Studio wschodnie – historia Karabachu
W „Studiu wschodnim” rozmawiamy o historii Karabachu. Jaka jest geneza konfliktu o Górski Karabach między Armenią i Azerbejdżanem? Jakie były losy tych terenów na przestrzeni wieków? I jak doszło do rozwiązania Republiki Górskiego Karabachu?Gościem Tomasza Nieśpiała jest dr Bartłomiej Krzysztan z Instytutu Nauk Politycznych PAN oraz Instytutu Europy Środkowej w Lublinie.
To jest bardzo skomplikowane i wielopoziomowe pytanie, które wymaga wielopoziomowej i wielowektorowej, że tak powiem, odpowiedzi, dlatego że ja miałem to szczęście, Które z drugiej strony dla Ormian Karabachskich było dużym nieszczęściem, że w momencie, kiedy pracowałem nad tą książką, państwo, które nie istniało, przestało istnieć. Wobec czego z takiego poziomu analizy powiedzmy politologicznej mogłem przejść na poziom analizy historycznej, dlatego że miałem tutaj przed sobą tylko byt, który istniał w zasadzie tylko i wyłącznie w przeszłości. Natomiast oczywiście kwestia karabachska w relacjach armeńsko-azarbejdżańskich w dalszym ciągu jest aktywna. Więc jak mówimy o Karabachu, to mówimy o kilku różnych poziomach. Z jednej strony to była Republika Górskiego Karabachu albo Republika Arcahu, nieuznawane na arenie międzynarodowej państwo, które formalnie było częścią Azerbejdżanu, ale było pod kontrolą orgian karabachskich.
Wcześniej na tym terytorium znajdował się górsko-karabachski obwód autonomiczny za czasów sowieckich. A wcześniej, jeszcze w czasach carskich, znajdował się tam rejon szuszyński, który był też zdominowany etnicznie przez Ormian i otoczony przez tereny zamieszkane głównie przez Azerbejdżan. Także mamy tutaj taką wielopoziomową terytorialność tego miejsca. No i oczywiście te kwestie nazwy mają znaczenie, dlatego że na przykład ormiańska nazwa Arcach była zupełnie nieakceptowana w Azerbejdżanie i też kwestia nazwy i tego, co zostało z Górskiego Karabachu w dalszym ciągu jest istotną kwestią wewnętrznej polityki azerbejdżańskiej. Chociaż właściwie można by i powiedzieć Czarny Ogród. Można by powiedzieć czarny ogród. No tutaj ta etymologia jest bardzo ciekawa, dlatego że z jednej strony mamy właśnie słowo pochodzenia turkijskiego, to znaczy kara, oznaczające czarny. Z drugiej strony mamy słowo bak lub bach, które pochodzi z języków perskich, które oznacza właśnie ogród.
No historia tutaj jest mocno mityczna, dlatego że ona opowiadać ma właśnie o jednej z bitew w historii średniowiecznego. Karabachu, w której właśnie po tej bitwie, po tych wzgórzach karabachskich, dlatego, że Karabach jest regionem mocno wyżynnym, górskim, można wręcz powiedzieć, co sama nazwa wskazuje. Choć też trzeba przyznać, że jest i ten nizinny Karabach. I jest ten nizinny i to też oczywiście jest kwestia, która bardzo mocno jest konfliktowa w tych relacjach azerbejdżańsko-armeńskich. W każdym razie te wzgórza w górskim Karabachu miały spłynąć krwią, która mieszając się z ziemią, stała się czarna. I stąd się wziął tenże czarny ogród. No dobrze, to w takim razie o co chodziło, czy chodzi z Górskim Karabachem w tych jakby wielowiekowych sporach między Ormianami a Azerbejdżanem?
