#072 Historia 8. Krew i igrzyska

No czy mówimy o II wojnie światowej iż... Nie, nie, nie mówimy o torpedach. Nie, nie, nie. Nie idziemy w to. Nie tym razem. Tak. Oraz oprócz tego wpadła nam w oczy taka historia z Sumeru. Królewskie Nam? Tak, Królewskie Nam. Otóż mianowicie w mniej więcej 1850 roku przed naszą erą w mieście Isin żył sobie taki gość, który W tamtych czasach w Sumerze regularnie się sprawdzało jakie są omeny jeśli chodzi o przyszłość króla No nie? I jak były złe, to na tronie się sadzało na sto dni zastępcę.

Tak. I według Biblii to jest faraon, który przyjechał w pewnym momencie i spustoszył świątynię Salomona i wywiózł stamtąd rzeczy i tralala i tralala. Świątynia Salomona, która podobno zawierała mnóstwo dóbr i w ogóle to było wielkie bogactwo. Tak. No i tak, no i mówiliśmy o tym, że właśnie Szeszonk I, prawdopodobnie biblijny Sziszak, ale nie do końca wiadomo na 100%, miał swoje podboje, miał swoją historię i on założył XXII dynastię i to była dynastia libijska powiedzmy, to znaczy oni tam wszyscy pochodzą z takiego ludu Meszwesz. Nawiasem mówiąc, za czasów ojca Szeszonka I, faraona Psusennesa II, o którym wspominaliśmy ostatnio, ostatecznie się ustaliło, że faraon oznacza osobę królewską.

Asyria, wraca Asyria. Mniej więcej w 930 roku przed naszą erą w Asyrii obejmuje władzę taki król, który się nazywa Ashurdan II i od niego liczymy państwo nowoasyryjskie. I liczymy, ponieważ on zaczął przywracanie Asyrii świetności. No i zostaniemy tu chwilkę, dlatego że i jemu i jego synom będzie żarło jak złe. Ashurdan II był pierwszym królem Asyrii od ponad stulecia, który prowadził regularne wojny. Miał plan podboju. Tak, miał plan, miał werwę, no i najwyraźniej miał też zasoby. Najwyraźniej stwierdził, że nie będzie się rozdrabniał, ponieważ prowadził te wojny od razu prawie na wszystkie strony.

To ambitnie, bo pamiętam, że kilku władców w tamtych obszarach wpadło właśnie na tym, że rozdrobniło się troszeczkę na wojny na wszystkie strony i potem się okazywało, że nie ma kim rządzić. Albo... Państwo nie daje rady, ponieważ nie ma czegoś takiego jak skarb państwa. Tak. To wszystko kosztuje. To tak, to nie są tanie rzeczy. Zupełnie nie. Znowu, w projekcjach o pieniądzach. Nie pamiętam, w której części Andrzej powiedział. Jak wiadomo, wojna przegrana bardzo dużo kosztuje, a wojna wygrana jeszcze więcej. No ale tak, Ashur Dan. Drugi. To jest, nawiasem mówiąc, okropnie irytująca rzecz, że Oni w Asyrii mieli pięć imion królewskich na zmianę i to jest po prostu szału można dostać. Jak rzucisz kurde kamieniem w poczet królów asyryjskich to trafisz albo w Ashurdana albo w Tiglatpilesera albo w Salmanasara.

Może wiesz takie imię co się przyjmuje jak się jest królem i już i tylko trzy są do wyboru bo tylko trzy coś znaczą dla nich. No spodziewałbym się większej inwencji. No wiesz, faranów też było tych, wiesz, iluś Ramzesów. Tak, to był słaby moment. Ale przynajmniej byli tylko Ramzesi. I po jednym Ramzesie następował następny Ramzes i to było chociaż proste. Można było numerkami lecieć, a tutaj nie. A tutaj po prostu na krzyż i w poprzek. No ale wracając do Ashurda II. On sobie zaczął od wojny z takim państwem, które miał kawałek na północ. Ono się nazywało Kadmuchu. I to było trochę tak, że on po pierwsze potrzebował, żeby otworzyć mu tam szlaki handlowe, bo tam dalej na północ były szlaki, którymi szły metale strategiczne. A także to państwo było stanowczo za blisko jakby rdzennych ziem Asyrii i potrzebował jakiegoś bufora, bo miał dyskomfort.

