STO LAT SAMOTNOŚCI & W POKOJU OBOK (2024) - recenzja Tomasza Raczka

Postanowiłem dzisiaj połączyć serial z filmem. I serial, i film z gatunku wyjątkowych. Z różnego powodu zresztą wyjątkowych. Jeden i drugi jest adaptacją powieści. Jeden i drugi związany jest z kulturą łacińską, hiszpańskojęzyczną, chociaż Jeden z nich tylko pozornie i tu zresztą będzie pies pogrzebany. Ale zacznijmy od początku. Serial. Na Netflixie. Serial pt. STO LAT SAMOTNOŚCI. Tak, jest to ekranizacja sławnej powieści Gabriela García Márqueza, laureata Literackiej Nagrody Nobla. Powieści nie tylko kultowej, ale takiej formującej całe myślenie o

Świecia, a także definiującej istotę realizmu magicznego, co było w latach 70. ubiegłego wieku bardzo popularne także w Polsce. Był wtedy run na literaturę iberoamerykańską. Nie przełożyło się to dokładnie na film, ale literatura tak i Marquez tak. Byli nam bardzo dobrze znani i byli bardzo cenieni. No i Marquez w ogóle uchodził za jednego z największych pisarzy świata. Lubiliśmy tę konwencję opowieści. No ale jak się zabrać za taką wielką i wspaniałą powieść, jeśli sam autor, czyli Gabriel García Marquez, nie życzył sobie tego, żeby sfilmować jego powieść.

Przez chwilę chciałem powiedzieć prawdę, Ale się ugryzłem w język. No bo jaka w sztuce jest prawda? To nie musi być prawda konkretów, to ma być prawda wynikająca z opowieści, będącej bardzo często fantazją. I tak jest w przypadku, nomen omen, realizmu magicznego. On genialnie pokazuje czym jest tak naprawdę w ogóle sztuka. Jest realizmem z jednej strony, bo pokazuje świat wyobrażony przez autora, ale też wyobrażony na podstawie tego, co wie o świecie, ale zarazem z dodatkiem magii, czyli fantazji. Czyli czegoś, czego nie ma w rzeczywistości, ale jest używane jako środek wyrazu w sztuce po to, żeby wyrazić jakąś prawdę, która jest ponad drobiazgami, ponad szczegółami.

No i trwało to, trwało aż Marques umarł, prawa po nim odziedziczyła rodzina i dwaj synowie jego. którzy się nazywają Rodrigo Garcia i Gonzalo Garcia Barca. Otóż oni powiedzieli, dobrze, Zgadzamy się, żeby sfilmować STO LAT SAMOTNOŚCI, tę sagę rodzinną z Kolumbii, rozgrywającą się przez kilka, chyba sześć pokoleń, w małym mieście czy w małej osadzie Macondo, schowanej gdzieś w środku dżungli nad rzeką, w oderwaniu od świata, od codzienności, od cywilizacji,

Ale jednak rejestrujące i wszystkie przemiany przychodzące z latami, z nowymi epokami cywilizacyjne, bo one jednak docierają nawet w takie ustronne miejsce, może ono dzięki temu stać się świetną soczewką, w której widać te przemiany, które nam na co dzień umykają uwadze, to tu jak w soczewce są pokazane i wyeksponowane. No więc ta historia kolumbijska została zakwalifikowana do tego, żeby ją sfilmować. I to nie jako film fabularny, tylko jako serial. I teraz uwaga o zgrozo robione przez Netflixa.

Po prostu tam jest wszystko. No i tak się okazało, że stało się z serialem STO LAT SAMOTNOŚCI. Obaj synowie Markeza zgodzili się pod jednym warunkiem, a właściwie pod dwoma warunkami. Pierwszy warunek to był warunek Markeza samego, że to nie może być po angielsku. To musi być serial po hiszpańsku, w języku, którym mówi się w Kolumbii. To jest pierwsza rzecz. Druga rzecz, i to już synowie postawili taki warunek, my musimy być współproducentami tego serialu. My, synowie Gabriela Garcia i Marqueza, bo my tylko jesteśmy w stanie dopilnować tego, żeby było

W duchu twórczości ojca, żeby to co było wielkie w powieści ojca nie zostało zniszczone, pominięte, zlekceważone w realizacji filmowej. No i tak się stało. Netflix zdecydował, że będzie to jego największa produkcja robiona na obszarze Ameryki Łacińskiej. Dał duże pieniądze, żeby z tego mógł powstać duży serial. Na razie mamy pierwszy sezon, osiem odcinków, to jest połowa powieści. Za chwilę, w 2025 roku, będzie drugi sezon, drugie osiem odcinków, czyli druga połowa powieści STO LAT SAMOTNOŚCI.