Tak, najbardziej pokrótce mówiąc o to, do kogo to terytorium tak naprawdę przynależy. I to jest rzeczywiście książka, której jednym z głównych bohaterów jest terytorium samo w sobie. Terytorium dość ciekawe, dlatego że w przeciwieństwie do wielu stref konfliktowych w dzisiejszym świecie, w Eurazji, Górski Karabach nie ma do zaoferowania niczego, co można przeliczyć na konkretną walutę. To znaczy nie ma tam żadnych zasobów naturalnych, ale ma ogromną wartość symboliczną zarówno dla Azerbejdżan, jak i Ormian. I wraz z narastaniem tego konfliktu, a ja należę do tych badaczy zajmujących się tym konfliktem, którzy datują go na zasadzie konflikt, który kształtował się już na początku XIX stulecia. On nie ma dla mnie tylko tego wymiaru sowieckiego czy postsowieckiego.
Tak naprawdę stał się tak bardzo mocno istotną częścią tożsamości państwowej i narodowej w Azerbejdżanie i w Armenii, że stał się tak bardzo wielowymiarowy, że chyba zaistniała potrzeba napisania o nim książki, która ma ponad 300 stron. Miejsce, które w równym stopniu ważne dla Ormian, jak i dla Azerbejdżan, choć zdaje się pan jest zwolennikiem teorii, że chyba nawet bardziej dla Ja się starałem, pisząc tę książkę, być jak najbardziej wyważony i tutaj przede wszystkim nie być oceniający w stosunku do tego kapitału symbolicznego, bo ocenianie kapitału symbolicznego w takim skalowaniu, dla kogo jest ważniejsze, dla kogo mniej, moim zdaniem zawsze w pewnej mierze mija się z rzeczywistością historyczną. Natomiast można powiedzieć, że w istocie tak, dlatego że Ormianie jako ten naród, powiedzmy, historycznie dłużej trwający, mówię to nieoceniająco, ale po prostu myśląc o długiej historii Ormian, która jest datowana jeszcze od czasów przedrzymskich, potem rzymskich, w ich relacjach z Persami, rzeczywiście tych punktów odniesienia historycznych jest znacznie więcej.
Z jednej strony jest właśnie ten Tigranes Wielki, Z jednej strony dogadywał się z Rzymem przeciwko Persom, potem toczył z nim boje, potem mamy całą historię właśnie wędrówki Ormian w różnych miejscach po świecie, potem mamy też historię oczywiście ludobójstwa Ormian, które jest bardzo ważnym odniesieniem. W przypadku Azerbejdżanu, który ci historycy pozytywistyczni XIX-wieczni nazwaliby narodem o krótkiej historii, co jest dość negatywne i pejoratywne, ja się nie zgadzam z tym określeniem do końca, rzeczywiście tych punktów odniesienia jest nieco mniej. A druga kwestia, która jest bardzo istotna w kontekście Azerbejdżanu, to jest to, że punktem takiego kulturowego odniesienia była Szusza, czyli przez długi czas stolica Karabachu, miasto, które się tam zniaduje. Nie Baku, paradoksalnie, stolica, która była bardzo wielokulturowym miastem, ale właśnie Szusza. Kto pierwszy wyciągnął ten miecz, czy rzucił kamień?
Trudno ustalić taką genezę konfliktu i moim zdaniem to chyba specjalnie nie ma sensu, dlatego że bardzo łatwo wtedy możemy wpaść w taką pułapkę, którą zastawiają na nas sami Ormianie i Azerbejdżanie opowiadając o tym konflikcie światowi zewnętrznemu i możemy dotrzeć aż tak głęboko jak praktycznie do opowieści biblijnych. Ja zresztą tam na samym początku odnoszę się trochę do tego, właśnie do historycznej rumiańskiej nazwy Armenik, która się nazywa Ayastan. Ta nazwa się ma wywodzić od Aika, który był jednym z prawnuków Noego i w pewnym momencie w Azerbejdżańskiej takiej mitologii historycznej, można powiedzieć, pojawiła się idea tego, że trzeba znaleźć nawiązanie do któregoś z innych prawnuków Noego, żeby też jakby potwierdzić obecność na tamtych terenach.
