sobie najeżdżają i spotykają się i częstują się wódką i generalnie robią sobie wspólne zdjęcia.

No tak, ale nie doszło do podbicia Iranu i odebrania niepodległości, tylko ustanowiono nowego władcę.

I tutaj właśnie jest ten moment, w którym Irańczycy patrzą na Amerykanów trochę jak na wybawicieli, z entuzjazmem, no bo Rosja i Wielka Brytania mieszają się w sprawy Iranu od lat, a tu nagle perspektywa, że coś nowego, jakaś nowa jakość,

Być może do Iranu w latach 20-tych nie doszły informacje o Filipinach czy Kubie.

Tak jak sobie słuchamy albo czytamy właśnie o historii Iranu w tym czasie, to Brytyjczycy byli zawsze uznawani za tego głównego złego.

Jeżeli cokolwiek się działo niepokojącego w Iranie, to prawdopodobnie stali za tym Brytyjczycy i myśleli tak długo, dłużej niż faktycznie Brytyjczycy ten wpływ mogli wywierać, bo nawet jak chcieli, to później nie mieli już finansowych

Nie mieli zasobów, żeby te wpływy w Iranie utrzymać, dlatego potrzebowali do tego Amerykanów.

Tymczasem tak naprawdę tą areną właśnie był Iran, proszę Państwa, bo już w 1946 roku doszło do kryzysu w Iranie, to znaczy Związek Radziecki inwestował w taką lewicową partię Tude.

Nawet komunistyczną partię, a pod wpływem tutaj nacisków i z poparciem Sowietów powstały niezapodległe prosowieckie republiki na północy Iranu.

No i wydawało się, że może dojść właśnie do jakiejś wojny domowej czy czegoś takiego, ale pod wpływem amerykańskich nacisków Stalin ostatecznie wycofuje wojska z Iranu, a partia Tudor zostaje zdelegalizowana.

No i Iran zostaje ocalony przed tą...

Przed komunizmem Amerykanie uznają, że ponieważ tu jest poważne ryzyko, a Iran jest ważny z powodów i strategicznych i surowcowych, no to trzeba wspierać szacha, żeby się nie wtoczył, nie wpadł w orbitę sowiecką.

No a Harry Truman, który wtedy był prezydentem, zaczyna słać do Iranu pomoc finansową.

Pieniądze z ropy naftowej płynęły też wciąż do Wielkiej Brytanii dzięki Anglo-Iranian Oil Company.

W książce poświęconej historii CIA mamy taki obrazek jak to wyglądał Iran w tamtych czasach.

No i w związku z tym Iran zaczął domagać się bardziej sprawiedliwego podziału.

I był to jeden z niewielu polityków w Iranie, którzy sprzeciwiali się dynastii Pahlavi od samego początku.

No ale Mossadegh przede wszystkim podkreślał konieczność uzniezależnienia się Iranu od Anglo-Iranian, od tej wielkiej korporacji naftowej i odzyskania przez Irańczyków nie tylko pieniędzy należnych im, ale też godności.

Przypominamy Państwu, mówiliśmy o tym, że Iran to jedno z najstarszych państw na świecie, stara, wielka cywilizacja, a tutaj Irańczycy mieli wrażenie, że są po prostu traktowani jak jakieś popychadła przez jakichś no po prostu nowicjuszy.

I podobnie mniej więcej zachowywali się w Iraku co w Iranie.

No to z Irakiem podpisali nowe porozumienie, znacznie korzystniejsze niż poprzednie, a Iranowi odmówili w tym samym czasie podobnego porozumienia co w Iraku.

Więc jakby pęd do tej nacjonalizacji ropy naftowej w Iranie był tak silny, że nawet szach, proszę Państwa, popierał nacjonalizację ropy naftowej.

Właśnie na fali tej obietnicy nacjonalizacji w 1951 roku Mossadegh zostaje premierem i nacjonalizuje Anglo-Iranian Oil Company.

No i kończy się to zupełnie niepowodzeniem Brytyjczyków i w jednym i w drugim przypadku nie udaje im się uzyskać satysfakcjonującego rezultatu, a tymczasem Mossadegh buduje się i buduje taką swoją rozpoznawalność już nie tylko w Iranie, ale na świecie.

