#072 Historia 8. Krew i igrzyska

Oprócz tego, że sztuka się zaczyna robić mniej więcej taka sama na terenie, to ujednolicają się też obyczaje pogrzebowe. To pamiętam, zawsze uważaliśmy za znak, że coś tu się dzieje razem. Tak, że jest łączność. Że jest wspólna tradycja tego, jak chowamy zmarłych. Tak. Kultura zaczyna się scalać najwyraźniej, a to oznacza, że są kontakty, że jest handel. Jest komunikacja. Tak. Wydajemy się wychodzić z takiego momentu, w którym mamy oderwane osady ludzkie, takich właśnie postapokaliptycznych, no, surwiworów, nie wiem jak to jest po polsku, a zaczynamy mieć coś, co przypomina spójną kulturę. Więc tak, w Grecji zaczyna się dziać lepiej, ale miejsce, w którym się tak serio zaczyna robić lepiej, to jest Asyria.

Asyria, wraca Asyria. Mniej więcej w 930 roku przed naszą erą w Asyrii obejmuje władzę taki król, który się nazywa Ashurdan II i od niego liczymy państwo nowoasyryjskie. I liczymy, ponieważ on zaczął przywracanie Asyrii świetności. No i zostaniemy tu chwilkę, dlatego że i jemu i jego synom będzie żarło jak złe. Ashurdan II był pierwszym królem Asyrii od ponad stulecia, który prowadził regularne wojny. Miał plan podboju. Tak, miał plan, miał werwę, no i najwyraźniej miał też zasoby. Najwyraźniej stwierdził, że nie będzie się rozdrabniał, ponieważ prowadził te wojny od razu prawie na wszystkie strony.

To ambitnie, bo pamiętam, że kilku władców w tamtych obszarach wpadło właśnie na tym, że rozdrobniło się troszeczkę na wojny na wszystkie strony i potem się okazywało, że nie ma kim rządzić. Albo... Państwo nie daje rady, ponieważ nie ma czegoś takiego jak skarb państwa. Tak. To wszystko kosztuje. To tak, to nie są tanie rzeczy. Zupełnie nie. Znowu, w projekcjach o pieniądzach. Nie pamiętam, w której części Andrzej powiedział. Jak wiadomo, wojna przegrana bardzo dużo kosztuje, a wojna wygrana jeszcze więcej. No ale tak, Ashur Dan. Drugi. To jest, nawiasem mówiąc, okropnie irytująca rzecz, że Oni w Asyrii mieli pięć imion królewskich na zmianę i to jest po prostu szału można dostać. Jak rzucisz kurde kamieniem w poczet królów asyryjskich to trafisz albo w Ashurdana albo w Tiglatpilesera albo w Salmanasara.

Może wiesz takie imię co się przyjmuje jak się jest królem i już i tylko trzy są do wyboru bo tylko trzy coś znaczą dla nich. No spodziewałbym się większej inwencji. No wiesz, faranów też było tych, wiesz, iluś Ramzesów. Tak, to był słaby moment. Ale przynajmniej byli tylko Ramzesi. I po jednym Ramzesie następował następny Ramzes i to było chociaż proste. Można było numerkami lecieć, a tutaj nie. A tutaj po prostu na krzyż i w poprzek. No ale wracając do Ashurda II. On sobie zaczął od wojny z takim państwem, które miał kawałek na północ. Ono się nazywało Kadmuchu. I to było trochę tak, że on po pierwsze potrzebował, żeby otworzyć mu tam szlaki handlowe, bo tam dalej na północ były szlaki, którymi szły metale strategiczne. A także to państwo było stanowczo za blisko jakby rdzennych ziem Asyrii i potrzebował jakiegoś bufora, bo miał dyskomfort.

Albo w szkodę chociażby. Tak, zawsze jest problem z namiestnikami. No i tak, z jednej strony ci, z drugiej strony Lausie z Aramejczykami. Z zachowanych pism wiemy, że uważał, że on się jakby mści na Aramejczykach za ucisk Asyryjczyków, którzy tam mieszkali. I uważał, że jakby odbija spod okupacji odwiecznie asyryjskie ziemie. Ach, jedno z tych zagrań politycznych. Wiesz co, tak, ale było w tym odrobinę prawdy. W sensie tam Asyria przez ten okres degregolady, to jest za duże słowo, ale Asyria straciła trochę ziem. Więc to akurat może, to akurat mogło leżeć koło prawdy.

