LALKA (2026) | recenzja Tomasza Raczka

A co to tak cyka? Tak cyk, cyk, cyk. A co to tak cyka? Cebula cyka. Taki zegarek. Bo będziemy dzisiaj mówili, niech on sobie cyka, żeby państwo cały czas pamiętali, że mówimy o lalce Bolesława Prusa. Ale w zasadzie nie powinienem tak mówić, bo będzie to o serialu pod tytułem LALKA, wyprodukowanym przez Netflixa i tam można go oglądać, sześcioodcinkowy serial. A jego przeciwnicy, bo generalnie dzielimy się wszyscy na zwolenników i przeciwników tego serialu, jak i wszystkiego innego w życiu. Ostatnio są zawsze dwie grupy zwalczające się. No więc przeciwnicy mówią, że to żadna lalka, jaka to lalka, jeśli to nie lalka.

Jaka to lalka, skoro tyle zmieniono w tej lalce? Moim zdaniem to lalka Netflixa. To lalka serialowa w reżyserii Pawła Maślony i według scenariusza Pawła Demirskiego i Pawła Maślony i Jagody Dudkiewicz. I moim zdaniem bardzo dobrego scenariusza, ale takiego scenariusza, który nie tylko zmienia pewne rzeczy w lalce, Tej napisanej przez Bolesława Prusa, przypominam, że to była powieść XIX-wieczna, ale także dopisuje, wręcz prowadzi alternatywne wątki. Czyli, krótko mówiąc, dla tych, którzy są purystami i są zwolennikami tego, żeby ekranizacja, czy to serialowa, czy to filmowa, to było 1 do 1, tak jak jest napisane w powieści, no to jest okropne przestępstwo.

Ale dla tych, którzy uważają, że film, że serial to jest autonomiczna sztuka, która tak zresztą jak jest w tablicach początkowych lalki Netflixa napisane, że jest na motywach lalki Prusa stworzoną opowieścią. No więc to jest autonomiczna opowieść serialowa, której podstawową różnicą w stosunku do powieści jest stan umysłu. To znaczy ona jest zrobiona przez ludzi nieukrywających, że żyją 150 lat później i że wzięli sobie tę historię z drugiej połowy XIX wieku rozgrywającą się w Warszawie jako pewien

Punkt wyjścia, jako pewien punkt odniesienia, ale jednak nie zamierzają rezygnować z tego, co przez te 150 lat w umysłach ludzi i w ich świadomości i w ich rozumieniu wzajemnych relacji zmieniło się i także poprawiło w wielu sprawach. Ale przede wszystkim zmieniło się. Ja myślę, że ta lalka Netflixowa to jest lalka, którą powinni lepiej zrozumieć młodzi ludzie. I gdybym był dzisiaj uczniem, to pewnie wolałbym ten serial od powieści Lalka Prusa, którą by mi nauczyciel polonista czy nauczycielka kazali przeczytać i zreferować. Pewnie gdyby była możliwość i gdyby tak było sformułowane wypracowanie, że porównaj

Powieść Prusa, lalka z serialem lalka w reżyserii Pawła Maślony, to pewnie bym się rzucił na taki temat i udowadniał, że w filmie to zostało przedstawione ciekawiej. A gdyby jeszcze była taka inteligentna polonistka, która by dała tak zwany dowolny temat Który bym brzmiał mniej więcej tak, że porównaj powieść Bolesława Prusa Lalka z ekranizacjami jej, zarówno tymi historycznymi z 1968 roku, Wojciecha Jerzego Hasa z Beatą Tyszkiewicz i Mariuszem Dmochowskim w rolach głównych, jak i z serialem z Ryszarda Bera z 1977 roku.

I uważam, że na tym też polega sztuka, żeby proponować różne rozwiązania. Więc się zrzymam, gdy słucham narzekania, gdy ciągle powtarzany jest ten sam argument, że dobrze, skoro to już odchodzi od powieści, to niech się nie nazywa lalka, niech się nazywa inaczej, bo to jest marketingowe podwożenie się na tytule Prusa. No to tak się podwozi połowa sztuki. Jeżeli możemy tak powiedzieć, to na przykład całe malarstwo przez wieki prezentowało sceny biblijne I były to sceny na przykład zwiastowanie Maryi, albo śmierć świętego Sebastiana, albo śmierć Chrystusa na Golgocie, albo Pieta. No przecież tych motywów tak nazywających się jak w Biblii było mnóstwo, ale za każdym razem kompletnie inaczej przedstawionych, bo były przedstawione zgodnie ze stylem obowiązującym w momencie, kiedy dany malarz realizował zamówienie, realizował taki obraz.

