ZBRODNIA POŁANIECKA - NAJGŁOŚNIEJSZA ZMOWA MILCZENIA

Cześć! Witajcie ponownie na moim kanale i w kolejnym odcinku z serii Zagadek Kryminalnych. Dzisiaj przedstawię Wam sprawę, którą jestem przekonana większość z Was dobrze zna. Jest to jedna z największych polskich tragedii i najgłośniejsza zbrodnia czasów PRL-u. Sprawa Połaniecka przez lata funkcjonowała jednocześnie jako fakt, legenda i niewygodne wspomnienie, a im więcej czasu mija, tym mocniej widać, że ta sprawa jest znacznie głębsza niż sama zbrodnia. Inspiracją do powstania tego odcinka i jednocześnie bardzo cennym źródłem informacji była dla mnie książka Grzegorza Wielgusa, Połaniecka. Najgłośniejsza zmowa milczenia w historii PRL. To reportaż oparty na autentycznych wydarzeniach, który czyta się niemal jak powieść kryminalną, choć cały czas ze świadomością, że to nie jest fikcja literacka, tylko fragment naszej historii.

Autor nie skupia się wyłącznie na samej zbrodni. Pokazuje także jej tło. Realia Polski lat 70., małą społeczność i mechanizmy, które sprawiły, że prawda pozostawała ukryta. Ukazuje to, jak system, lokalne układy i strach mogą skutecznie zatrzymać dochodzenie do sprawiedliwości. Książka jest więc nie tylko rekonstrukcją wydarzeń, ale także wyjaśnieniem dlaczego akurat ta historia tak głęboko zapisała się w naszej pamięci. Autor pokazuje, że tragedia nie skończyła się w momencie zamknięcia śledztwa czy wydania wyroków. Została w społecznej świadomości i pytaniach, które nadal wracają. Myślę więc, że nawet jeśli przebieg tej zbrodni jest Wam znany, to warto sięgnąć po książkę, żeby lepiej zrozumieć dlaczego wciąż wywołuje tak silne emocje.

I czym jest mechanizm odpowiedzialności zbiorowej? To, jak ludzie potrafią wspólnie stworzyć ciszę, która okazała się silniejsza od śledztwa. Zło nie zawsze jest oczywiste i spektakularne. Czasem składa się z wielu drobnych decyzji, które mogą mieć poważne konsekwencje. Więcej informacji o książce Połaniecka, najgłośniejsza zbrodnia milczenia w historii PRL, znajdziecie w opisie i mam też dla Was do rozdania 5 egzemplarzy. Aby wziąć udział, napiszcie komentarz pod tym odcinkiem. Może to być Wasza opinia, refleksja albo przemyślenie na temat tej sprawy. I dodajcie na końcu komentarza emotikon książki, żebym wiedziała, że jest to Wasze zgłoszenie do konkursu zwycięzców. Wybiorę tydzień po publikacji tego odcinka, odpowiadając na komentarze.

Jedna z sąsiadek przekazała Krystynie fałszywą wiadomość, że w domu wydarzyło się coś złego i muszą natychmiast wracać. Krystyna, która była w tym czasie w piątym miesiącu ciąży, wraz z mężem i bratem myśleli, że wrócą do Zrębina autobusem, jednak uniemożliwił im to 48-letni Jan Sojda, właściciel dużego gospodarstwa, który pozostawał w wieloletnim konflikcie z rodziną młodego małżeństwa. Krystyna, Stanisław i Mieczysław musieli więc udać się w czterokilometrową drogę do domu pieszo, poboczem drogi. Nie wiedzieli, że w tym czasie Jan Sojda wraz ze swoim szwagrem Józefem Adasiem i Zięciem Jerzym Sochą oraz Stanisławem Gulpińskim przygotowywali się do ataku.

Mężczyźni będąc pod wpływem alkoholu ruszyli ich śladem. W kierunku Zrębina pierwszy wyjechał Fiat 125P prowadzony przez Sochę. Za nim podążył autobus z pasażerami, za kierownicą którego siedział Józef Adaś, a następnie drugi autosan prowadzony przez Macieja Wysockiego, którego Sojda zastraszył i zmusił do jazdy. Wkrótce na odcinku między Połańcem a Zrębinem rozegrał się dramat. Samochód prowadzony przez 27-letniego Jerzego Sochę potrącił idącego poboczem Mieczysława. Krystyna i Stanisław ruszyli na pomoc rannemu chłopcu, jednak dopadli ich Jan Sojda i Józef Adaś, uzbrojeni w ciężkie klucze do kół.