W Iranie i poza nim były miliony ludzi, których Mohammad Mossadegh symbolizował i w imieniu których przemawiał, a także których fanatyczny stan umysłu pomagał stworzyć.

No i tutaj proszę Państwa znowu pojawiają się Amerykanie, ale wciąż jeszcze jako taka siła, która może być z punktu widzenia Irańczyków siłą dobrą, bo Mossadegh liczył na wsparcie Stanów Zjednoczonych, którzy poprą wysiudanie Wielkiej Brytanii z Iranu.

A jak się pozbędziemy Brytyjczyków z Iranu, no to zawsze będzie jakaś okazja dla Amerykanów do tego, żeby zainwestować w Iranie.

Później Mossadegh, jak już powiedzieliśmy, był w Stanach Zjednoczonych, gdzie Amerykanie dalej próbowali tych mediacji i ostatecznie Mossadegh nawet zgodził się na jakieś ustępstwa wobec Anglo-Iranian, ale odrzucili je Brytyjczycy, którzy uważali, że albo wszystko, albo nic.

Po prostu albo nam oddasz rafinerię w Abadanie i Anglo-Iranian, albo w ogóle nie mamy o czym gadać.

No i skończyło się tak, że w październiku 1952 roku Mossadegh ostatecznie wydalił brytyjskich dyplomatów z Iranu.

Jeżeli stracimy Iran, to władzę przejmą tam komuniści, wpadnie w sferę wpływów sowieckich i będziemy w dużo gorszej pozycji naszej interesy w tym regionie świata.

Wszystko to się też zgadza z tym i wpisuje się w ten strach przed Związkiem Radzieckim i wpisuje się też w doktrynę Trumana, tylko Truman nie chciał interweniować na rzecz Brytyjczyków w ten sposób w Iranie.

I mówię to tylko dlatego, że po pierwsze król Faruk był wtedy szwagrem szacha Iranu.

Ma taką drobną wadę, że sympatyzował z nazistami w Iranie, ale jest antyradziecki, więc się nada, bo to ma zasadnicze znaczenie.

No i tu mam takie dwa fragmenty, bo w kontekście tego, co się za chwilę będzie działo w Iranie, są, wydaje mi się, dość ironiczne można powiedzieć, ale podkreśla w tym przemówieniu, że nadmierne wydatki na zbrojenia to jest, proszę Państwa, kradzież.

Jeśli Iran ulegnie komunistom, jest raczej pewne, że wkrótce pod ich kontrolą znajdą się inne obszary Bliskiego Wschodu.

Na przykład nie tylko Iran, ale na przykład Gwatemala.

Ale to także dlatego, że udało się w Iranie.

Akurat w Iranie, ale to też gdzie indziej nie mają pieniędzy.

No właśnie, bo tu, proszę państwa, wciąż ważna postać w Iranie.

Aha, a też była podobno odpowiedzialna za bardzo dużo takich korupcyjnych afer w Iranie, dlatego była tak znienawidzona.

No więc Mossadegh wysiudał księżniczkę Ashraf z Iranu.

Podkast amerykański, jak Amerykanie obalili demokratyczny rząd Iranu.

Brytyjczykami, którzy na pewno stoją za tym zamachem, no bo w powszechnym przekonaniu, jak już powiedziałeś, jak coś się źle dzieje w Iranie, no to ani chybi stoją za tym Brytyjczycy.

Oddano Anglo-Iranian cały majątek, który zabrał mu zły Mossadegh?

Tak, Anglo-Iranian zmieniło nazwę na British Petroleum, na pewno nikt się nie zorientuje.

Na szczęście administracja Eisenhowera uznała, że pewne rzeczy są ważniejsze i w 1954 roku prokurator generalny oświadczył, że stosowanie przepisów antymonopolowych wobec firm tworzących to konsorcjum w Iranie jest wbrew interesowi Stanów Zjednoczonych, w związku z tym się zawiesza.

No ale de facto, proszę Państwa, stało się tak, że Amerykanie zaczęli zastępować Brytyjczyków w Iranie.

Wszystko sprowadza się do tego, żeby Iran nie wpadł w ręce radzieckie.

Są takie momenty w latach 70., kiedy Iran jest największym klientem amerykańskich firm zbrojeniowych.

Trzeba gwarantować, ma także modernizację Iranu i uzachodnienie.