Studio wschodnie – historia Karabachu
W „Studiu wschodnim” rozmawiamy o historii Karabachu. Jaka jest geneza konfliktu o Górski Karabach między Armenią i Azerbejdżanem? Jakie były losy tych terenów na przestrzeni wieków? I jak doszło do rozwiązania Republiki Górskiego Karabachu?Gościem Tomasza Nieśpiała jest dr Bartłomiej Krzysztan z Instytutu Nauk Politycznych PAN oraz Instytutu Europy Środkowej w Lublinie.
Dzień dobry, witam państwa w kolejnym podcaście Radia Lublin Studio wschodnie. Przed mikrofonem Tomasz Nieśpiał. Dziś jest z nami pan doktor Bartłomiej Krzysztof, politolog, kulturoznawca, adiunkt w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytutu Europy Środkowej w Lublinie również. Dzień dobry, witam. Dzień dobry panie redaktorze, dzień dobry państwu. I autor książki, którą mam przed sobą, książki o państwie, którego nie było, historia Karabachu, o której dziś właśnie porozmawiamy. Panie doktorze, zacznijmy od cytatów, bo skoro pisze pan o tym, że od nazwy wszystko się zaczyna i Górski Karabach nie był właściwie wyłącznie Górskim Karabachem, No to wyjaśnijmy, czym jest, czym był Górski Karabach, co kryje się za tym pojęciem, no właściwie chyba nie tylko geograficznym.
To jest bardzo skomplikowane i wielopoziomowe pytanie, które wymaga wielopoziomowej i wielowektorowej, że tak powiem, odpowiedzi, dlatego że ja miałem to szczęście, Które z drugiej strony dla Ormian Karabachskich było dużym nieszczęściem, że w momencie, kiedy pracowałem nad tą książką, państwo, które nie istniało, przestało istnieć. Wobec czego z takiego poziomu analizy powiedzmy politologicznej mogłem przejść na poziom analizy historycznej, dlatego że miałem tutaj przed sobą tylko byt, który istniał w zasadzie tylko i wyłącznie w przeszłości. Natomiast oczywiście kwestia karabachska w relacjach armeńsko-azarbejdżańskich w dalszym ciągu jest aktywna. Więc jak mówimy o Karabachu, to mówimy o kilku różnych poziomach. Z jednej strony to była Republika Górskiego Karabachu albo Republika Arcahu, nieuznawane na arenie międzynarodowej państwo, które formalnie było częścią Azerbejdżanu, ale było pod kontrolą orgian karabachskich.
Wcześniej na tym terytorium znajdował się górsko-karabachski obwód autonomiczny za czasów sowieckich. A wcześniej, jeszcze w czasach carskich, znajdował się tam rejon szuszyński, który był też zdominowany etnicznie przez Ormian i otoczony przez tereny zamieszkane głównie przez Azerbejdżan. Także mamy tutaj taką wielopoziomową terytorialność tego miejsca. No i oczywiście te kwestie nazwy mają znaczenie, dlatego że na przykład ormiańska nazwa Arcach była zupełnie nieakceptowana w Azerbejdżanie i też kwestia nazwy i tego, co zostało z Górskiego Karabachu w dalszym ciągu jest istotną kwestią wewnętrznej polityki azerbejdżańskiej. Chociaż właściwie można by i powiedzieć Czarny Ogród. Można by powiedzieć czarny ogród. No tutaj ta etymologia jest bardzo ciekawa, dlatego że z jednej strony mamy właśnie słowo pochodzenia turkijskiego, to znaczy kara, oznaczające czarny. Z drugiej strony mamy słowo bak lub bach, które pochodzi z języków perskich, które oznacza właśnie ogród.
No historia tutaj jest mocno mityczna, dlatego że ona opowiadać ma właśnie o jednej z bitew w historii średniowiecznego. Karabachu, w której właśnie po tej bitwie, po tych wzgórzach karabachskich, dlatego, że Karabach jest regionem mocno wyżynnym, górskim, można wręcz powiedzieć, co sama nazwa wskazuje. Choć też trzeba przyznać, że jest i ten nizinny Karabach. I jest ten nizinny i to też oczywiście jest kwestia, która bardzo mocno jest konfliktowa w tych relacjach azerbejdżańsko-armeńskich. W każdym razie te wzgórza w górskim Karabachu miały spłynąć krwią, która mieszając się z ziemią, stała się czarna. I stąd się wziął tenże czarny ogród. No dobrze, to w takim razie o co chodziło, czy chodzi z Górskim Karabachem w tych jakby wielowiekowych sporach między Ormianami a Azerbejdżanem?