Nie, osadzał tam urzędników, żeby pilnowali, żeby to była część Asyrii, a nie jakieś coś. Przesiedlał populację, to znaczy na opustoszonych terenach osadzał albo aseryjskich uchodźców, albo tych świeżo podbitych obywateli. Tam, gdzie było słabe rolnictwo, to je polepszał. No ogólnie zamiast bogacić się na łupach, to dbał o integrację tych podbitych terenów z całością państwa. Przesiedlenie to jest zawsze taka ryzykowna jednak sprawa, to ludzie mogli nie być zadowoleni, ale jeżeli dbało o to, żeby warunki były, po prostu żeby się to miejsce rozwijało, a nie zjeść wszystko, co da się zjeść, zagrabić wszystko, co się da zagrabić i uciekać do następnych podbojów, to rozumiem, że miał koncept.

O, wrócił Babilon, który zdaje się był w jakimś głębokim kryzysie ostatnio. On nadal jest w głębokim kryzysie, wiesz, dlatego że jego, cały czas ktoś ich szarpie. Cały czas ktoś im włazi na teren. Al to Aramejczycy, a to Elam z drugiej strony, który trochę się odbił, jakoś bez szału, ale wystarczająco, żeby nadepnąć Babilon. A to Asyria ich nadeptuje, a to przychodzą jeszcze jakieś nowe ludy i też ich nadeptują. No i po prostu trudne to jest do zniesienia i Babilon nie bardzo daje rady. I Babilon stoi słabo, ale na tyle mocno jednak, że Adad Nirari II zamiast go kompletnie podeptać albo zwasalizować, to on z nim wchodzi kajnda sorta w sojusz. To znaczy sojusz to jest takie, no może za mocne słowo, ale...

Babilon Babilonem, ale mniejsze okoliczne państwa mają się gorzej. Czyli? No na przykład, wiesz, na północny zachód od Asyrii, pamiętasz, były takie królestwa późnochetyckie. I Adad Mirari II wybrał się między innymi tam z wizytą. I on tam zrobił... Z wizytą z wojskiem? Tak, z wojskiem, z wojskiem, oczywiście. Oni wtedy nie uznawali innych wizyt. I niektórych zwasalizował, niektórych pognębił, ale niektórych wymusił trybut. Pieniądz się przyda. Tak, przyszedł i podejrzewam do niektórych wystarczyło tylko tak wiesz, stanąć z armią pod murami i ciężko popatrzeć. Ciężko popatrzeć, założyć tak ręce, zadzwonić mieczem. Halo, Zenon. Kasa. Z moich zapisków archiwalnych wynika, że spóźniasz się z trybutem około 40 lat.

Aj. Może być tak coś ten. No i publiczność wyskakiwała często z kapusty. I znowu, i Adad-Nirari II, podobnie jak jego stary, zajmuje się uładzaniem i naprawianiem państwa. Między innymi wziął i odbudował, miał na terenie takie spore miasto, które się nazywało Apku i ono od mniej więcej tysięcznego roku przed naszą erą leżało kompletnie w ruinie. Odbudował. Więc nie leżał na złocie jak smok, tylko jakby reinwestował to w naprawianie państwa. Stworzenie struktur, odbudowywanie miast, które uważał za stosowne. I w 880 mniej więcej roku przed naszą erą na tron Asyrii wstąpił Ashur Nasir Pal II, który był wnukiem Adadnirariego II i on robił, guess what, więcej tego samego.

Zaczął swoje panowanie od rozprawienia się z takimi zbuntowanymi miastami, które mu się wylęgły. W Górnym Biegu Tygrysło one były, czyli w Syria mniej więcej północna. I rozprawił się z nimi straszliwie brutalnie. To znaczy te miasta, jak już tam wszedł z futryną, to buntowników okaleczał, ścinał, postawił stele i na tej steli napisał, że usypał piramidę z ich głów. Wymordował ich dzieci, no straszny typ, straszny typ. Ashur Nasir Pal II był jednym z najbrutalniejszych monarchów asyryjskich, a to jest... A to jest brutalny kraj w ogóle. Tak, to jest osiągnięcie. Zapisać się jako jeden z najbrutalniejszych asyryjskich królów to jest osiągnięcie.