Uderzeniami w głowę śmiertelnie pobili Stanisława, po czym rzucili się w pogoń za uciekającą w pola Krystyną. Dziewczyna błagała o życie mówiąc, wujku nie zabijaj mnie, zabiliście mi męża, zostawcie chociaż mnie matce. Napastnicy nie okazali jednak litości i zamordowali ciężarną osiemnastolatkę. Po odebraniu życia młodym małżonkom zwrócili uwagę ku dwunastoletniemu Mieczysławowi, który leżał na drodze ze złamaną nogą, jęczał z bólu i wołał – Mamo, ratuj. Wyciągnięto go na środek jezdni, po czym Jan Sojda stanął przed nadjeżdżającym Fiatem i gestami naprowadził samochód prowadzony przez Jerzego Sochę prosto na rannego chłopca.

Koła zmiażdżyły głowę dwunastolatka. W tym czasie w samochodzie znajdowały się również żony Sochy i Kulpinskiego. Cały ten brutalny atak miał miejsce na oczach licznych przerażonych świadków, choć większość z nich znajdowała się pod wpływem alkoholu. Nikt nie odważył się zareagować ani sprzeciwić sprawcom. Jak później ustalono wśród obecnych byli lokalni działacze partyjni, sołtys, a nawet członek ORMO, Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej, czyli paramilitarnej, pomocniczej formacji działającej w PRL-u, podporządkowanej ówczesnej policji. Formalnie tworzyli ją ochotnicy, jednak w praktyce najczęściej byli to ludzie lojalni wobec władzy komunistycznej.

Stanisław Kulpinski zagroził pasażerom autobusu, że jeśli ktokolwiek spróbuje wysiąść, to spotka go taki sam los jak ofiary. Mimo nocnych ciemności świadkowie dokładnie wiedzieli cały przebieg zdarzeń, a jeden z nich, Henryk Witek, oświetlał miejsce latarką. Po dokonaniu zbrodni ciała zostały wniesione do autobusu i przewiezione kilkaset metrów dalej, gdzie zdecydowano się upozorować wypadek samochodowy. Zwłoki umieszczono w rowie, a następnie przejechano po nich pojazdem, żeby obrażenia ofiar zgadzały się z wersją o wypadku. Dodatkowo ciało Krystyny zostało obnażone, żeby zasugerować napaść na tle seksualnym. Obok porzucono rozbity samochód, co miało uwiarygodnić inscenizację.

Jan Sojda chciał dokonać tej zbrodni na oczach świadków, żeby udowodnić wszystkim swoją bezkarność. Była to demonstracja jego siły i pozycji. Po porzuceniu ciał, sprawcy i część obecnych na miejscu osób wróciło do połańca na pasterkę i wmieszali się w tłum wiernych, budując w ten sposób alibi. Henryka Witka i jeszcze jednego świadka odwieziono Fiatem pod kościół w sąsiedniej Beszowej, aby tam mogli potwierdzić swoją obecność podczas nabożeństwa. Po zakończeniu mszy kierowca jednego z autobusów wszczął alarm, twierdząc, że pojazd został skradziony spod kościoła. Wszyscy wsiedli więc do drugiego autokaru i ruszyli w drogę powrotną, a po pewnym czasie na trasie odnaleziono rzekomo zaginiony autobus.

Grożono, że jeśli nie przestanie się wychylać, to sama pójdzie do więzienia. Jak się później okazało, główny morderca Jan Sojda zmusił świadków do złożenia tzw. krwawej przysięgi. W autobusie obok miejsca rzekomego wypadku nakłuwano świadkom palce agrafką i przysięgi pieczętowano ich krwią. Sojda groźbami przemocy i sowitymi łapówkami zmuszał ludzi do przysięgania na święte obrazy i różaniec, że nigdy nie ujawnią prawdy o wydarzeniach tamtej nocy. Między pasażerów rozdzielono około 150 tysięcy złotych, kwotę ogromną jak na ówczesne realia. I jedną z osób, które przyjęły pieniądze był Leszek Brzdękiewicz.

Trzeba w tym miejscu nakreślić tło tej zbrodni, ponieważ te morderstwa nie były nagłym wybuchem agresji. Konflikt między rodziną Sojdów i rodziną Kalitów, czyli krewnymi Krystyny, nazywanymi także Rojami, narastał od wielu lat. Wszystko zaczęło się w 1948 roku, gdy 19-letni wówczas Jan Sojda został prawomocnie skazany za gwałt, a w jego zatrzymaniu pomagał Jan Roj, dziadek Krystyny i Mieczysława. Mężczyzna był działaczem Polskiej Partii Robotniczej. Po wojnie aktywnie wspierał władze komunistyczne i namawiał miejscową ludność do wzięcia udziału i głosowania trzy razy tak w sfałszowanym referendum z 1946 roku.

