Studio wschodnie – historia Karabachu

Takim rzeczywiście historycznie uwarunkowanym moim zdaniem momentem, w którym można zacząć mówić o tym jest kryzys głęboki państwa perskiego w osiemnastym stuleciu. Wtedy przestaje istnieć i zarządzać tym terytorium Wielkiego Iranu. Dynastia Sawafidów, potem pojawia się kilka różnych dynastii, zarówno turkijskich, jak i perskich, które w XVIII wieku Iranem rządzą i pod koniec XVIII stulecia, kiedy Rosja jest już obecna na Kaukazie, najpierw w Gruzji, po traktacie w Georgijewsku w 1783 roku, a potem coraz bardziej na terenach dzisiejszej Armenii i Azerbejdżanu, wówczas Kadżarowie przejmują władzę w dzisiejszym Iranie, w Persji i zaczynają się konflikty rosyjsko-perskie o

Panowanie nad całym Kaukazem. I wydaje mi się, że to jest początek tego konfliktu. On jest bardzo mocno związany z eksodusem ludności z jednej strony do drugiej, po tym kiedy Rosjanie finalnie zajmują Kaukaz Południowy, dzisiejszy. Wówczas bardzo wielu muzułmanów przechodzi przez Araks na południe do Iranu, natomiast wielu Ormian, którzy wcześniej zostali przesiedleni do Iranu, Powraca na północ, zakładając, że będąc pod władzą chrześcijańskiego władcy, w tym przypadku prawosławnego cara Rosji, będzie im lepiej niż pod rządami szyickich władców Iranu. Czyli dwie wojny, mieliśmy do czynienia z dwoma wojnami rosyjsko-perskimi na początku XIX wieku i one z jednej strony przemodelowały i ustawiły relacje w tamtej części świata, no właśnie w tej drugiej dekadzie, można powiedzieć, XIX wieku.

Tak, zdecydowanie. Zmienił się też zupełnie podział terytorialny, to znaczy Rosjanie ustanawiając swoją władzę nad Kaukazem Południowym, zdobywając większość terytorium właśnie Kaukazu, najpierw tego wschodniego od Persów i tego zachodniego, czyli terytorium dzisiejszej Gruzji, od Imperium Osmańskiego. Potem też toczyły się długoletnie, trwające praktycznie do końca lat 60. XIX st. boje również z góralami kaukaskimi, z daghestańskimi, czeczyńskimi, inguskimi plemionami. Rosjanie ustanowili zupełnie inny podział terytorialny tamtych ziem. Zostały utworzone gubernie, między innymi gubernia bakińska, gubernia Jelizawiet Polska, czyli ta zarządzana z terytorium dzisiejszej Ganży, drugiego co do wielkości miasta w Azerbejdżanie. W jej ramy wchodził na przykład rejon właśnie szuszyński i tam te kwestie narodowościowe, one nie miały jeszcze takiego dużego znaczenia.

Więc religia była jednym z tych czynników, ale nie najistotniejszym. Myślę, że jeszcze do kwestii religijnych wrócimy, ale w którym momencie i co sprawiło, że te wpływy sowieckie, rosyjskie w tamtej części świata zmalały, bo chyba nie zniknęły? W którym momencie historii? Aktualnie? Nie, mówimy tutaj o tym przełomie XIX i XX wieku, no i jak rozumiem też początek XX wieku i wszystko to, co się dzieje w Rosji Radzieckiej, rewolucja łącznie ze zmianami właśnie w samym Azerbejdżanie związanymi właśnie z rewolucją naftową, to wszystko jakby zmienia też podejście Rosji.

Tak, zdecydowanie tak. Jedna kwestia jest taka, że mamy przede wszystkim pod koniec XIX stulecia podział pomiędzy Ormianami, którzy są rozdzieleni pomiędzy z jednej strony carską Rosję, a z drugiej strony Imperium Osmańskie. W Imperium Osmańskim, zwłaszcza w momencie tego największego jego kryzysu właśnie na przełomie XIX i XX wieku, kiedy sułtanat zaczyna się chwiać, Ormianie traktowani są jako piąta kolumna, która wspiera właśnie Rosjan. Z drugiej strony bardzo wiele działających wówczas ugrupowań w Imperium Osmańskim rzeczywiście patrzyło na Rosję jako potencjalnego wyzwoliciela spod władzy osmańskiej. Z drugiej strony Ormianie właśnie w tej carskiej części, która dzisiaj jest Republiką Armenii, Są razem z Gruzinami, ze względu na to, że są wyznawcami chrześcijaństwa, w jakiś sposób uprzywilejowani. Nie są tak uprzywilejowani jak Gruzini, bo Gruzini to jednak prawosławni, a Ormianie w większości wyznają kościół apostolski, czyli przedhalcedoński, ale jednak mimo wszystko to uprzywilejowanie funkcjonuje w stosunku do muzułmanów.