Takim rzeczywiście historycznie uwarunkowanym moim zdaniem momentem, w którym można zacząć mówić o tym jest kryzys głęboki państwa perskiego w osiemnastym stuleciu. Wtedy przestaje istnieć i zarządzać tym terytorium Wielkiego Iranu. Dynastia Sawafidów, potem pojawia się kilka różnych dynastii, zarówno turkijskich, jak i perskich, które w XVIII wieku Iranem rządzą i pod koniec XVIII stulecia, kiedy Rosja jest już obecna na Kaukazie, najpierw w Gruzji, po traktacie w Georgijewsku w 1783 roku, a potem coraz bardziej na terenach dzisiejszej Armenii i Azerbejdżanu, wówczas Kadżarowie przejmują władzę w dzisiejszym Iranie, w Persji i zaczynają się konflikty rosyjsko-perskie o
Tak, zdecydowanie. Zmienił się też zupełnie podział terytorialny, to znaczy Rosjanie ustanawiając swoją władzę nad Kaukazem Południowym, zdobywając większość terytorium właśnie Kaukazu, najpierw tego wschodniego od Persów i tego zachodniego, czyli terytorium dzisiejszej Gruzji, od Imperium Osmańskiego. Potem też toczyły się długoletnie, trwające praktycznie do końca lat 60. XIX st. boje również z góralami kaukaskimi, z daghestańskimi, czeczyńskimi, inguskimi plemionami. Rosjanie ustanowili zupełnie inny podział terytorialny tamtych ziem. Zostały utworzone gubernie, między innymi gubernia bakińska, gubernia Jelizawiet Polska, czyli ta zarządzana z terytorium dzisiejszej Ganży, drugiego co do wielkości miasta w Azerbejdżanie. W jej ramy wchodził na przykład rejon właśnie szuszyński i tam te kwestie narodowościowe, one nie miały jeszcze takiego dużego znaczenia.
Z drugiej strony bardzo istotna była kwestia oczywiście divide et impera, czyli dziel i rządź naczelnej polityki rosyjskiej na swoich peryferiach. Na Kaukazie oczywiście też to się odbywało i bardzo często przyjmowało to taką formę, że wykorzystywano którąś grupę przeciwko innej grupie. Przez większość historii carskiego panowania nad Kaukazem Południowym to Ormianie byli tą grupą uprzywilejowaną w stosunku do muzułmanów, którzy potem stali się Azerbejdżanami. Trzecia kwestia to były stosunki klasowe oczywiście. One były bardzo mocno związane też z boomem naftowym, który miał miejsce w drugiej połowie XIX stulecia. Absolutna rewolucja i można powiedzieć przemodelowanie całej gospodarki Azerbejdżanu. Zdecydowanie tak. I Baku wtedy stało się tak naprawdę bardzo istotnym punktem odniesienia, ale było jednocześnie wielokulturowym miastem.
I teraz mamy do czynienia z wieloma mitami, dlatego że te mity są wpisywane w te historie narodowe, wobec czego bardzo często w historiografii azerbejdżańskiej mówi się o tym, że to Ormianie byli tymi burżujami, którzy posiadali przede wszystkim, a spauperyzowaną tą zabiedzoną warstwą lumpenproletariatu byli Azerbejdżanie. No ale to nie jest do końca prawda, dlatego że były też bardzo bogate, magnackie takie rodziny, można powiedzieć, azerbejdżańskie. Do których dzisiaj w Azerbejdżanie też jest wiele odwołań. Byli bardzo bogaci Ormianie i był też lupem proletariat ormiański. Więc ta kwestia klasowa też tu miała bardzo duże znaczenie. I te wszystkie elementy, to znaczy narodowość, klasowość, z trzeciej strony właśnie kwestia też posiadania ziemi, bo bardzo wielu Ormian i Azerbejdżan to też była po prostu ludność wiejska, miały też swoje jakby bardzo istotne znaczenie.