I choć Jan Sojda za swój czyn spędził w więzieniu zaledwie 8 miesięcy, to urazę do Jana Roja zachował już na zawsze. Wzajemna niechęć rodzin pogłębiła się w 1951 roku, gdy na terenie gospodarstwa Sojdy doszło do tragedii. Znajomy gospodarza, celując rzekomo do psa, śmiertelnie postrzelił 9-letniego Mariana, syna Jana Roja, czyli stryja Krystyny i Mieczysława. Sojda był świadkiem zdarzenia i wcześniej przygotował broń, z której oddano strzał. Sprawca otrzymał wyrok w zawieszeniu, a niedługo później sam zginął w niewyjaśnionym wypadku samochodowym. Od tego momentu relacje między rodzinami stały się otwarcie wrogie.

Na początku lat 70. Sojda uchodził już za zamożnego i bardzo wpływowego gospodarza. We wsi nazywano go Królem Jasiem albo Królem z Rębina. Jako jeden z nielicznych posiadał ciągnik i telefon. Pełnił także funkcję ławnika sądowego, a dzięki licznym znajomościom potrafił wiele spraw załatwić poza oficjalną drogą. Budził jednocześnie respekt i obawę. Dla wielu mieszkańców był nieformalnym przywódcą, człowiekiem, z którym lepiej nie wchodzić w konflikt. Mówiono, że jego wpływy sięgały znacznie dalej niż Zrębin, pobliski Połaniec czy nawet wojewódzki wówczas Starnobrzeg. Sojda miał kontakty nawet w Warszawie, ponieważ jego ojciec podczas II wojny światowej ukrywał Żydów, którzy potrafili się odwdzięczyć w potrzebie.

Jan miał szwagra, Józefa Adasia, który pobudował się po sąsiedzku. Miał także dwóch księciów, Stanisława Kulpinskiego i Jerzego Sochę. Ten pierwszy mieszkał razem z nim w domu. Kolejnym ważnym punktem w konflikcie między rodziną Sojdy i Rojami było wesele Krystyny Kality i Stanisława Łukaszka w 1976 roku. Podczas tej uroczystości siostra Jana, Adasiowa, czyli żona Józefa Adasia, jednego z późniejszych współsprawców zbrodni, została przyłapana na kradzieży weselnej kiełbasy, wędlin i zastawy stołowej. Kobiecie zwrócono uwagę i incydent stłumiono, jednak wieści szybko obiegły okolice, a kobietę oburzyła zniewaga, której doświadczyła.

Dla Sojdy było to pomówienie i publiczne upokorzenie członka ich rodziny. Coś, czego nie mógł tak po prostu przebaczyć. Jeszcze tej samej nocy zapowiedział zemstę. Zdaniem świadków użył wtedy słów, wyplenie kalitowe plemię. I niestety dotrzymał słowa. A co najgorsze wyglądało na to, że ta okrutna zbrodnia ujdzie mu na sucho. Mijały kolejne tygodnie i śledztwo już dawno zostało zakończone. Prawda być może nigdy nie wyszłaby na jaw, gdyby nie 14-letni Stasio Strzempek, który tamtej tragicznej nocy, wracając z pasterki, zauważył ukrywającego się za autobusem jednego ze sprawców. I pewnego dnia, przechodząc obok domów Sojdy i Adasia, chłopak zaczął krzyczeć, bandyci, zamordowaliście tylu ludzi, zabiliście mojego kolegę Miecia.

Zdarzenie to rozeszło się głośnym echem po okolicy. Chłopiec miał opinie Urwisa i kawalarza, jednak tym razem nie zmyślał. Publicznie przełamał zmowę milczenia. Sojda próbował przekupić nastolatka i jego rodzinę, jednak Strzępkowie nie chcieli jego pieniędzy. Stasio opowiedział wszystko, co widział tej tragicznej nocy. Gdy szedł razem z dwoma kolegami, minęły ich dwa autobusy, a później, gdy doszedł do miejsca znalezienia ciał, widział Józefa Adasia kręcącego się przy stojącym w rowie sanie. Mama chłopca wspominała, że gdy syn wrócił z pasterki był przerażony, płakał i wyraźnie gnębiło go coś co widział. Po tym jak Stasiu miał odwagę powiedzieć głośno prawdę na temat dramatu, który rozegrał się 24 grudnia 1976 roku, stał się przedmiotem plotek i coraz częstszym tematem rozmów wśród mieszkańców.