Przesuwanie stolicy w inne miejsce, mam wrażenie, wynika z dwóch pomysłów. Jeden to jest taki, że na przykład chcesz sobie przydać jakieś znaczenie religijne, które jest asociowane z nowym miejscem, albo robisz stolicę w tym miejscu, które teraz jest środkiem, czyli tak naprawdę zaznacza to, ile masz obszaru, no bo troszeczkę jest sens w tym, żeby ze stolicy było blisko... Wszędzie. Wszędzie równie daleko. Tak, ośrodkiem religijnego kultu Asyrii została stara stolica, Aszur, ale osadzenie nowej stolicy w takim miejscu, żeby było wygodniej, żeby się szlaki handlowe tam krzyżowały, to jest jedna z hipotez, bo nie wiemy do końca, dlaczego on to zrobił. Może zakochał się w widokach z balkonu. Możliwe, ale jest też taka teoria, że mógł chcieć, wiesz, miasta, na którym wyraźnie mógł swój ślad odcisnąć.

Czyli takie odbudować, zbudować i takie jest... Po mojemu. Po mojemu, a nie odziedziczyłem po starym. Tak, no bo Aszur jest stolicą Asyrii od Henhen. Tam no trochę, no niby można dobudować świątynię, ale wszyscy kurde królowie przed nim dobudowali świątynię. Ale jest też taka możliwość, że chciał być razem ze swoją stolicą dalej od takich rodów magnackich, może byśmy dzisiaj powiedzieli. Takich rodów możnowładców, które były dosyć mocne i oni siedzieli w Aszurze właśnie. To wy tam pilnujcie religii, wszystkiego tego, a ja zajmę się władzą, no tuż obok, o tam. Tak. Czyli? Jak będziecie chcieli, to przyjdźcie z petycją. Pozbawia ich wpływów.

Bardzo możliwe. To jest jedna z hipotez. Można na niego patrzeć jako kogoś, kto dyplomację wewnętrzną i zewnętrzną, wyjątkowo brutalnie, ale jednak knął nieźle. Rozbudował ten Nimrud tak dosyć z przytupem, bo otoczył całe miasto murami. Słusznie. To było ponad 7 kilometrów murów. Nabudował pełno pałaców, nabudował świątyń, ale zbudował także ogród botaniczny i zbudował prawdopodobnie pierwsze duże zoo w historii. I to jest rzecz, która jest charakterystyczna dla królów Asyrii. To znaczy oni, pamiętasz, oni, o jeszcze od Henhen, oni lubili przywieźć sobie... Coś specjalnego. Tak, lubili sobie przywieźć, a to zwierzę ze swojej wyprawy, a to jakieś orśliny. Tak, pamiętam, że były jakieś takie ogrody specjalne.

Pokaż mi mapę. Bo jak oni podbijają na wszystkie cztery strony swojego świata, to przestaje już ogarniać umysłem, jaki to jest obszar. Tu jest jezioro Hohan. Dobra, Egipt jest po lewej, patrzę na mapie. Turcja jest na górze, wiadomo. Tu jest Lewand, czyli dzisiejsza Libansyria. Dobrze, jedziemy w prawo. Mniej więcej tu jest ta nowa stolica, którą zrobił Ashutna Sirval. Czyli tam, gdzie Syria ma ten dzióbek w prawo, to jak tam pójść jeszcze kawałek dalej, to będzie ta nowa stolica Asyrii. Po prawej stronie są jeziora i na górze są jeziora. Tak. I Urar tu jest mniej więcej tu. Czyli w dzisiejszej Armenii. No właśnie, trzymaj się tej myśli. Warto popatrzeć w mapę. Tak. Nazwa królestwa Urartu prawdopodobnie wzięła się od góry Ararat. I dokładnie tak, w Urartu najprawdopodobniej przynajmniej część ludności mówiła po ormiańsku.

Więc królestwo Urartu jest bardzo ważnym konceptem dla zupełnie współczesnych Ormian. Dziewiąty wiek przed naszą erą. Tak, dziewiąty wiek przed naszą erą. Dobra, wjeżdżamy tam dziewiąty wiek przed naszą erą, bo oni tam już są wcześniej. Tak. Z królestwami na tym terenie, gdzie teraz jest Urartu, prali się już królowie państwa średnioasyryjskiego, czyli tak 300-400 lat wcześniej. Tylko że w wyniku, najwyraźniej w wyniku nacisku Asyrii, te królestwa się skonsolidowały i teraz tam jest jedno państwo, które jest rządzone tak dosyć silnie. Warto być jednym ciałem, jeżeli masz takiego sąsiada, tak? Tak. Większe masz szanse. Zdecydowanie, zdecydowanie tak. I teraz tak. Salma Nassar III przelazł z armią swoją przez te góry, które miał po drodze, nakopał Urartu, ale nie stłamsił ich całkiem.