Więc religia była jednym z tych czynników, ale nie najistotniejszym. Myślę, że jeszcze do kwestii religijnych wrócimy, ale w którym momencie i co sprawiło, że te wpływy sowieckie, rosyjskie w tamtej części świata zmalały, bo chyba nie zniknęły? W którym momencie historii? Aktualnie? Nie, mówimy tutaj o tym przełomie XIX i XX wieku, no i jak rozumiem też początek XX wieku i wszystko to, co się dzieje w Rosji Radzieckiej, rewolucja łącznie ze zmianami właśnie w samym Azerbejdżanie związanymi właśnie z rewolucją naftową, to wszystko jakby zmienia też podejście Rosji.
Ten boom naftowy powoduje, że pojawiają się pierwsze też skonsolidowane ruchy polityczne i to jest bardzo ciekawe, dlatego że i w przypadku Azerbejdżan i Ormian te partie polityczne najczęściej one są jednocześnie nacjonalistyczne, ale są też socjalistyczne, wobec czego jest ten komponent narodowy i chęć zbudowania bądź to dużej autonomii w ramach systemu carskiego, bądź w przypadku tych najbardziej radykalnych wówczas, patrząc z carskiej perspektywy oczywiście, Autonomiczny niepodległych państw. Z drugiej strony jest ten komponent jednak wyrównywania szans. I on potem rzeczywiście jest realizowany, bo kiedy na krótki czas powstaje niepodległy Azerbejdżan, dzięki polityce Rasulzadego, który był właśnie takim socjalistyczno-narodowym politykiem w Azerbejdżanie, jako w pierwszym państwie muzułmańskim na świecie, kobiety uzyskują prawo głosowania na przykład.
Też kwestia edukacji powszechnej i tak dalej, i tak dalej. Także te elementy klasowe znowu tutaj mają duże znaczenie. Więc to jest jeden element. Drugi bardzo ważny element to jest rok 1905. To jest pierwszy taki punkt bardzo, bardzo przełomowy. I rewolucje, tutaj podkreślam tę liczbę mnogą, bo tam pisze dokładnie w książce, że ta rewolucja tam na Kaukazie, ona była zupełnie odmienna od tej, którą mieliśmy na przykład w Łodzi czy w Warszawie. Ona miała zupełnie inny wymiar. Co było jej istotą? Tam istotą był właśnie konflikt pomiędzy muzułmanami i ormianami. I tutaj bardzo często właśnie powtarzam takie zdanie, które napisał Tadeusz Świętochowski, nieżyjący już niestety, świetny polsko-amerykański historyk, zajmujący się dwudziestowiecznym Azerbejdżanem. I on stwierdził, z czym ja się bardzo mocno zgadzam, że w momencie kiedy ten konflikt się zaczynał, to ludność muzułmańska Kaukazu występowała wówczas pod zieloną flagą proroka.
Natomiast kiedy on się kończył, no to ludność muzułmańska nazywała już sama siebie Azerbejdżanami i występowała już flagą narodową. Więc z perspektywy azerbejdżańskiej ten 1905 rok i ten bardzo głęboki konflikt z Ormianami, w którym zginęło według różnych szacunków około 70 tysięcy ludzi, Który był nazywany w rosyjskich źródłach wojną armeńsko-tatarską. On w dużej mierze postawił ostatnią kropkę w tej konsolidacji narodów i ormiańskiego i azerbejdżańskiego. Tak jak wcześniej to była oczywiście idea taka intelektualna, która była współdzielona w elitach. To ten 1905 rok, ten bezpośredni konflikt spowodował, że już nawet ci najbardziej jakby wykluczeni na samym dnie tej drabiny hierarchii społecznej też określali się w ten sposób z perspektywy narodowej. Więc to jest ten pierwszy punkt. To jeśli 1905 jest, jakby był kluczowy, no oczywiście tych momentów wiele, ale bez wątpienia chyba kolejnym kluczowym był rok 21.