To są dokładnie w tych miejscach przybite, co były u niego. I czy te gwoździe są wystarczająco długie? Czy te gwoździe, które tu pokazano, nie noszą znamion fabrycznej produkcji? Czy jakiejś produkcji z wieku późniejszego dużo, kiedy techniki produkcji, na przykład obróbki metalu, wyglądały inaczej? Mówiąc tymi słowami, I starając się trochę zasugerować, że jestem za pan brat z Prusem, chciałem powiedzieć, że podobał mi się ten serial.

No i to, co najważniejsze, szalenie pasuje do tego, co zrobił Prus. Bo Bolesław Prus, jak Państwo wiedzą, Pisał tę powieść odcinkami, nie miał koncepcji od początku do końca jak to będzie wyglądało, tylko pisał jeden kawałek, wysyłał do gazety, bo to była powieść w odcinkach, pisana na zamówienie gazety. I on wysyłał do gazety, publikował raz na tydzień taki odcinek, a potem siadał i pisał następny. I miał w głowie, że nie może sobie odpuścić, tylko musi przez ten tydzień ten odcinek napisać, bo w gazecie na niego czekają. Więc sam sobie taki miecz nad głową umieścił. Który by go mobilizował do regularnego pisania i on pisał i myślał pisząc tę powieść odcinkami, kawałkami.

Więc serial jest bardzo trafnym doborem formy do przedstawienia wizualnego tego co jest w powieści Lalka. No i tu jest jeszcze jeden argument, teraz sobie nagle uświadomiłem, kiedy słyszę zastrzeżenia, że młodzi ludzie obejrzą serial i nie będą mieli w głowach tego, tak jak to napisał Prus, czyli krótko mówiąc, po co oglądać taki serial, jak i tak trzeba będzie przeczytać książkę. No bardzo wątpliwy jest ten argument, bo książkę i tak należałoby przeczytać. A to, że są odmienności, to tylko dobrze. Ale ja Państwu powiem, skąd jest takie oczekiwanie.

Czyli według tych samych zasad ma być zorganizowane, że jeden do jednego przełożone, tyle że nie do czytania, a do oglądania. Jeden do jednego. Taki obraz stworzył Prus i taki obraz ma nam reżyser Maślona zrealizować, żebyśmy Dokładnie widzieli i byli prowadzeni jak po sznurku zgodnie z planem zaproponowanym przez Bolesława Prusa. Moim zdaniem to jest niesłuszne myślenie, bo jak powiedziałem film jest sztuką autonomiczną, Mającą swoje potrzeby, swoje środki wyrazu i swoje konieczności, chociażby polegające na tym, żeby przykuwać naszą uwagę i żeby dawać głos, żeby wprowadzać tu jeszcze jedną osobę, a właściwie wiele osób pomiędzy autora a widza, mianowicie aktorów.

Kiedy czytamy książkę, to nie ma aktorów. Czyli ludzi, którzy nam odgrywają te postaci, o których czytamy w książce. Musimy sobie je wyobrażać. Natomiast w filmie czy w teatrze, bo w teatrze też lalka przecież się pojawia, no to są jeszcze aktorzy. I aktorzy mogą różne swoje role prowadzić. Mogą prowadzić tak regularnie, standardowo, powiedziałbym, a nawet bezbarwnie, Chowając się trochę za postaciami i mówiąc, nie chcę tutaj dodawać od siebie niczego, chcę, żeby to było jak najbliższe temu, co napisał Prus. Ale mogą być też aktorzy, którzy właśnie dodają swoją osobowość, nowe elementy wyrazu i nowe też aspekty charakteru, na przykład postaci, które realizują.

Ale zarazem widać w nim miękkość i twardość. Rozumie się, w jaki sposób on zarobił na wojnie pieniądze. Bo tam gdzieś w tle jest wojna. Tu, w Warszawie, gdzie dzieje się akcja, są Rosjanie. To jest zabór. To nie jest wolna Polska. Są rosyjskie nazwy na sklepach. Na krakowskim przedmieściu to jest zabór. Mało się o tym mówi, bo Prus prawie w ogóle tego nie uwzględnił w powieści. No, była carska cenzura. Teraz tego jest dużo więcej. Mamy świadomość sytuacji, w której oni wszyscy się znajdują i w której wszystkie postacie tej powieści są zakleszczone.

Ile tu jest ciekawych postaci, naprawdę casting został zrobiony fenomenalnie. Ale, ale, tu zegarek cały czas tyka, więc nie będę już dłużej Państwa przekonywał, że LALKA w reżyserii Pawła Maślony wyprodukowana jako 6-odczynkowy serial dla Netflixa jest udanym dziełem. Ale teraz w takim razie sięgnę po następne swoje rekwizyty. Jeszcze mam laseczkę. Pokazywałem państwu, chwaliłem się. Taką mam laseczkę, która dopełnia obrazu. Pan Prus kłania się z daleka. Mam misę tybetańską. Nie wiem, czy oni mieli misę tybetańską.