Mentionsy Mentionsy
Studio wschodnie w Radiu Lublin
Studio wschodnie w Radiu Lublin

Studio wschodnie – historia Karabachu

14.12.2025 ·39 min 52 s · 11 rozdziałów

W „Studiu wschodnim” rozmawiamy o historii Karabachu. Jaka jest geneza konfliktu o Górski Karabach między Armenią i Azerbejdżanem? Jakie były losy tych terenów na przestrzeni wieków? I jak doszło do rozwiązania Republiki Górskiego Karabachu?Gościem Tomasza Nieśpiała jest dr Bartłomiej Krzysztan z Instytutu Nauk Politycznych PAN oraz Instytutu Europy Środkowej w Lublinie.

0:19 · Definicja i historia Górskiego Karabachu 3

To jest bardzo skomplikowane i wielopoziomowe pytanie, które wymaga wielopoziomowej i wielowektorowej, że tak powiem, odpowiedzi, dlatego że ja miałem to szczęście, Które z drugiej strony dla Ormian Karabachskich było dużym nieszczęściem, że w momencie, kiedy pracowałem nad tą książką, państwo, które nie istniało, przestało istnieć. Wobec czego z takiego poziomu analizy powiedzmy politologicznej mogłem przejść na poziom analizy historycznej, dlatego że miałem tutaj przed sobą tylko byt, który istniał w zasadzie tylko i wyłącznie w przeszłości. Natomiast oczywiście kwestia karabachska w relacjach armeńsko-azarbejdżańskich w dalszym ciągu jest aktywna. Więc jak mówimy o Karabachu, to mówimy o kilku różnych poziomach. Z jednej strony to była Republika Górskiego Karabachu albo Republika Arcahu, nieuznawane na arenie międzynarodowej państwo, które formalnie było częścią Azerbejdżanu, ale było pod kontrolą orgian karabachskich.

Wcześniej na tym terytorium znajdował się górsko-karabachski obwód autonomiczny za czasów sowieckich. A wcześniej, jeszcze w czasach carskich, znajdował się tam rejon szuszyński, który był też zdominowany etnicznie przez Ormian i otoczony przez tereny zamieszkane głównie przez Azerbejdżan. Także mamy tutaj taką wielopoziomową terytorialność tego miejsca. No i oczywiście te kwestie nazwy mają znaczenie, dlatego że na przykład ormiańska nazwa Arcach była zupełnie nieakceptowana w Azerbejdżanie i też kwestia nazwy i tego, co zostało z Górskiego Karabachu w dalszym ciągu jest istotną kwestią wewnętrznej polityki azerbejdżańskiej. Chociaż właściwie można by i powiedzieć Czarny Ogród. Można by powiedzieć czarny ogród. No tutaj ta etymologia jest bardzo ciekawa, dlatego że z jednej strony mamy właśnie słowo pochodzenia turkijskiego, to znaczy kara, oznaczające czarny. Z drugiej strony mamy słowo bak lub bach, które pochodzi z języków perskich, które oznacza właśnie ogród.

No historia tutaj jest mocno mityczna, dlatego że ona opowiadać ma właśnie o jednej z bitew w historii średniowiecznego. Karabachu, w której właśnie po tej bitwie, po tych wzgórzach karabachskich, dlatego, że Karabach jest regionem mocno wyżynnym, górskim, można wręcz powiedzieć, co sama nazwa wskazuje. Choć też trzeba przyznać, że jest i ten nizinny Karabach. I jest ten nizinny i to też oczywiście jest kwestia, która bardzo mocno jest konfliktowa w tych relacjach azerbejdżańsko-armeńskich. W każdym razie te wzgórza w górskim Karabachu miały spłynąć krwią, która mieszając się z ziemią, stała się czarna. I stąd się wziął tenże czarny ogród. No dobrze, to w takim razie o co chodziło, czy chodzi z Górskim Karabachem w tych jakby wielowiekowych sporach między Ormianami a Azerbejdżanem?