Tak, rok 21 i to, co było przedsionkiem do tego roku 21, czyli wszystko, co się wydarzyło w momencie, kiedy carska Rosja po rewolucji najpierw lutowej, a po tej październikowej powoli zaczęła wycofywać się z Kaukazu. Bolszewicy początkowo nie przykładali takiej wielkiej uwagi w czasie wojny domowej do wydarzeń na Kaukazie. Prawdopodobnie uznając, że po ustabilizowaniu sytuacji w tych regionach, które były kluczowe ze strategicznego punktu widzenia centralnych, Będą mogli zająć się peryferiami, wobec czego na bardzo krótki czas najpierw powstała wspólna, taka federacyjna republika tworzona przez Azerbejdżan, Ormian i Gruzinów. Ona istniała niedość długo, no i po kilku miesiącach przekształciła się w trzy niezależne państwa, które jakby jednocześnie tocząc wojny ze światem zewnętrznym toczyły też wojny pomiędzy sobą.
Jednym z tych konfliktów, oprócz konfliktu o Nachiczewanie i Zangezur w przypadku azerbejdżańsko-armeńskim, była również wojna o Karabach i o ustanowienie władzy nad Karabachem. Do tego momentu, za czasów carskich, formalnie jeżeli uznamy tę kontynuację terytorialną, To co stanowiło później Republikę Górskiego Karabachu znajdowało się na terytorium Azerbejdżanu i to było później kluczowe właśnie w roku 1921. Po sowietyzacji Kaukazu Południowego, po zajęciu tych terytoriów, bolszewicy musieli zdecydować w jaki sposób te terytoria podzielić. One były bardzo mocno etnicznie, ale też kulturowo i religijnie wymieszane. No i zasadniczo była to kwestia, którą Lenin przekazał pod jurysdykcję tzw. Biura Kaukaskiego, które obradowało w różnych miastach na Północnym Kaukazie i wraz z przesuwaniem się sowieckiej armii coraz bardziej na południe, docierało w końcu do Tbilisu, czyli dzisiejszego Tbilisi.
Więc to była pierwsza tak głęboka krzywda. No a druga krzywda dotyczyła faktycznie Górskiego Karabachu. I tu mieliśmy kwestię tego, że w lipcu 1921 roku zebrało się owo Biuro Kaukaskie i ono miało zdecydować o tym, do kogo tenże Karabach miałby przynależeć. Skracając historię, bo ona jest dużo bardziej skomplikowana, w ostateczności podjęto decyzję o utworzeniu właśnie autonomicznego obwodu Który byłby ormiańskim obwodem w ramach Karabachu przyłączonego, pozostawionego, tu jest to ważne słowo, przy Azerbejdżanie. No i w ten sposób przez kolejne trzy lata zastanawiano się nad konkretnym statusem. Wtedy też mniej więcej stabilizował się ten federacyjny system Związku Sowieckiego jaki znaliśmy, to znaczy z jednej strony kraje związkowe, dalej obwody, autonomię i tak dalej i tak dalej.
Początki takiego ruchu dysydenckiego powiedzmy w Armenii, w Azerbejdżanie w mniejszym stopniu, ale mamy też kwestie w samym Karabachu, która jest bardzo kluczowa, swoistej dyskryminacji Ormian. Mimo tego, że Ormianie stanowią tam zdecydowaną liczebną większość, to znaczy między 80 a 85%, To większość faktycznie istotnych urzędów obejmują Azerbejdżanie. Większość rzeczy w Karabachu załatwić można po azerbejdżańsku albo po rosyjsku, więc też język jest w pewien sposób marginalizowany. Więc z jednej strony zaczyna się taki przełom polityczny w samej Armenii, w samym Azerbejdżanie, ale też dużo rzeczy dzieje się w Górskim Karabachu. 1987 rok, mamy już pierestrojkę i głasność. No i zaczynają się pierwsze wysiedlenia. To jest taki bardzo istotny element.