Nadal. Tak. No inna sprawa, że jak będziesz coś pobierać, to prędzej czy później któryś władca, który urośnie troszeczkę wyżej swojego zatka, będzie próbował zmienić warunki. Wiesz co? Naszej współpracy, ale... Ale nadal. Jest to zdecydowanie lepszy biznes niż takie serio przeszkadzanie w handlu. No nie zniechęcisz, jeżeli nie ma alternatywnej trasy. Tak. No i oprócz tego Lapis Lazuli także konie, więc znowu dobro strategiczne. Ale tak, Ashur Dan II, ponieważ równie ważne albo nawet ważniejsze jest to, co on robił oprócz podbojów. On mianowicie zajmował się uładzaniem państwa i w szczególności także uładzaniem tych podbitych terenów. To znaczy organizował tam administrację państwową, żeby nie było takiej sytuacji, że teren jest nominalnie podbity, a tak naprawdę rządzi się sam.

Tak, tak, miał koncept. Ale po prostu szanuję, że miał na to czas, no bo te podboje już same zajmowały mnóstwo czasu. Owszem. Bardzo był robotny król. I ten model działania będą kontynuowali też jego następcy. I następcą Ashurdana II był jego syn, który się nazywał Adad-Nirari II. On wstąpił na tron w 911 roku p.n.e. I rok jego wstąpienia na tron to jest prawdopodobnie pierwsza data w historii Bliskiego Wschodu, o której jesteśmy pewni. A dlaczego? Dlatego, że od tego roku zaczynają się pełne tak zwane listy eponimów. I listy eponimów to jest asyryjski kalendarz, który był w użyciu przez całe istnienie państwa asyryjskiego. I on działał tak, że każdy rok był nazywany od imienia urzędnika, który prowadził w danym roku festiwal noworoczny.

Jaki to jest skarb archeologiczny. Tak. Jakie to jest znakomite. Tak. Jaką one miały formę te listy? To były po prostu tony i tony glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym. I teraz tak. Adad Nerdy II robi, tak jak mówiłem, więcej tego samego. Możliwe, że obejmuje tron po lekkiej, dynastycznej przepychance. Dlatego, że pierwsza rzecz, którą musiał zrobić, to znowu nadepnąć państwo Kadmuchu, więc Czyli Egipt musi ciągle nadeptywać Nowie, a Syrczycy muszą ciągle nadeptywać swoich górnych sąsiadów. Tak, tak. Swoich górnych sąsiadów to jest dobrze powiedziane, bo akurat Kadmuchu to zostanie takie nadepnięte, ale zaraz się pojawi inny zażarty sąsiad, za moment tam dojdę. Anad Mirari oprócz właśnie tegoż państwa Kadmuchu nadepnął także Babilon.

O, wrócił Babilon, który zdaje się był w jakimś głębokim kryzysie ostatnio. On nadal jest w głębokim kryzysie, wiesz, dlatego że jego, cały czas ktoś ich szarpie. Cały czas ktoś im włazi na teren. Al to Aramejczycy, a to Elam z drugiej strony, który trochę się odbił, jakoś bez szału, ale wystarczająco, żeby nadepnąć Babilon. A to Asyria ich nadeptuje, a to przychodzą jeszcze jakieś nowe ludy i też ich nadeptują. No i po prostu trudne to jest do zniesienia i Babilon nie bardzo daje rady. I Babilon stoi słabo, ale na tyle mocno jednak, że Adad Nirari II zamiast go kompletnie podeptać albo zwasalizować, to on z nim wchodzi kajnda sorta w sojusz. To znaczy sojusz to jest takie, no może za mocne słowo, ale...