Tak, najbardziej pokrótce mówiąc o to, do kogo to terytorium tak naprawdę przynależy. I to jest rzeczywiście książka, której jednym z głównych bohaterów jest terytorium samo w sobie. Terytorium dość ciekawe, dlatego że w przeciwieństwie do wielu stref konfliktowych w dzisiejszym świecie, w Eurazji, Górski Karabach nie ma do zaoferowania niczego, co można przeliczyć na konkretną walutę. To znaczy nie ma tam żadnych zasobów naturalnych, ale ma ogromną wartość symboliczną zarówno dla Azerbejdżan, jak i Ormian. I wraz z narastaniem tego konfliktu, a ja należę do tych badaczy zajmujących się tym konfliktem, którzy datują go na zasadzie konflikt, który kształtował się już na początku XIX stulecia. On nie ma dla mnie tylko tego wymiaru sowieckiego czy postsowieckiego.
Jednym z tych konfliktów, oprócz konfliktu o Nachiczewanie i Zangezur w przypadku azerbejdżańsko-armeńskim, była również wojna o Karabach i o ustanowienie władzy nad Karabachem. Do tego momentu, za czasów carskich, formalnie jeżeli uznamy tę kontynuację terytorialną, To co stanowiło później Republikę Górskiego Karabachu znajdowało się na terytorium Azerbejdżanu i to było później kluczowe właśnie w roku 1921. Po sowietyzacji Kaukazu Południowego, po zajęciu tych terytoriów, bolszewicy musieli zdecydować w jaki sposób te terytoria podzielić. One były bardzo mocno etnicznie, ale też kulturowo i religijnie wymieszane. No i zasadniczo była to kwestia, którą Lenin przekazał pod jurysdykcję tzw. Biura Kaukaskiego, które obradowało w różnych miastach na Północnym Kaukazie i wraz z przesuwaniem się sowieckiej armii coraz bardziej na południe, docierało w końcu do Tbilisu, czyli dzisiejszego Tbilisi.
Więc to była pierwsza tak głęboka krzywda. No a druga krzywda dotyczyła faktycznie Górskiego Karabachu. I tu mieliśmy kwestię tego, że w lipcu 1921 roku zebrało się owo Biuro Kaukaskie i ono miało zdecydować o tym, do kogo tenże Karabach miałby przynależeć. Skracając historię, bo ona jest dużo bardziej skomplikowana, w ostateczności podjęto decyzję o utworzeniu właśnie autonomicznego obwodu Który byłby ormiańskim obwodem w ramach Karabachu przyłączonego, pozostawionego, tu jest to ważne słowo, przy Azerbejdżanie. No i w ten sposób przez kolejne trzy lata zastanawiano się nad konkretnym statusem. Wtedy też mniej więcej stabilizował się ten federacyjny system Związku Sowieckiego jaki znaliśmy, to znaczy z jednej strony kraje związkowe, dalej obwody, autonomię i tak dalej i tak dalej.
Początki takiego ruchu dysydenckiego powiedzmy w Armenii, w Azerbejdżanie w mniejszym stopniu, ale mamy też kwestie w samym Karabachu, która jest bardzo kluczowa, swoistej dyskryminacji Ormian. Mimo tego, że Ormianie stanowią tam zdecydowaną liczebną większość, to znaczy między 80 a 85%, To większość faktycznie istotnych urzędów obejmują Azerbejdżanie. Większość rzeczy w Karabachu załatwić można po azerbejdżańsku albo po rosyjsku, więc też język jest w pewien sposób marginalizowany. Więc z jednej strony zaczyna się taki przełom polityczny w samej Armenii, w samym Azerbejdżanie, ale też dużo rzeczy dzieje się w Górskim Karabachu. 1987 rok, mamy już pierestrojkę i głasność. No i zaczynają się pierwsze wysiedlenia. To jest taki bardzo istotny element.