Uelva to jest miasto najbardziej wysunięte na południowy zachód, miasto hiszpańskie leżące na Wybrzeżu Atlantyckim. To jest bardzo ważne, że na Wybrzeżu Atlantyckim, tam zaraz nieco na północ od Uelwy już się zaczyna Portugalia, stamtąd wypływały statki Columba. W tę wielką podróż, podczas której odkryto Amerykę. A więc właśnie z Uelwy wypłynął Kolumb na poszukiwanie Indii, a jak wiemy w rezultacie odkrył Amerykę. I dlatego w Uelwie właśnie zorganizowano festiwal filmu iberoamerykańskiego. Co to znaczy?

To jest festiwal filmów realizowanych w Ameryce Południowej i Środkowej oraz w Hiszpanii i Portugalii. Wszystkich filmów, które są nagrywane w języku hiszpańskim i portugalskim i reprezentują tak zwaną kulturę łacińską. No i latynoskie kino, czyli iberoamerykańskie kino, jak ktoś woli, obejmuje wszystkie te kraje. I kiedy mnie tam wysłano, tydzień trwał festiwal, to ja wtedy przeżyłem to, co teraz wielu widzów oglądając STO LAT SAMOTNOŚCI w Netflixie, I kiedy wykrzykują, że ach w tej Kolumbii, jakich oni mają świetnych aktorów, ależ to jest zrobione, to ja tak krzyczałem w Uelwie w latach osiemdziesiątych, kiedy oglądałem filmy nie tylko brazylijskie i argentyńskie, ale peruwiańskie, kolumbijskie, chilijskie, wenezuelskie, panamskie, honduraskie i z całego tego

Mianowicie to, że realizm magiczny i w ogóle sposób robienia filmów przez artystów Ameryki Łacińskiej jest bardzo bliski sercu Polaków i naszej wyobraźni. My mamy w sobie coś takiego, Wspólnego realizm magiczny jest także w Polsce. Przypomniałem sobie wtedy taką scenę, która mogłaby być w każdym filmie, tym wielkim filmie z Brazylii, Argentyny czy z Kolumbii. Weselę Wyspiańskiego w reżyserii Andrzeja Wajdy. Pamiętacie Państwo ostatnią scenę? Tego białego konia, który pojawia się i biegnie na horyzoncie i ten miałeś chamie złoty róg?

Absolutne połączenie realnego wesela z magią. Magią, której symbolem był Werny Hora. Przecież to jest nasza wyobraźnia, nasze myślenie. Dlatego tak łatwo wchodzimy zarówno w literaturę iberoamerykańską, jak i możemy wejść w kino iberoamerykańskie, a świetnym przewodnikiem i takim lodołamaczem naszych wątpliwości może stać się serial STO LAT SAMOTNOŚCI, który wyprodukował Netflix. Wyreżyserowali ten serial, bo przecież wypada powiedzieć je, jak się nazywają twórcy, Alex Garcia Lopez i Laura Mora Ortega.

Nie będę udawał, że wiele wiem o tych twórcach, ale już teraz wiem, że będę obserwował ich inne dokonania artystyczne, bo zaskoczyli mnie i zachwycili tym serialem. Losy rodziny Buendia, bo najpierw zaczyna się ta historia od miłości dwojga spowinowaconych młodych ludzi. Są z jednej rodziny, ale chcą być razem i chcą zawrzeć małżeństwo i iść razem przez życie. To nie może prowadzić do spokojnego życia. Na pewno dotknie ich klątwa, tak boi się matka panny młodej.

Ona nazywa się Ursula Iguaran i matka ją prosi, żeby nie dopuściła do tego, aby mieć dziecko razem z ukochanym, który nazywa się José Arcadio Buendia, bo są spowinowaceni, bo są rodziną, bo jest to kazirodztwo. Więc oni po prostu gdzieś pójdą, gdzie ich nie będzie widać, gdzie inni nie będą wiedzieli kim oni są i wyruszają w wielką podróż. Ci wszyscy, którzy teraz powiedzą, oj proszę nie spoilerować, to nie jest spoiler, to jest pierwsze 10 minut pierwszego odcinka, a potem ruszają w drogę I idą szukać morza przez lasy, ale zanim im się to uda, to znajdą miejsce, w którym zdecydują się osiąść i zbudować swoje osiedle, swoje miejsce na świecie i to będzie się nazywała ta osada Macondo.