Ale to, co napisał, nie zgadza się trochę z tym, co tam znajdujemy. Mmm, kinda. Nawet nie do końca znajdujemy tylko z jakby efektami tej bitwy. To znaczy, no na przykład nikt z tych królów nie został obdarty ze skóry, nie? No to nie mogło być takie kompletne zwycięstwo Asyrii, nie? Tak, poznajemy, czy Aseria zwyciężyła po tym, czy król został udarty ze skory. No, a jak nie, to... Track record mają taki sobie, jeśli chodzi o powstrzymywanie się od zbrodni wojennych, tak jak je rozumiemy dzisiaj, bo wtedy oczywiście nie było nawet tego konceptu. No i tak, no i ten monolit to jest jeden z dwóch tak zwanych monolitów z Kukrch, miasto takie, miejscowość, miasteczko Kukrch. Tam zostały znalezione dwa monolity. Pierwszy opisuje jakby przewagi Ashur Nasirpala II, a drugi działalność Salmanasara III. Pokazywałeś mi zdjęcie tej steli.

No i tak, no i tak jak mówiły, to raczej nie było przygniatające zwycięstwo, to raczej był taki, wiesz, remis ze wskazaniem na Asyrię, nie? I nie było kontynuacji tłanszenia królestw późnochetyckich. Po tej bitwie Salmanasar III udał się na południe, do Babilonu, gdzie wspierał króla Babilonu ówczesnego w gromieniu rewolty i w gaszeniu innych pożarów w państwie. Pomagał. Pomagał, tak jest. No umówmy się, pomagał dlatego, że korzystnie jest mieć sprzyjający ci Babilon po tej stronie, bo też jest jakimś buforem granicznym. Tak, dobrze jest mieć jedną granicę, o którą się człowiek nie musi martwić. Ale Salmanasar III ewidentnie szanował tego króla, dlatego że na ocalałej sztuce oni są przedstawieni jako równi.

Ta stela jest ważna dlatego, że oprócz kolejnego króla Izraela jest na niej wspomniany także region geograficzny, który się nazywa Parsua. I zamieszkujący go lud Parsumasz. I to są Persowie. Nareszcie! I to jest pierwsza wzmianka o Persach, którą mamy. I znowu, uprzedzając odrobinę wypadki, powiem, że Persowie będą dla historii Asyrii bardzo ważni. Oni nie tylko Asyrii. Tak, nie tylko Asyrii. Wyprzedzając trochę wypadki, Persowie będą bardzo ważni dla historii wielu państw w tym obszarze. No więc 825 mniej więcej rok przed naszą erą to jest pierwsza historyczna wzmianka o Persach. Nice. No. Rok później na tron wstępuje Szamsi Adat jako piąty tego imienia.

Nie możesz jednocześnie podbijać swojego własnego państwa od środka i nadawać mu struktur. Zasobów jest tylko na robienie dwóch rzeczy. Jeżeli nie możesz podbijać na zewnątrz, bo musisz podbijać w środku, to zmienia się cała... Tak, dokładnie tak. No ogólnie nie jest fantastycznie. Powiedziałabym, że to państwo Asyrii zmienia charakter z takiego, co robi najazdy, na taki, który próbuje utrzymać u siebie porządek. To jeszcze nie jest tragedia w porównaniu z niektórymi rzeczami, które się działy jeszcze w poprzedniej tysiąclatce. Owszem, ale to nie całkiem tak. Dlatego, że owszem, autorytet króla tak naprawdę, urzędu królewskiego zostaje przez tą karczemną awanturę nadszarpnięty. I zaczyna się taki moment dla państwa nowoasyryjskiego, który się nazywa Wiek Magnatów.

To częsta praktyka. Nie w Asyrii. To częsta praktyka w historii. Tak. Ale to absolutnie nie jest częsta praktyka w Asyrii. Absolutnie nie. I głównym źródłem wiedzy na temat pozycji samuramat jako regentki jest Stela Spazarczyk. I to jest kamień graniczny, na którym samuramat jest opisana jako prowadząca kampanię przeciwko jednemu z królestw późnochetyckich wspólnie z synem. I to jest jedyny taki zapis w historii Asyrii. To jest jedyna kobieta w historii Asyrii, o której coś takiego w ogóle napisano. Według niektórych badaczy to sugeruje w ogóle, że syn to siedział w domu, a wojnę prowadziła właśnie samuramat, ale nie można tego było napisać na steli, bo byłaby asyryjczykom powybuchały głowy. Rozumiesz? I na tej samej steli jest też podana jako rodzic króla, wspólnie z ojcem, co też nie było w ogóle praktykowane, bo zawsze było tak.