Trudno powiedzieć kto zaczął. Według rozmaitych ustaleń najprawdopodobniej ta korelacja czasowa była na tyle bliska, że trudno powiedzieć gdzie najpierw. W każdym razie Azerbejdżanie zaczynają być wyrzucani z Republiki Armenii, nie tylko z Górskiego Karabachu. A Ormianie są wyrzucani z Azerbejdżanu. Na początku 1988 roku dochodzi do pogromu Ormian w miasteczku Sumgajt, które jest przedmieściem takim industrialnym w Baku. Wtedy wówczas już funkcjonuje Komitet Karabachski połączony z Ruchem Karabachskim w samej Armenii, czyli taki ruch polityczno-społeczny, który postuluje przyłączenie Górskiego Karabachu do socjalistycznej Armenii. No i to rodzi oczywiście reakcję w Azerbejdżanie. Raz, że w postaci pogromu, a dwa wzmacniającej się roli Ludowego Frontu Azerbejdżanu, czyli takiej pierwszej poważnej opozycji wobec władzy sowieckiej.
Zestawiając tę religię z nacjonalizmem, też z kwestią właśnie przywiązania do terytorium, z tą całą symboliką powiązaną z Karabachem, wydaje mi się, że to było marginalne. Początek lat 90. przynosi zmiany na mapach światowych, rozpada się Związek Radziecki i Azerbejdżan i Armenia ogłaszają swoją niepodległość, ale za chwilę można powiedzieć, ten konflikt o Górski Karabach jednak wkracza chyba w taką z dzisiejszej perspektywy decydującą fazę. Tak, zdecydowanie. Dlatego, że od 1988 roku właściwie, na pewno od 1989, wtedy kiedy została ustanowiona blokada na Górskim Karabachu, która uniemożliwiała transport towarów ze strony azerbejdżańskiej, skądinąd Ilham Aliyev całkiem niedawno zapowiedział, bo pod koniec października zapowiedział, że ta blokada zostanie zniesiona.
To jest bardzo istotny element też procesu pokojowego, który teraz się toczy, tak wyprzedzając trochę fakty. Żeby nie iść tak bardzo mocno chronologicznie, ale faktycznie ta wojna partyzancka... W ramach tego szlaku Trumpa. Tak, między innymi. Ta wojna partyzancka przekształca się właśnie w 1991 roku w wojnę taką pełnoskalową. Formalnie mamy siły Górskiego Karabachu, ale jest oczywistym dla wszystkich, że one są właściwie siłami ormiańskimi, więc jest to wojna pomiędzy dwoma państwami. No i wtedy ten konflikt jest niezwykle brutalny, jest krwawy. I ten konflikt toczy się nieprzerwanie przez trzy lata. Jego takim kluczowym momentem jest maj 1992 roku. Teraz musimy sobie tak wyobrazić, jakby państwo sobie wyobrazili, że Szusza znajduje się na górze, a na dole znajdował się Stepanakert, czyli stolica właśnie tego Górskiego Karabachu.
No to była idea taka, że po prostu w ciągu dwóch, trzech lat ma być wypracowany konkretny proces pokojowy, kwestia Karabachu ma być zamknięta. To jest bardzo istotne, że Ormianie dokonując jakby triumfu w tej pierwszej wojnie, oni opanowali terytoria nie tylko tego dawnego górsko-karabachskiego obwodu autonomicznego, ale zajęli też siedem terytoriów wokół, które nie należały do górsko-karabachskiego obwodu autonomicznego i traktowali to jako swego rodzaju strefę buforową z jednej strony, zabezpieczającą Ormian z Karabachu, a z drugiej strony pewnego rodzaju kartę przetargową w potencjalnym procesie pokojowym. No i ten pokój miał być podpisany w ciągu dwóch, trzech lat. No i to się nie udało. No właśnie, co z tego wyniknęło? Wyniknęło to z tego, że tak naprawdę przede wszystkim polityka wewnętrzna, zarówno w Azerbejdżanie, a chyba jeszcze bardziej w Armenii, uwarunkowała to, w jaki sposób wyglądał, a właściwie nie wyglądał ten proces pokojowy.
