Teksturion #5 | Znak od Heinricha Bölla

Nie wiem, czy to są znaki jakiegoś klauna, który podłożył mi tą książkę. Tutaj państwo pewnie myślą, że... To jest może niepokojące, ale też jakieś cudowne. Wracając do jej książki, zajmując się nią, faktycznie już wgłębiając się i czytając, pomyślałam sobie, że to nie jest wcale lekka książka, tylko książka, którą trzeba omówić, głęboko omówić i będą do tego potrzebne specjalistki. I teraz przechodzę... Przepraszam, że ta anegdota jest taka długa. Przechodzę do przedstawienia moich dzisiejszych rozmówczyń. Pierwszą z nich jest pani profesor Agnieszka Palej, którą zaprosiłam do nas. To jest doktor habilitowana, profesor z Uniwersytetu Jalońskiego. Pani Agnieszka jest pracowniczką naukową Instytutu Germanistyki i Nordystyki Uniwersytetu Jalońskiego w Krakowie.

Wydaje mi się, że to wszystko tutaj wszechświat miał zaplanowane, czy jakiś trickster tutaj manipulował wydarzeniami. No ale tak naprawdę to dzięki tobie ta książka trafiła do mnie i bardzo dziękuję, że się nią ze mną podzieliłaś, bo faktycznie... Połknęłam ją, że tak powiem, z rozkoszą i w całości od razu. I faktycznie te konteksty, tak jak mówisz, Agnieszko, że one wybrzmiewają faktycznie w jakimś takim momencie, kiedy człowiek już gdzieś potrafi niektóre fakty poskładać i gdzieś jakby te perełki, które byl tam ujął u siebie, jakby... A, rozkłada i po prostu on tak wciąga i zaczynają łączyć się punkty i wszystko zaczyna stawać się mniej więcej jasne.

I też, o, może ważne jest to, żeby poprosiłabym tej Agnieszkę, żeby powiedziała nam, dlaczego... Ten klaun, ta figura klauna jest krytyczna wobec społeczeństwa. Co to był za czas? W jakim czasie został osadzony Hans Schnir? Co właściwie utworzyło z niego klauna? Może tak do tego podejdźmy, żeby na początek zrozumieć bohatera. Skąd on się w ogóle wziął? To jest społeczeństwo lat pięćdziesiątych. Republiki Federalnej Niemiec, kiedy z jednej strony, no właśnie, rozliczenie z przeszłością niby miało się odbyć, ale tak naprawdę to się nie odbyło. Co więcej, byli narodowi socjaliści, całkiem dobrze radzili sobie w życiu, nazwijmy to w strukturze, może tak, politycznej strukturze społecznych.

Nie wiem, czy moja rozmówczyni się ze mną zgodzi tutaj w tej książce. Tak, ja bym chciała Cię Sabina poprosić, czy właśnie ta figura klauna, Agnieszka osadziła ją już tutaj w kontekście, czy można by ją pokazać, jak ona koresponduje właśnie, albo nie, z tą historyczną, imperformatywną figurą klauna z cyrku XIX wieku, czy XX wieku, tak szerzej, nie? Bo może powiedzmy też o figurze klauna z takiej szerszej perspektywy i spróbujmy to połączyć. Ja uważam bardzo podobnie. Moim zdaniem Heinrich Böll wykorzystał tę figurę klauna. Jest to fantastyczny zabieg literacki, dlatego że klaun jest powiązany z tricksterem. Ja bym poszła jeszcze o krok dalej, że to nie jest tylko sprzeciw, że on faktycznie znajduje się pomiędzy, jak trickster, pomiędzy sferami.

I chciałam was zapytać, bo jeszcze chciałam się odnieść do tego, co Agnieszka powiedziała, że Heinrich Böll, on był katolikiem. I dla niego wiara była tak naprawdę ważna. Pomogła mu być może przetrwać ten czas wojennego okrucieństwa, bo Bóg w jego dziełach, nie tylko w zwierzeniach klauna, jawi się jako wielkie słowo jednak, jako rzecz osobista, jako ważne odniesienie. Często to słowo jest wymawiane z nadzieją, chociaż on powątpiewa w Boga. Tutaj ten klaun jest agnostykiem. To też jest chyba taka postawa osoby, która zastanawia się, nie dowierza, nie wie... Być może to nie jest dla niej sedno. Więc co byście tutaj powiedziały, bo wymieniłam dużo problemów. Co najbardziej z tych rzeczy, które wymieniłam was poruszyło?

W Europie działał w drugiej połowie XIX wieku razem z klaunem Futitem. Powiedz Agnieszko, czy uważasz, że, bo też trochę mam wrażenie, że to przed audycją wybrzmiało już, jak rozmawiałyśmy krótko, czy uważasz, że właśnie ta krytyka Kościoła jako instytucji dyscyplinującej jednostkę, to o czym opowiadamy jest w jakiś sposób aktualny dzisiaj? Jak to czytasz, nie? I rozmawiasz o tym też rozumiem z młodymi, bo ciągle zwierzenia klauna pojawiają się na zajęciach, tak jak powiedziałaś. Właśnie przed naszym spotkaniem sprawdziłam sobie aktualną naszą listę lektur. Zwierzę i klauna tam nie ma. Wydaje mi się, że trzeba do tego powrócić, czyli powrócić do powieści. Ona jest moim zdaniem obecnie jak najbardziej aktualna.

W rozmowach ze studentami to też wybrzmia, czy ja nie mówię, że w oparciu o zwierzenia klauna. Natomiast jak się rozmawia z młodymi ludźmi, to oni to też widzą, słyszą i czują. Tak jak klaun przez telefon słyszał, czuł, przepraszam, różnego rodzaju zapach, tak oni to też widzą, że tak to wygląda. A jeszcze mam takie pytanie do Sabiny, ale może Agnieszka też będziesz miała ochotę i pomysł na odpowiedź. Tak się zastanawiałam, gdyby przenieść zwierzenia klauna na scenę, dzisiaj, jako monodram na przykład, performance, albo taki numer cyrkowy, to jaki język byłby najlepszy, żeby przedstawić tą historię? Czy to byłby taki bardzo emocjonalny język, czy bardziej jakiś taki wycofany, wycofana postawa tego bohatera, żeby to, żeby nabrało to tych wszystkich kolorów, tych wszystkich wydźwięków, o których sobie opowiedziałyśmy, nie?

Pozostawiam dla Państwa i dla wierzących, niewierzących agnostyków tam lekturę i naszą rozmowę do rozważań. Nie chciałabym przegadać, pewnie mogłybyśmy jeszcze, bo ja tu mam notatki dalej, ale słuchajcie, może dało nam się to złapać, może warto już powoli kończyć. Bardzo Wam dziękuję za przybycie, za poświęcenie chwili. Było mi bardzo miło być Was gościć i zachęcam wszystkich, którzy słuchają, są zainteresowani, żeby sięgać po rzeczy, które po prostu się wydarzają. Może ten podcast też trafia nieprzypadkowo do Was. Kochajcie klaunów. W życiu nie ma przypadków. Pozdrawiamy dwie klaunki. Tutaj Agnieszka, pani profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, germanistka z Instytutu Książki w Krakowie.