Babilon Babilonem, ale mniejsze okoliczne państwa mają się gorzej. Czyli? No na przykład, wiesz, na północny zachód od Asyrii, pamiętasz, były takie królestwa późnochetyckie. I Adad Mirari II wybrał się między innymi tam z wizytą. I on tam zrobił... Z wizytą z wojskiem? Tak, z wojskiem, z wojskiem, oczywiście. Oni wtedy nie uznawali innych wizyt. I niektórych zwasalizował, niektórych pognębił, ale niektórych wymusił trybut. Pieniądz się przyda. Tak, przyszedł i podejrzewam do niektórych wystarczyło tylko tak wiesz, stanąć z armią pod murami i ciężko popatrzeć. Ciężko popatrzeć, założyć tak ręce, zadzwonić mieczem. Halo, Zenon. Kasa. Z moich zapisków archiwalnych wynika, że spóźniasz się z trybutem około 40 lat.

Aj. Może być tak coś ten. No i publiczność wyskakiwała często z kapusty. I znowu, i Adad-Nirari II, podobnie jak jego stary, zajmuje się uładzaniem i naprawianiem państwa. Między innymi wziął i odbudował, miał na terenie takie spore miasto, które się nazywało Apku i ono od mniej więcej tysięcznego roku przed naszą erą leżało kompletnie w ruinie. Odbudował. Więc nie leżał na złocie jak smok, tylko jakby reinwestował to w naprawianie państwa. Stworzenie struktur, odbudowywanie miast, które uważał za stosowne. I w 880 mniej więcej roku przed naszą erą na tron Asyrii wstąpił Ashur Nasir Pal II, który był wnukiem Adadnirariego II i on robił, guess what, więcej tego samego.

Zaczął swoje panowanie od rozprawienia się z takimi zbuntowanymi miastami, które mu się wylęgły. W Górnym Biegu Tygrysło one były, czyli w Syria mniej więcej północna. I rozprawił się z nimi straszliwie brutalnie. To znaczy te miasta, jak już tam wszedł z futryną, to buntowników okaleczał, ścinał, postawił stele i na tej steli napisał, że usypał piramidę z ich głów. Wymordował ich dzieci, no straszny typ, straszny typ. Ashur Nasir Pal II był jednym z najbrutalniejszych monarchów asyryjskich, a to jest... A to jest brutalny kraj w ogóle. Tak, to jest osiągnięcie. Zapisać się jako jeden z najbrutalniejszych asyryjskich królów to jest osiągnięcie.

No i tak, tak jak mówiłem, dociera do Fenicji. Jego żołnierze, rozumiesz, symbolicznie obmyli broń w wodach Morza Śródziemnego. Ashurnasirpal II odbił się od Tyru. Gdzie jest Tyr? Tyr to jest jedno z głównych miast Fenicji i on jest w dzisiejszym Libanie mniej więcej. Nie udało mu się, oblegał go, ale go nie zdobył, ale co sobie po drodze ponawy muszał trybutów, no to jego. I znowu, zasoby, które zdobył, wykorzystuje na rozbudowę miast, na ustanawianie rezerw wody i żywności na wypadek, gdyby nagle przyszedł kryzys, dla ludności, nie tylko dla swojego wojska. A to nowe. I także na odbudowę takiego miasta Nimrud. I to miasto jest nad Eufratem w Iraku, 30 km od Mosulu dzisiejszego. I on Nimrud nie tylko odbudował, ale także rozbudował i zrobił z niego swoją nową stolicę.

Przesuwanie stolicy w inne miejsce, mam wrażenie, wynika z dwóch pomysłów. Jeden to jest taki, że na przykład chcesz sobie przydać jakieś znaczenie religijne, które jest asociowane z nowym miejscem, albo robisz stolicę w tym miejscu, które teraz jest środkiem, czyli tak naprawdę zaznacza to, ile masz obszaru, no bo troszeczkę jest sens w tym, żeby ze stolicy było blisko... Wszędzie. Wszędzie równie daleko. Tak, ośrodkiem religijnego kultu Asyrii została stara stolica, Aszur, ale osadzenie nowej stolicy w takim miejscu, żeby było wygodniej, żeby się szlaki handlowe tam krzyżowały, to jest jedna z hipotez, bo nie wiemy do końca, dlaczego on to zrobił. Może zakochał się w widokach z balkonu. Możliwe, ale jest też taka teoria, że mógł chcieć, wiesz, miasta, na którym wyraźnie mógł swój ślad odcisnąć.