W Azerbejdżanie władzę przejął Hejdar Aliyev, który jeszcze w latach 70-tych był pierwszym sekretarzem partii, potem był jednym z pierwszych Azerbejdżanin, pierwszym, przepraszam, Azerbejdżaninem, który znalazł się w politbiurze. Z drugiej strony w Armenii mieliśmy u władz Lewona Ter-Petrosjana polityka liberalnego, demokratycznego, ale też z dość silną opozycją. Z jednej strony ze strony swojego byłego, bliskiego współpracownika z ruchu karabachskiego, który nazywał się Vazgen Marukyan, z drugiej strony ruchu weteranów. No i tenże ruch weteranów, też dość mocno weteranów wojny karabachskiej i tenże ruch weteranów też dość mocno współpracował z ormianami karabachskimi. W pewnym momencie terpet Rosjan zdecydował o sprowadzeniu z Górskiego Karabachu jego dawnego prezydenta, który nazywał się Robert Koczarian i mianował go premierem.
Robert Kocharyan bardzo szybko umocnił swoją władzę w Armenii. Ściągnął swoich ludzi z Górskiego Karabachu do samego Erywania. No i po różnych perturbacjach, między innymi zamachu w parlamencie w 1999 roku. W 1998 roku została skonsolidowana władza tzw. klanu karabachskiego, który rządził Armenią przez kolejne 20 lat. I bardzo upraszczając, ale trzeba powiedzieć, że w ich interesie zupełnie nie leżała rozwiązana kwestia karabachska. Z drugiej strony Azerbejdżanie grali na czas, byli bardzo cierpliwi, wiedząc jak głębokie mają zasoby, na przykład ropy, gazu. Wiedzieli, że się wzbogacą w pewnym momencie wystarczająco, żeby się dozbroić na tyle i też biorąc pod uwagę potencjał ludzki, bo Armenia to jest niespełna 3 miliona ludzi, Azerbejdżan to jest prawie 10.
Z drugiej strony myślę, że też takim triggerem, brzydko mówiąc, takim impulsem dla Aliyeva mogło być to, że Pasinian nie do końca rozumiejąc uwarunkowania międzynarodowe używał często takiego zwrotu miacum, który oznacza jedność Górskiego Karabachu i Armenii. No i z drugiej strony już armeńska armia w ogóle nie przystawała do armii azerbejdżańskiej i Rosjanie też nie zareagowali. Plus do tego mieliśmy okres pandemii, świat był skupiony na czymś zupełnie innym, coraz bardziej zagęszczała się sytuacja wokół Ukrainy i wszystkie te czynniki sprawiły, że Azerbejdżanie zdali sobie sprawę, że mogą zareagować. To źle oni wykorzystali ten moment. Oni wykorzystali ten moment, oczywiście obie strony zawsze wzajemnie oskarżały się o oddanie pierwszego strzału. Bardzo ciężko dociec tak naprawdę, kto tak naprawdę zwykle oddawał ten pierwszy strzał, dlatego że w pewnym momencie ta wojna stała się też takiego rodzaju wartainmentem, to znaczy to była rozrywka, bo można było w czasie tej wojny, to było okropne,
Oglądać po prostu akcje azerbejdżańskie z dronów tureckich skądinąd. I jakby Azerbejdżanie i Ormianie śledzili to po prostu w jakiś taki, to była taka jakaś pornografia wojny, którą można było oglądać na Facebooku czy w innych mediach społecznościowych, na Twitterze wtedy jeszcze. No ale zasadniczo wówczas opanowano wszystkie te terytoria, które były strefą bufrowo okupowaną. Większość terytorium górskiego Karabachu, w tym przede wszystkim tę symboliczną Szuszę. I znowu wszystko się zawiesiło na kolejne trzy lata. Tak, ale w 2023 to właściwie można powiedzieć, to było przypieczętowanie, czego efektem było de facto rozwiązanie. No i przede wszystkim eksodus całej ludności z Karabachu. I jakby pewna klęska humanitarna, która towarzyszyła likwidacji z dniem 1 stycznia 2024 roku Górskiego Karabachu Republiki.