Trudno powiedzieć kto zaczął. Według rozmaitych ustaleń najprawdopodobniej ta korelacja czasowa była na tyle bliska, że trudno powiedzieć gdzie najpierw. W każdym razie Azerbejdżanie zaczynają być wyrzucani z Republiki Armenii, nie tylko z Górskiego Karabachu. A Ormianie są wyrzucani z Azerbejdżanu. Na początku 1988 roku dochodzi do pogromu Ormian w miasteczku Sumgajt, które jest przedmieściem takim industrialnym w Baku. Wtedy wówczas już funkcjonuje Komitet Karabachski połączony z Ruchem Karabachskim w samej Armenii, czyli taki ruch polityczno-społeczny, który postuluje przyłączenie Górskiego Karabachu do socjalistycznej Armenii. No i to rodzi oczywiście reakcję w Azerbejdżanie. Raz, że w postaci pogromu, a dwa wzmacniającej się roli Ludowego Frontu Azerbejdżanu, czyli takiej pierwszej poważnej opozycji wobec władzy sowieckiej.
Tu jest bardzo ważna rzecz do podkreślenia, dlatego że początkowo zarówno ruch karabachski, jak i Ludowy Front Azerbejdżanu w kontekście karabachskim, one nie postulowały wykorzystania Karabachu jako czegoś, co miało być narzędziem do odrzucenia władzy sowieckiej i ustanowienia niepodległej Armenii i Azerbejdżanu. One postulowały głęboką zmianę w ramach sowieckiego systemu i na czele ruchu karabachskiego na samym początku Komitetu Karabachskiego stali bardzo mocni i zatwardzali komuniści. I o tym trzeba dość mocno pamiętać. Ten ruch karabachski z tego takiego ruchu jednego celu, on przekształcił się w antysowiecki ruch decydencki trochę później. A czy w tym momencie dalej religia stanowi jakiś element tego sporu? Ja zawsze odpowiadam na to opowiadając historię, która się przydarzyła takiemu dość znanemu czeczeńskiemu bojownikowi, który nazywał się Szamil Basajew.
Ponieważ Szamil Basajew postanowił w pewnym momencie, jak już trwała taka pełnoskalowa wojna pomiędzy Azerbejdżanem i Armenią po uzyskaniu niepodległości przez Armenię i Azerbejdżan w 1991 roku, Postanowił dołączyć do Azerbejdżan, dlatego że szukał dżihadu. No i jak przyjechał na miejsce, to okazało się, że dżihadu nie było, więc Basayew wyjechał. I mniej więcej tak istotny był ten czynnik religijny. A druga kwestia jest taka, że tutaj jest Iran, który jest bardzo istotnym czynnikiem. I jakby pamiętamy historycznie, że terytoria Azerbejdżanu przez większość swojej historii należały do Iranów. Z drugiej strony Iran bardzo mocno potrzebował Armenii, a konkretnie tego bardzo wąskiego przesmyku, o który zresztą toczy się dzisiaj głęboka dyskusja polityczna. A też obawiano się w Iranie w jakiejś mierze irydentyzmu i separatyzmu Azerbejdżan zamieszkujących po południowej stronie Araksu.
Wobec czego to wsparcie irańskie bardzo szybko, paradoksalnie, zostało oparte na Armenii. Iran mniej lub bardziej, ale jednak wspierał Armenię, jednocześnie będąc takim negocjatorem przede wszystkim na tej pierwszej fazie Konfliktu pełnoskalowego pomiędzy Azerbejdżanem i Armenią. Więc dlatego ja uważam, że ten czynnik religijny, nie mówię, że on w ogóle nie funkcjonował, ale on nie był zupełnie istotny, jeżeli zostawimy go raz z nacjonalizmem bardzo głębokim, który był reprezentowany Przez właściwie wszystkich Ormian, niezależnie od orientacji politycznej wówczas. Na pewno przez Ludowy Front Azerbejdżanu, trochę mniej przez postkomunistów azerbejdżańskich, takich jak Jakub Mamedow, czy Ayasmu Talibow, czy Hejder Aliyev, ale też.