15:58 · Krzywda i tożsamość narodowa 8

Trudno powiedzieć kto zaczął. Według rozmaitych ustaleń najprawdopodobniej ta korelacja czasowa była na tyle bliska, że trudno powiedzieć gdzie najpierw. W każdym razie Azerbejdżanie zaczynają być wyrzucani z Republiki Armenii, nie tylko z Górskiego Karabachu. A Ormianie są wyrzucani z Azerbejdżanu. Na początku 1988 roku dochodzi do pogromu Ormian w miasteczku Sumgajt, które jest przedmieściem takim industrialnym w Baku. Wtedy wówczas już funkcjonuje Komitet Karabachski połączony z Ruchem Karabachskim w samej Armenii, czyli taki ruch polityczno-społeczny, który postuluje przyłączenie Górskiego Karabachu do socjalistycznej Armenii. No i to rodzi oczywiście reakcję w Azerbejdżanie. Raz, że w postaci pogromu, a dwa wzmacniającej się roli Ludowego Frontu Azerbejdżanu, czyli takiej pierwszej poważnej opozycji wobec władzy sowieckiej.

Tu jest bardzo ważna rzecz do podkreślenia, dlatego że początkowo zarówno ruch karabachski, jak i Ludowy Front Azerbejdżanu w kontekście karabachskim, one nie postulowały wykorzystania Karabachu jako czegoś, co miało być narzędziem do odrzucenia władzy sowieckiej i ustanowienia niepodległej Armenii i Azerbejdżanu. One postulowały głęboką zmianę w ramach sowieckiego systemu i na czele ruchu karabachskiego na samym początku Komitetu Karabachskiego stali bardzo mocni i zatwardzali komuniści. I o tym trzeba dość mocno pamiętać. Ten ruch karabachski z tego takiego ruchu jednego celu, on przekształcił się w antysowiecki ruch decydencki trochę później. A czy w tym momencie dalej religia stanowi jakiś element tego sporu? Ja zawsze odpowiadam na to opowiadając historię, która się przydarzyła takiemu dość znanemu czeczeńskiemu bojownikowi, który nazywał się Szamil Basajew.

No to była idea taka, że po prostu w ciągu dwóch, trzech lat ma być wypracowany konkretny proces pokojowy, kwestia Karabachu ma być zamknięta. To jest bardzo istotne, że Ormianie dokonując jakby triumfu w tej pierwszej wojnie, oni opanowali terytoria nie tylko tego dawnego górsko-karabachskiego obwodu autonomicznego, ale zajęli też siedem terytoriów wokół, które nie należały do górsko-karabachskiego obwodu autonomicznego i traktowali to jako swego rodzaju strefę buforową z jednej strony, zabezpieczającą Ormian z Karabachu, a z drugiej strony pewnego rodzaju kartę przetargową w potencjalnym procesie pokojowym. No i ten pokój miał być podpisany w ciągu dwóch, trzech lat. No i to się nie udało. No właśnie, co z tego wyniknęło? Wyniknęło to z tego, że tak naprawdę przede wszystkim polityka wewnętrzna, zarówno w Azerbejdżanie, a chyba jeszcze bardziej w Armenii, uwarunkowała to, w jaki sposób wyglądał, a właściwie nie wyglądał ten proces pokojowy.

W Azerbejdżanie władzę przejął Hejdar Aliyev, który jeszcze w latach 70-tych był pierwszym sekretarzem partii, potem był jednym z pierwszych Azerbejdżanin, pierwszym, przepraszam, Azerbejdżaninem, który znalazł się w politbiurze. Z drugiej strony w Armenii mieliśmy u władz Lewona Ter-Petrosjana polityka liberalnego, demokratycznego, ale też z dość silną opozycją. Z jednej strony ze strony swojego byłego, bliskiego współpracownika z ruchu karabachskiego, który nazywał się Vazgen Marukyan, z drugiej strony ruchu weteranów. No i tenże ruch weteranów, też dość mocno weteranów wojny karabachskiej i tenże ruch weteranów też dość mocno współpracował z ormianami karabachskimi. W pewnym momencie terpet Rosjan zdecydował o sprowadzeniu z Górskiego Karabachu jego dawnego prezydenta, który nazywał się Robert Koczarian i mianował go premierem.

Robert Kocharyan bardzo szybko umocnił swoją władzę w Armenii. Ściągnął swoich ludzi z Górskiego Karabachu do samego Erywania. No i po różnych perturbacjach, między innymi zamachu w parlamencie w 1999 roku. W 1998 roku została skonsolidowana władza tzw. klanu karabachskiego, który rządził Armenią przez kolejne 20 lat. I bardzo upraszczając, ale trzeba powiedzieć, że w ich interesie zupełnie nie leżała rozwiązana kwestia karabachska. Z drugiej strony Azerbejdżanie grali na czas, byli bardzo cierpliwi, wiedząc jak głębokie mają zasoby, na przykład ropy, gazu. Wiedzieli, że się wzbogacą w pewnym momencie wystarczająco, żeby się dozbroić na tyle i też biorąc pod uwagę potencjał ludzki, bo Armenia to jest niespełna 3 miliona ludzi, Azerbejdżan to jest prawie 10.

