Teksturion #5 | Znak od Heinricha Bölla

Teksturion Teksturion. Szanowni Państwo, witamy w kolejnym odcinku podcastu Teksturion. Witam Was Weronika Stencel. Ze mną dwie gościnie, ale zanim je przedstawię, powiem Państwu, że ten odcinek jest wyjątkowy dla mnie. Dlatego, że będziemy się zajmować książką, będziemy omawiać i wracać do książki o tytule Zwierzenia klauna. Autorem jest Heinrich Bull, niemiecki pisarz, ale chciałabym powiedzieć, jak w ogóle do tego doszło, co się stało.

Albo wydaje się być jasne, a stawia dużo tam pytań i dużo diagnoz. Także no, wciągająca lektura. Dziękuję bardzo. Ja dodam, że wysłałam ten lepszy egzemplarz tobie. Mój się, znaczy ja mam ten z tramwaju, który był zniszczony, rozwalony, taki, były powtykane też w jakieś zasuszone kwiatki w nim, więc zostawiłam sobie ten taki przypadkowy, a tobie dałam mój, więc cieszę się, że będziesz go miała dla siebie już i że go sobie będziesz mogła zachować. Ja przedstawię też może Heinricha Bulla dla osób, które nie czytały, które nie znają tego pisarza. To jest też nasz gość dzisiejszej audycji. Nie będzie przemawiał, ale będzie z nas się wydobywał, myślę. Jego różnego rodzaju teorie i podejście będzie przez nas przemawiało.

Heinrich Bull był pisarzem, urodził się w 1917 roku, zmarł w 1985 roku. Przypadkowo, no właśnie znowu nieprzypadkowo, w tym roku obchodzimy rocznicę, kiedy ten pisarz dostał Nagrodę Nobla. On miał zachodnioniemieckie nadreńskie pochodzenie, był prozaikiem, eseistą, właśnie laureatem literackiej Nagrody Nobla w roku 1972. Należał do najważniejszych w zasadzie pisarzy niemieckich drugiej połowy XX stulecia. Po wybuchu w II wojnie światowej został zmobilizowany i walczył na froncie. W roku 1945 powrócił z niewoli amerykańskiej, studiował filologię niemiecką w Kolonii i od 1951 roku poświęcił się twórczości literackiej.

Był związany z grupą 47, z kręgiem pisarzy zachodnioniemieckich, austriackich i szwajcarskich. Do nich między innymi też należał Günther Grass i Walzer, z tego co wyczytałam. I to byli pisarze, którzy dokonywali rozrachunku z faszyzmem i postulowali społeczne zaangażowanie literatury, tak można ich określić, a sam Böll był obrońcą praw człowieka, występował przeciwko prześladowaniu za przekonania pisarzy, działaczy społecznych. W swoich książkach też często oceniał przeszłość i współczesną sytuację Niemiec z perspektywy chrześcijańskiego humanizmu. Chyba tak można to ująć. Będziemy sobie o tym jeszcze rozmawiać. Był też członkiem Niemieckiej Akademii Literatury.

I Byl zawsze był tym oburzony już wcześniej. Jak sama zresztą wspomniałaś, on spędził sześć lat na wojnie, był żołnierzem. Jego doświadczenia były niezbyt przyjemne. I rzeczywiście on całe swoje pisarstwo, czy w pisarstwie Byla pojawia się bardzo często wątek rozliczenia się z przeszłością, ale nie w taki sposób, jak to miało miejsce właśnie w latach pięćdziesiątych. ubiegłego stulecia w Republice Federalnej Niemiec. To była jedna strona medalu. Druga strona medalu to było sprzężenie państwa ze strukturą kościoła katolickiego. Też powiedziałeś słusznie, Bell był katolikiem, był chrześcijaninem. On był zaangażowanym katolikiem, ale katolikiem, który miał przede wszystkim, widział...

Nie wiem, czy moja rozmówczyni się ze mną zgodzi tutaj w tej książce. Tak, ja bym chciała Cię Sabina poprosić, czy właśnie ta figura klauna, Agnieszka osadziła ją już tutaj w kontekście, czy można by ją pokazać, jak ona koresponduje właśnie, albo nie, z tą historyczną, imperformatywną figurą klauna z cyrku XIX wieku, czy XX wieku, tak szerzej, nie? Bo może powiedzmy też o figurze klauna z takiej szerszej perspektywy i spróbujmy to połączyć. Ja uważam bardzo podobnie. Moim zdaniem Heinrich Böll wykorzystał tę figurę klauna. Jest to fantastyczny zabieg literacki, dlatego że klaun jest powiązany z tricksterem. Ja bym poszła jeszcze o krok dalej, że to nie jest tylko sprzeciw, że on faktycznie znajduje się pomiędzy, jak trickster, pomiędzy sferami.

I chciałam was zapytać, bo jeszcze chciałam się odnieść do tego, co Agnieszka powiedziała, że Heinrich Böll, on był katolikiem. I dla niego wiara była tak naprawdę ważna. Pomogła mu być może przetrwać ten czas wojennego okrucieństwa, bo Bóg w jego dziełach, nie tylko w zwierzeniach klauna, jawi się jako wielkie słowo jednak, jako rzecz osobista, jako ważne odniesienie. Często to słowo jest wymawiane z nadzieją, chociaż on powątpiewa w Boga. Tutaj ten klaun jest agnostykiem. To też jest chyba taka postawa osoby, która zastanawia się, nie dowierza, nie wie... Być może to nie jest dla niej sedno. Więc co byście tutaj powiedziały, bo wymieniłam dużo problemów. Co najbardziej z tych rzeczy, które wymieniłam was poruszyło?

Miała być ostoją rodziny, pilnować dzieci, dbać o rodzinę. Mąż miał chodzić do pracy. Takie były w latach 50., 60. w Republice Federalnej Niemiec zasady. Kobieta była ostoją ogniska domowego. Maria żyje w Schanze w nieformalnym związku. Kocha go bardzo, ale jednocześnie presja jest tak mocna, że no właśnie, traci dzieci. To była moja interpretacja. Nie wiem, czy jest zgodna z panującymi zasadami. Czytałam takie omówienie pani Arlety Szmorchun w książce Heinrich Böll czytany współcześnie, w którym ona powołała się na taki obraz kobiety właściwie szesnastowieczny, że takie zasady, takie wyobrażenie na temat kobiety obowiązywało w powojennych czasach.

I też jakby wspierania tego nazistowskiego systemu. Po wojnie stara się ugrać coś, grając kartą jakby, że jednak my to reprezentujemy wszystko, co było przeciwne. To jest wszystkie polityczne zagrania bez jakby powiedzenia przepraszam i bez rozliczenia się z tym, co się wydarzało w trakcie II wojny światowej. To są wszystkie bardzo polityczne zagrania, które Böll widział i którym się sprzeciwiał. Poza tym lata 50. to też jest tak zwany okres w Niemczech, tak zwanego cudu gospodarczego, gdzie to nie był okres, gdzie rozliczano się z przeszłością. Ludzie, co też pewnie można zrozumieć, skupili się na tu i teraz, na tak zwanej konsumpcji. Czyli no właśnie, trzeba odbudować Niemcy, trzeba odbudować zrówn Niemcy i nie zastanawiali się nad tym, nad swoją przeszłością i nad ich udziale w tym, co miało miejsce między 30 i 45.