Zestawiając tę religię z nacjonalizmem, też z kwestią właśnie przywiązania do terytorium, z tą całą symboliką powiązaną z Karabachem, wydaje mi się, że to było marginalne. Początek lat 90. przynosi zmiany na mapach światowych, rozpada się Związek Radziecki i Azerbejdżan i Armenia ogłaszają swoją niepodległość, ale za chwilę można powiedzieć, ten konflikt o Górski Karabach jednak wkracza chyba w taką z dzisiejszej perspektywy decydującą fazę. Tak, zdecydowanie. Dlatego, że od 1988 roku właściwie, na pewno od 1989, wtedy kiedy została ustanowiona blokada na Górskim Karabachu, która uniemożliwiała transport towarów ze strony azerbejdżańskiej, skądinąd Ilham Aliyev całkiem niedawno zapowiedział, bo pod koniec października zapowiedział, że ta blokada zostanie zniesiona.
On został stolicą dlatego, że po pogromie z 1920 roku z Szuszy niewiele zostało. I Szusza była zajęta przez Azerbejdżan, wygnano stamtąd wszystkich Ormian, natomiast wszyscy Ormianie znajdowali się w Stepanakercie praktycznie i z Szuszy ostrzeliwano ten Stepanakert, który znajduje się na dole. I w maju 1992 roku, w trakcie skądinąd rozmów pokojowych prowadzonych w Teheranie z inicjatywy prezydenta Rasandżaniego, Szusza zostaje zajęta przez Ormian i to jest duży punkt zwrotny w wojnie, dlatego że kończą się ostrzeliwania Stepana Kertu. Jest też bardzo zła odpowiedź Ormian na rzeź pogrom antyormiański w Sumgajcie, to znaczy rzeź Azerbejdżan w miejscowości Chodżały. Potem Azerbejdżan wpada w bardzo głęboki taki konflikt wewnętrzny.
Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Tomasz Nieśpiał witam gościa, doktora Bartłomieja Krzysztofa, autora książki o Karabachu.
Doktor Krzysztof wyjaśnia pojęcie Górskiego Karabachu i jego zmienność w różnych okresach historii.
Analiza symbolicznej wartości Karabachu dla Ormian i Azerbejdżanów oraz jego znaczenie dla tożsamości narodowej.
Doktor Krzysztof omawia początki konfliktu Karabachskiego, jego genezę i znaczenie dla historii Ormian i Azerbejdżanów.
Analiza konfliktów rosyjsko-perskich na początku XIX wieku i ich wpływ na podział terytorialny i relacje etniczne.
Doktor Krzysztof omawia rolę XIX wieku w kształtowaniu konfliktu Karabachskiego, w tym kwestie narodowości, klas i religii.
Analiza znaczenia religii i klas w konflikcie Karabachskim, w tym kwestie wykorzystania klasowego konfliktu.
Doktor Krzysztof omawia wpływ rewolucji 1905 na konsolidację narodów i zmiany społeczne w Azerbejdżanie i Armenii.
Analiza decyzji Biura Kaukaskiego w 1921 roku i jej wpływ na losy Karabachu i konflikt Karabachski.
Doktor Krzysztof omawia krzywdę Ormian i jej wpływ na kształtowanie tożsamości narodowej i państwowej.
Podsumowanie rozmowy z doktorem Bartłomiejem Krzyżtanem i dziękowanie za udział w programie.
Rozdziały i streszczenia generowane automatycznie. Pełna transkrypcja nie jest publikowana — wyszukaj frazę, aby zobaczyć dopasowane fragmenty.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.
W „Studiu wschodnim” rozmawiamy o historii Karabachu. Jaka jest geneza konfliktu o Górski Karabach między Armenią i Azerbejdżanem? Jakie były losy tych terenów na przestrzeni wieków? I jak doszło do rozwiązania Republiki Górskiego Karabachu?
Gościem Tomasza Nieśpiała jest dr Bartłomiej Krzysztan z Instytutu Nauk Politycznych PAN oraz Instytutu Europy Środkowej w Lublinie.