Tak, rok 21 i to, co było przedsionkiem do tego roku 21, czyli wszystko, co się wydarzyło w momencie, kiedy carska Rosja po rewolucji najpierw lutowej, a po tej październikowej powoli zaczęła wycofywać się z Kaukazu. Bolszewicy początkowo nie przykładali takiej wielkiej uwagi w czasie wojny domowej do wydarzeń na Kaukazie. Prawdopodobnie uznając, że po ustabilizowaniu sytuacji w tych regionach, które były kluczowe ze strategicznego punktu widzenia centralnych, Będą mogli zająć się peryferiami, wobec czego na bardzo krótki czas najpierw powstała wspólna, taka federacyjna republika tworzona przez Azerbejdżan, Ormian i Gruzinów. Ona istniała niedość długo, no i po kilku miesiącach przekształciła się w trzy niezależne państwa, które jakby jednocześnie tocząc wojny ze światem zewnętrznym toczyły też wojny pomiędzy sobą.

W Azerbejdżanie władzę przejął Hejdar Aliyev, który jeszcze w latach 70-tych był pierwszym sekretarzem partii, potem był jednym z pierwszych Azerbejdżanin, pierwszym, przepraszam, Azerbejdżaninem, który znalazł się w politbiurze. Z drugiej strony w Armenii mieliśmy u władz Lewona Ter-Petrosjana polityka liberalnego, demokratycznego, ale też z dość silną opozycją. Z jednej strony ze strony swojego byłego, bliskiego współpracownika z ruchu karabachskiego, który nazywał się Vazgen Marukyan, z drugiej strony ruchu weteranów. No i tenże ruch weteranów, też dość mocno weteranów wojny karabachskiej i tenże ruch weteranów też dość mocno współpracował z ormianami karabachskimi. W pewnym momencie terpet Rosjan zdecydował o sprowadzeniu z Górskiego Karabachu jego dawnego prezydenta, który nazywał się Robert Koczarian i mianował go premierem.

I jakby Karabach był kwestią poboczną. No i potem w tym 2016 roku okazało się, że Ormianie nie są tacy silni. Jednocześnie wszystkie te eskalacje zawsze się rozwiązywało tam bardzo łatwo. To znaczy... Kilka dni eskalacji, telefon z Moskwy do Baku i do Erywania i sprawa była zamknięta. I Armenia, pozostając w tym asymetrycznym sojuszu z Rosją, liczyła po prostu, że ta sytuacja będzie trwać w nieskończoność. No ale nie trwała, bo przyszedł z kolei znowu dwudziesty rok i to już był ten czas, w którym pozycja Tak, to znaczy z jednej strony kwestia właśnie tego, że bardzo mocno przechodziły te przemiany w Armenii.

Z drugiej strony myślę, że też takim triggerem, brzydko mówiąc, takim impulsem dla Aliyeva mogło być to, że Pasinian nie do końca rozumiejąc uwarunkowania międzynarodowe używał często takiego zwrotu miacum, który oznacza jedność Górskiego Karabachu i Armenii. No i z drugiej strony już armeńska armia w ogóle nie przystawała do armii azerbejdżańskiej i Rosjanie też nie zareagowali. Plus do tego mieliśmy okres pandemii, świat był skupiony na czymś zupełnie innym, coraz bardziej zagęszczała się sytuacja wokół Ukrainy i wszystkie te czynniki sprawiły, że Azerbejdżanie zdali sobie sprawę, że mogą zareagować. To źle oni wykorzystali ten moment. Oni wykorzystali ten moment, oczywiście obie strony zawsze wzajemnie oskarżały się o oddanie pierwszego strzału. Bardzo ciężko dociec tak naprawdę, kto tak naprawdę zwykle oddawał ten pierwszy strzał, dlatego że w pewnym momencie ta wojna stała się też takiego rodzaju wartainmentem, to znaczy to była rozrywka, bo można było w czasie tej wojny, to było okropne,

Wiemy, że to wszystko włączona jest też Rosja, rzecz jasna, bo słabnie teraz na Kaukazie, ale raczej się całkowicie nie wycofuje. Jeżeli Amerykanie rzeczywiście mają jakiś interes tam, no to na pewno istotny tam jest też czynnik chiński, bo Chińczycy budują bardzo wiele na Kaukazie Południowym, w Gruzji przede wszystkim, ale też w Armenii. Więc to jest taka geopolityczna układanka, która po prostu jest strasznie dynamiczna. Ja to obserwuję na bieżąco i w zasadzie każdy kolejny dzień mnie mocno zaskakuje. Także mam nadzieję, że na poziomie ludzkim ten konflikt się skończył, ale myślę, że jeszcze wiele... Skończył się tak, jak skończyła się historia Karabachu? Tego nie wiem, bo historia Karabachu niby była zamrożona od 21 do 91 roku, a okazuje się, że przez te 70 lat dużo się działo. No i wybucha od nowa, także trudno mi powiedzieć.