Czyli takie odbudować, zbudować i takie jest... Po mojemu. Po mojemu, a nie odziedziczyłem po starym. Tak, no bo Aszur jest stolicą Asyrii od Henhen. Tam no trochę, no niby można dobudować świątynię, ale wszyscy kurde królowie przed nim dobudowali świątynię. Ale jest też taka możliwość, że chciał być razem ze swoją stolicą dalej od takich rodów magnackich, może byśmy dzisiaj powiedzieli. Takich rodów możnowładców, które były dosyć mocne i oni siedzieli w Aszurze właśnie. To wy tam pilnujcie religii, wszystkiego tego, a ja zajmę się władzą, no tuż obok, o tam. Tak. Czyli? Jak będziecie chcieli, to przyjdźcie z petycją. Pozbawia ich wpływów.

Gigantyczne ilości złota to już wszyscy widzieliśmy. Gigantyczne wojsko, które się ciągnie po horyzont, każdy już widział. Służył może nawet w nim. Albo rodzinę tam stracił oczywiście. Bogactwa wiesz jak wyglądają, jak jesteś taki szary obywatel. Kurde, jak zobaczysz takiego tygrysa, którego u siebie to nie zobaczysz. Robi wrażenie. No. Ashur Nasir Pal II rządził do 860, mniej więcej, roku przed naszą erą i po nim nastał jego syn, który się nazywał Salmanasar III i on robił co? To samo, tylko więcej. Tak, to samo, tylko więcej. I w szczególności Salmanasar III lał się z takim królestwem, które się nazywa Urartu i ono jest na wyżynie armeńskiej i to są okolice jeziora Van. Potrzebuje mapy. Zupełnie serio potrzebuję mapę, bo te podboje są tak rozstrzelone, że potrzebuję to zobaczyć.

Ale to, co napisał, nie zgadza się trochę z tym, co tam znajdujemy. Mmm, kinda. Nawet nie do końca znajdujemy tylko z jakby efektami tej bitwy. To znaczy, no na przykład nikt z tych królów nie został obdarty ze skóry, nie? No to nie mogło być takie kompletne zwycięstwo Asyrii, nie? Tak, poznajemy, czy Aseria zwyciężyła po tym, czy król został udarty ze skory. No, a jak nie, to... Track record mają taki sobie, jeśli chodzi o powstrzymywanie się od zbrodni wojennych, tak jak je rozumiemy dzisiaj, bo wtedy oczywiście nie było nawet tego konceptu. No i tak, no i ten monolit to jest jeden z dwóch tak zwanych monolitów z Kukrch, miasto takie, miejscowość, miasteczko Kukrch. Tam zostały znalezione dwa monolity. Pierwszy opisuje jakby przewagi Ashur Nasirpala II, a drugi działalność Salmanasara III. Pokazywałeś mi zdjęcie tej steli.

Możliwe, że jak raz nie wymusisz trybutu, to drugi raz już nie będzie za co tego zrobić. Więc może to jest ta kwestia. I teraz tak, ostatnie lata rządów Salmanasara III, tak mniej więcej od 830 roku p.n.e. w następne 6 isz, to jest trochę zamieszanie. To wygląda trochę tak, jakby król był już za stary, zbyt niedołężny może, żeby prowadzić wojny. I zamiast niego wojny prowadzi głównodowodzący jego armii. I to jest gość, który się nazywał Dayan Ashur. I sam fakt, że znamy jego imię, świadczy o tym, że mógł się jakoś ponadprzeciętnie trochę umocnić.

No dobra. Może tak. Może. Może tak. To by był dobry powód. No ale ten syn, no powiem ci tak, jak się zaczęła rewolta, to stanęła za nim znaczna część kraju. Łącznie ze stolicą starą, czyli z Aszur. Czyli możnowładcy stanęli po stronie starszego syna, tak? Tak. A młodszy tak tylko z nadania? To nie jest najlepsza pozycja. Trzeba mieć możnych po swojej stronie. Tak. Po prostu. Siły polityczne już wtedy tak działały. Tak. No właśnie jest tutaj potencjał, żeby się przejechać. No i się przejechał. No, kajna sorta, tak. I pod sam koniec panowania Salmanasar III postawił jeszcze jedną stelę, która się nazywa Czarnym Obeliskiem Salmanasara III. No i na tej steli jest wypisane, kto przybył z trybutem do niego.