Ta linia frontu miała kilkaset kilometrów i na tej linii frontu walki były praktycznie regularne. Mówię o tym czasie po 1994 roku, między 1994 i 2016. Tam praktycznie cały czas ginęli żołnierze. Niemniej, ten kwiecień był faktycznie momentem przełomowym. Ormianie, mam wrażenie, ja pamiętam, że byłem niedługo po tym konflikcie w Rywaniu, Zdali sobie sprawę z tego, że chyba jednak teraz albo nigdy, porozumienie pokojowe, no ale znowu, znowu to się nie wydarzyło. Przegapili moment? Z jednej strony przegapili moment, z drugiej strony w 2018 roku w Armenii miała miejsce tak zwana aksamitna rewolucja, która odsunęła od władzy ruch karabachski. Wówczas premierem został Nikol Pashinyan, taki można powiedzieć demagog z ludu. Który na agencie przede wszystkim miał oczyszczenie tego bardzo głęboko skorumpowanego, mafijnego, kleptokratycznego reżimu, który ustanowił ruch karabachski.

Ale głównym czynnikiem, który zadziałał był strach, który wynikał z tej długoletniej polityki dehumanizacji. No i mieliśmy do czynienia, zanim to się jeszcze stało, z blokadą, która powodowała, że do Górskiego Karabachu nie docierało nic. Rosyjscy milotworcy, czyli te oddziały pokojowe, one praktycznie funkcjonowały. One zupełnie były uzależnione od Azerbejdżan. Więc ten moment, kiedy Azerbejdżanie przeprowadzili tę operację we wrześniu 2023 roku, to był moment, w którym Ormianie z Karabachu byli kompletnie wycieńczeni, przestraszeni. Wtedy zaczął się eksodus, który miał też niezbyt przyjemne konsekwencje. To między innymi była taka głośna sparawa wybuchu na stacji benzynowej, w której zginęło kilkadziesiąt osób. No i w efekcie ponad 100 tysięcy Ormian karabachskich opuściło teren Górskiego Karabachu, pozostawiając go pustym.

Spaszyniany w jakimś sensie też, mimo że tu jest pewna miękkość bardziej widoczna. To jest przełomowe o tyle, że Amerykanie wracają do gry na Kaukazie Południowym. Trzeba też przyznać, że to niewątpliwie jeden z sukcesów Donalda. Tak, myślę, że zdecydowanie. Ale trzeba pamiętać o jednej bardzo podstawowej rzeczy, że kwestia karabachska w relacjach armeńsko-azarbejdżańskich to jest jedna z wielu. Mamy tam kwestie demarkacji granic, mamy kwestie Internationally Displaced Persons, czyli uchodźców wewnętrznych z Azerbejdżanu, którzy uciekali z Karabachu w Azerbejdżanie. Mamy uchodźców z Karabachu po 23 roku, z którymi też trzeba w jakiś sposób te kwestie praw człowieka jakby odgrywają tutaj znaczącą rolę. Mamy kwestię przebiegu tego tak zwanego tripu, czyli tej drogi Trumpa dla pokoju międzynarodowego i progresu, która jest bardzo istotna, bo ona ma przebiegać bardzo blisko irańskiej granicy i w związku z tym w jakimś sensie triggeruje Irańczyków do odpowiedzi.

38:15 · Podsumowanie rozmowy 1

Na pewno istotne jest to, że bardzo wielu Ormian Karabachskich nie zostało w Armenii. Bardzo wielu z Ormian Karabachskich już bardzo szybko po konflikcie wyjechało dalej. Oni nie stworzyli w Armenii istotnej siły politycznej. Też z tego powodu, że w konsekwencji organizacji tzw. akcji antyterrorystycznej azerbejdżańskiej, większość przywódców górsko-karabachskich siedzi w więzieniach w Baku. Więc nie ma takiego potencjału, moim zdaniem, w tej chwili, żeby używać Karabachu jako takiego elementu sentymentalnego, który mógłby No i pytanie, czy jest coś innego?

Pokazano wszystkie 12 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.