Trochę szkoda, bo ewidentnie nieźle w coś umiała tutaj. A to jest taka naturalna droga, że zostajesz kapłanką. Musisz ustąpić z władzy i cię akurat nie zabiją. Zachowały się jakieś wizerunki? Nie, ale Samurama została w późniejszej tradycji literackiej unieśmiertelniona jako Semiramida. Tak coś czułam, że to imię brzmi znajomo. Tak. A Semiramida, przypomnijmy, to była królowa wojowniczka, założycielka Babilonu, żona mitycznego króla Ninusa, który miał być założycielem Niniwy w szczególności, a całej Asyrii w ogólności, zdobywczyni Baktry Libii i Etiopii. No, ty heroska. Więc jest prawie na 100% pewne, że Samuramat była właśnie żyjącą naprawdę... Źrodłem tej legendy.

Tak. Tak, źródłem legendy Semiramidy. Niestety nie wiemy jak wyglądała jej legenda w państwach Mezopotamii. Wiemy jakby tylko to co zainspirowała w literaturze Persji i w literaturze grecko-rzymskiej. Fajna postać. Znakomita postać. Fajnie by było wiedzieć o niej trochę więcej. I tak zachowało się całkiem sporo. Tak. Jak to warto zostawiać po sobie kamienie, no. Tak. I jak to fajnie, że nikt ich kurde nie przyszedł i nie stłukł, tak jak było z iloma królowymi Egiptu. Mhm. Łagodnie i jakby bez zwracania przesadnej uwagi przeszliśmy sobie do IX wieku przed naszą erą i obskoczmy kilka innych miejsc niż Asyrię.

Zdarzyło nam się w historii? Tysiąc razy pewnie. Na 100% nam się zdarzyło. No przecież tam był taki moment w historii, że wypakowali wszystkich królów i wsadzili ich do jednego schowka, żeby nie okradali. Tak, żeby było prościej pilnować przed grabieżami. No dokładnie. Mumie nam się mylą, ale Asyria jakoś mam wrażenie bardziej porządnie robiła swoją literaturę historyczną. W sensie zapisywali te rzeczy, które się dzieją u nich po kolei jakoś w sposób, który albo łatwiej nam odczytać, albo on po prostu był porządniejszy niż Egipt. Tak i oprócz tego jeszcze Asyria w tamtym momencie miała tą przewagę, że była państwem stosunkowo silnym i stosunkowo dobrze stojącym na własnych nogach. W odróżnieniu od Egiptu. Asyria też miała takie momenty, że robiła bokami.

Są tacy królowie Asyrii, o których nie wiemy wiele. Przynajmniej wiemy, kto był przed i kto był po. Kinda. Już samo to... No to pomaga. To pomaga bardzo. Jak dziś patrzymy na tamtą historię, to to już nam ułatwia. Nie musimy się zastanawiać, czy tych dwóch królów to był jeden, czy półtora, czy jeden był kapłanem, a dlaczego mieli tak samo na imię, to wszystko nie ma sensu. To po prostu lecieli jakoś tam po kolei. Jakoś ta historia trzyma się kupy. Powiedz mi, mamy historię Egiptu i te trzy chronologie nieszczęsne, co najmniej na pewno. Asyria nie ma trzech chronologii. No jest obok. Ma. Ma? Ten problem z tym, że mamy właśnie długą, średnią i krótką chronologię, on dotyczy w zasadzie całego Bliskiego Wschodu. Okej. On dotyczy Egiptu, on dotyczy Mezopotamii w zasadzie całej, dotyczy Asyrii.

A teraz... W tym VIII wieku przed naszą erą. Jest już na tyle ogarnięte, że nie dość, że mieszkają i ludzie i mają się dobrze, to jeszcze zakładają kolonie handlowe. I to nie blisko. I obydwie te kolonie handlowe, one są bardzo ważne. Dlatego, że Almina to jest punkt kontaktu Greków z Asyrią i z Urartu i z Fenicjanami, którzy są zaraz na południe. Z Alminy do Eubei przyjdzie alfabet fenicki, z którego już niedługo będzie alfabet grecki. Natomiast Ischia to jest miejsce, gdzie się handluje z Etruskami i znowu z Fenicjanami, dlatego że Fenicjan, umówmy się, jest wszędzie pełno. Ale tak, no, żre. Żre naprawdę dobrze. To teraz zmieńmy trochę okolice. Zmieniamy okolice.