Zanim jeszcze w 2023 roku została przeprowadzona, jak nazywała to strona azerbejdżańska, organizacja antyterrorystyczna wymierzona w aresztowanie tych nielegalnych przywódców separatystycznej Republiki Górskiego Karabachu i na poziomie prawa międzynarodowego to się jak najbardziej broni taka interpretacja. Natomiast kwestia jest taka, że przez te 30 lat, od czasu zakończenia konfliktu, Armenii, która była praktycznie homogeniczna etnicznie, poza właśnie Jazydami i Kurdami, bez Azerbejdżan, Azerbejdżanu bez Ormian, Poziom nienawiści wzajemnej, poziom jakby mowy, która opierała się na głębokiej dehumanizacji był taki, że w momencie kiedy wkroczyło do tego, co pozostało z Górskiego Karabachu, kiedy wkroczyła tam armia azerbejdżańska, no zaczęła się po prostu intensywna ucieczka. Oczywiście były doniesienia ze strony armiańskiej o zbrodniach przeciwko ludzkości popełnionej przez stronę azerbejdżańską,
Ale głównym czynnikiem, który zadziałał był strach, który wynikał z tej długoletniej polityki dehumanizacji. No i mieliśmy do czynienia, zanim to się jeszcze stało, z blokadą, która powodowała, że do Górskiego Karabachu nie docierało nic. Rosyjscy milotworcy, czyli te oddziały pokojowe, one praktycznie funkcjonowały. One zupełnie były uzależnione od Azerbejdżan. Więc ten moment, kiedy Azerbejdżanie przeprowadzili tę operację we wrześniu 2023 roku, to był moment, w którym Ormianie z Karabachu byli kompletnie wycieńczeni, przestraszeni. Wtedy zaczął się eksodus, który miał też niezbyt przyjemne konsekwencje. To między innymi była taka głośna sparawa wybuchu na stacji benzynowej, w której zginęło kilkadziesiąt osób. No i w efekcie ponad 100 tysięcy Ormian karabachskich opuściło teren Górskiego Karabachu, pozostawiając go pustym.
Na pewno istotne jest to, że bardzo wielu Ormian Karabachskich nie zostało w Armenii. Bardzo wielu z Ormian Karabachskich już bardzo szybko po konflikcie wyjechało dalej. Oni nie stworzyli w Armenii istotnej siły politycznej. Też z tego powodu, że w konsekwencji organizacji tzw. akcji antyterrorystycznej azerbejdżańskiej, większość przywódców górsko-karabachskich siedzi w więzieniach w Baku. Więc nie ma takiego potencjału, moim zdaniem, w tej chwili, żeby używać Karabachu jako takiego elementu sentymentalnego, który mógłby No i pytanie, czy jest coś innego?
Pokazano wszystkie 19 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Tomasz Nieśpiał witam gościa, doktora Bartłomieja Krzysztofa, autora książki o Karabachu.
Doktor Krzysztof wyjaśnia pojęcie Górskiego Karabachu i jego zmienność w różnych okresach historii.
Analiza symbolicznej wartości Karabachu dla Ormian i Azerbejdżanów oraz jego znaczenie dla tożsamości narodowej.
Doktor Krzysztof omawia początki konfliktu Karabachskiego, jego genezę i znaczenie dla historii Ormian i Azerbejdżanów.
Analiza konfliktów rosyjsko-perskich na początku XIX wieku i ich wpływ na podział terytorialny i relacje etniczne.
Doktor Krzysztof omawia rolę XIX wieku w kształtowaniu konfliktu Karabachskiego, w tym kwestie narodowości, klas i religii.
Analiza znaczenia religii i klas w konflikcie Karabachskim, w tym kwestie wykorzystania klasowego konfliktu.
Doktor Krzysztof omawia wpływ rewolucji 1905 na konsolidację narodów i zmiany społeczne w Azerbejdżanie i Armenii.
Analiza decyzji Biura Kaukaskiego w 1921 roku i jej wpływ na losy Karabachu i konflikt Karabachski.
Doktor Krzysztof omawia krzywdę Ormian i jej wpływ na kształtowanie tożsamości narodowej i państwowej.
Podsumowanie rozmowy z doktorem Bartłomiejem Krzyżtanem i dziękowanie za udział w programie.
Rozdziały i streszczenia generowane automatycznie. Pełna transkrypcja nie jest publikowana — wyszukaj frazę, aby zobaczyć dopasowane fragmenty.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.
W „Studiu wschodnim” rozmawiamy o historii Karabachu. Jaka jest geneza konfliktu o Górski Karabach między Armenią i Azerbejdżanem? Jakie były losy tych terenów na przestrzeni wieków? I jak doszło do rozwiązania Republiki Górskiego Karabachu?
Gościem Tomasza Nieśpiała jest dr Bartłomiej Krzysztan z Instytutu Nauk Politycznych PAN oraz Instytutu Europy Środkowej w Lublinie.