Będziemy Macondo oglądali przez wszystkie kolejne pokolenia rodziny Buendia, bo oni nie wyjadą stamtąd. To znaczy niektórzy będą wyjeżdżali, ale będą wracali. No i już dalej nie opowiadam, ale nie ruszymy się z Macondo. Świat będzie się zmieniał, Macondo będzie się zmieniać. Twórcy serialu musieli zbudować trzy różne osady. Każda z nich to było Macondo, tylko w innym czasie, no bo jednak cywilizacja tam coraz bardziej docierała i oni się też bogacili i to Macondo rosło w siłę i stawało się coraz bardziej współczesnym miasteczkiem właściwie.

No i polityka się o to miasteczko upominała i przyjeżdżali z zewnątrz i politycy, i żołnierze, i były bitwy, i były miłości, i były dzieci z nieprawego łoża, wszystko tam było. Bo tam jak w soczewce pokazane jest właśnie życie. I jak mówił Zygmunt Kałużyński, to tu wyjątkowo sprawdza się to co on mówił, że sztuka polega na tym, żeby za pomocą nieprawdy Opowiedzieć prawdę. No to jest dokładnie 100 lat samotności. Ta historia nie wydarzyła się. Jest wymyślona. Jest nieprawdziwa.

Daje 8 na 10. STO LAT SAMOTNOŚCI, pierwszy sezon. Czekam niecierpliwie na drugi sezon. To jest serial, któremu warto poświęcić kawałek swojego życia. Osiem ponadgodzinnych odcinków. Ogląda się tak, że nie można się oderwać. Ja do 3-4 nad ranem oglądałem kolejne odcinki, bo na szczęście Netflix ma zwyczaj lubiany przeze mnie, że wpuszcza całą serię i mogę sobie zdecydować, czy chcę jeden odcinek, czy trzy obejrzeć. Te platformy streamingowe, które tak cykają po jednym odcinku co tydzień, nie mają mojego serca. Zawsze się zrzymam i wściekam na to oczekiwanie. Ono jest wzięte jeszcze z telewizji linearnej, z tych dawnych telewizji takich z kabla, zwykłych.

Gdzie ono miało pewne uzasadnienie, bo inaczej wtedy świat wyglądał, inaczej się oglądało filmy i seriale, ale dzisiaj to naprawdę jest anachronizm, takie puszczanie po jednym odcinku. No dobrze, ale w tym przypadku tak nie było, więc serial można utopić się w tym serialu. Po prostu zatopić, utopić się i śledzić niezwykłe losy rodziny Buendia. A teraz, jak obiecałem, będzie jeszcze druga ważna produkcja. Ale najpierw trzy łyki wody z miedzianego kubka. Film fabularny, który można oglądać w kinach, którego scenariusz i reżyseria

No i przede wszystkim potrafi nasączać swoją osobowością aktorów, z którymi pracuje. Te jego filmy almodowarowskie Aż pachną Hiszpanią. Są hiszpańskie nie tylko dlatego, że bohaterowie mówią po hiszpańsku, ale dlatego, że myślą po hiszpańsku, że to są filmy zanurzone głęboko w kulturze Hiszpanii. I teraz Almodóvar bierze coś, co jest kompletnie abstrakcyjne dla niego. Opowieść o dwóch kobietach, jedną Gratilda Swinton, drugą Julianne Moore. Znowu, nie hiszpańskie aktorki. Są to przyjaciółki. Julianne Moore właśnie napisała nową książkę i pojawia się w Nowym Jorku po to, żeby promować tę książkę i przy tej okazji dowiaduje się o swojej przyjaciółce, granej przez Tilda Swinton, która jest chora i która jest w szpitalu.

Postanawia ją odwiedzić, bo od dawna się nie widziały, a kiedyś przyjaźniły się i mieszkały razem. No i dowiaduje się, że jej przyjaciółka jest chora na raka. I właściwie to jest wszystko, co mogę powiedzieć, bo za chwilę Grana przez Tilda Swinton Marta poprosi Ingrid, żeby pobyła z nią, żeby jej towarzyszyła. Poprosi ją o to, żeby z nią wyjechała razem odpocząć do domku nad jeziorem. I potem to już jest psychodrama. Zbliżania się w trakcie oczekiwania na rozwiązanie, ostateczne rozwiązanie, mówiąc wprost, na śmierć.

Ale jest filmem obcym. Jest filmem co prawda zatopionym w kolorach Almodowarowskich i jest co prawda filmem bardzo starannie zagranym przez dwie wybitne aktorki. Ale ja myślę, że Almodóvar, choć kocha Tilda Swinton i Julianne Moore, nie umie z nimi pracować tak jak z Penélopą Cruz, czy z Antoniem Banderasem, czy jego aktorkami hiszpańskimi, które tworzyły jego świat w filmach wcześniejszych. Julianne Moore i Tilda Swinton chcą zagrać najbardziej almodówarowsko jak można, ale nie potrafią.

Jest w tym pewna magia. To jest tak jak z Penélopą Cruz, która gdy robiła karierę w Stanach Zjednoczonych, w Hollywood, właściwie w żadnym filmie nie była nigdy tak dobra jak w filmach hiszpańskich. Przede wszystkim w filmach Almodovara. Nigdy nie miała w sobie tej intensywności, kiedy grała po angielsku, tej soczystości, tej takiej dotykalności na wyciągnięcie ręki. Niemal możemy dotknąć tę parującą humanizmem postać, jak to było w dziwnych, wystylizowanych, ale jednak właśnie bardzo prawdziwych filmach Almodovara.

I ja zawsze czekałem, kiedy Penelo powróci już z tych Stanów do Hiszpanii, bo nie przepadałem za jej filmami tymi, które robiła w Hollywood. I coś takiego jest w Almodovarze i bardzo proszę, żeby Pedro Almodovar nie robił następnych filmów w Hollywood. Ja nie mówię, że to będą złe filmy, ale to będzie Almodovar B. To będzie taki B-klasa, amerykańska klasa Almodovara. On musi zostawić wszystko to, co jest niedopowiedziane, niedopokazane, tylko gdzieś pomiędzy aktorami, scenografią, a słowami wypowiadanymi przez postaci, zawieszone, ukryte, w postaci rozproszonej prawdy, której nie widać.

Julianne Moore i Tilda Swinton grają dobrze. Chwilami bardzo dobrze, a jednak ich role nie są wybitne. Podobny film niedawno powstał w Polsce. Ten film nazywa się Lęk, a podobne role, tylko w tym wypadku to nie są przyjaciółki, a siostry, zagrały Magdalena Cielecka i Marta Nieradkiewicz. To jest film słową Mira Fabickiego. Tam też chodzi o podobną sytuację. Jedna z kobiet jest chora, druga jej towarzyszy w chorobie i w zbliżaniu się do śmierci, a także w rozumieniu tego, czym jest lęk przed śmiercią i jakie są sposoby na to, żeby ten lęk okiełznać, bo przecież nie oswoić.

I zapytał Swinton, czy ma kogoś na myśli, kto mógłby zagrać Ingrid, czyli tę przyjaciółkę, która będzie jej towarzyszyła. I wtedy Tilda Swinton powiedziała, tak, oczywiście, przede wszystkim myślę, że to powinna zrobić Julianne Moore. Almodóvar powiedział, też o niej myślałem. No i Julianne Moore oczywiście się zgodziła i one wylądowały razem przed kamerą. Cały czas są razem praktycznie, cały czas razem. Julianne Moore będzie musiała dużo się dowiedzieć, Julianne Moore jako Ingrid, będzie musiała dużo się dowiedzieć o Marcie, o tym, co się z nią działo przez te lata, kiedy się nie widywały.

Pięć na dziesięć. Pięć na dziesięć. Liczyłem, że to będzie osiem na dziesięć, jak w przypadku STO LAT SAMOTNOŚCI, ale się nie dało. Pięć na dziesięć. A teraz, jeśli jeszcze przez chwilę poczekacie ze mną, to zapraszam do części premium. A w niej trochę osobistej refleksji. Gążek, najpierw cichutki. Trzy łyki wody z miedzianego kubka i już jesteśmy w części premium. Pomyślałem sobie, że to jest dobry moment, żeby powiedzieć Państwu,