Leżał twarzą w dół w płytkiej wodzie. Oficjalnie uznano, że doszło do przypadkowego utonięcia. Jednak pojawiły się podejrzenia, że ktoś mógł mu w tym pomóc. Nie znaleziono jednak dowodów pozwalających jednoznacznie to potwierdzić. Trzy miesiące po aresztowaniu Józefa Adasia w maju 1977 r. aresztowano także Jana Sojdę. Postawiono mu zarzut mataczenia w śledztwie i nakłaniania świadków do fałszywych zeznań. W ciągu kolejnych miesięcy w areszcie znaleźli się także pozostali wspólnicy, czyli Kulpinski i Socha. Sojda był pięciokrotnie przesłuchiwany przez milicję i za każdym razem zaprzeczał, że był na pasterce w Połańcu. Podczas przesłuchań płakał, przegryzał swój kciuk i na krew przysięgał o swojej niewinności.

Proces rozpoczął się w 1978 roku i przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu na ławie oskarżonych zasiedli Jan Sojda, Józef Adaś, Jerzy Socha oraz Stanisław Kulpinski. Sala rozpraw niemal codziennie była wypełniona po brzegi. Posiedzenia odbywały się nawet w wolne soboty. Rozprawy ciągnęły się godzinami, czasem nawet po kilkanaście godzin dziennie. W toku postępowania przesłuchano ponad 200 osób, jednego ze świadków aż 14 razy, a najstarszy z przesłuchiwanych miał ponad 100 lat. Nadal jednak wielu świadków obawiało się mówić prawdę, a na sali sądowej bardzo często padało osławione już stwierdzenie, nie oświadczam się.

Pięcioosobowy skład sędziowski pod przewodnictwem sędziego Marka Maciąga nie zamierzał jednak tolerować oczywistych kłamstw. Na pewien czas wyłączono jawność rozpraw, aby rodziny oskarżonych nie mogły słyszeć zeznań świadków. Gdy to nie przyniosło skutku, sąd zaczął stosować kary. Najpierw grzywny, a następnie areszty i zdarzało się, że świadkowie opuszczali salę rozpraw w Kajdankach. Dla wielu z nich jednak strach przed zemstą Sojdy był silniejszy niż obawa przed więzieniem i dopiero pod naciskiem dowodów decydowali się mówić prawdę. Sam Sojda przez większość procesu zachowywał się pewnie, wręcz zuchwale. Potrafił przysypiać oparty o ramię milicjanta i nawet groził matce ofiar, pytając ironicznie, co kobieta zrobi, gdy on wróci do wsi.

Będąc w areście, Sojda wysłał do żony gryps, który udało się przechwycić. Napisał w nim m.in. : Nie lituj się nad szwagrem Adasiem, jak rzeźnik nie lituje się nad świnią, gdy ją przerabia na kiełbasy. Napisał też, że grozi mu wysoki wyrok i musi przygotować dla adwokatów 90 tysięcy złotych oraz przede wszystkim, że trzeba nakłonić matkę do zmiany zeznań i potwierdzenia jego rzekomej obecności w domu podczas pasterki. Zdaniem niektórych jednak ten gryps został spreparowany przez milicjantów. Oskarżeni i obrońcy, mimo wielu zeznań i dowodów, domagali się uniewinnienia. Na ogłoszenie wyroku czekał przed sądem kilkusetosobowy tłum.

W pierwszej instancji wszyscy cztery, czyli Sojda, Adaś, Kulpinski i Socha, zostali skazani na karę śmierci. Złożono jednak apelację, w której obrońcy skazanych wytykali prokuratorom, milicjantom i sędziom szereg błędów. Główne zarzuty dotyczyły wymuszania od świadków zeznań siłą i podgroźbą aresztowania, niedopuszczenie przed oblicze sądu świadków mogących wskazać nowe okoliczności oraz prowadzenie wizji lokalnej tak długo, że aż zasłabł jeden z obrońców. Po apelacji sprawę rozpatrzył Sąd Najwyższy, który podtrzymał wyroki śmierci dla 51-letniego Jana Sojdy i 37-letniego Józefa Adasia. Jednak kary Stanisława Kulpinskiego i Jerzego Sochy złagodzono odpowiednio do 15 i 25 lat więzienia.

Kary śmierci Jana Sojdy i Józefa Adasia wykonano w listopadzie 1982 roku w areszcie śledczym w Krakowie. Egzekucje przeprowadzono przez powieszenie w obecności lekarza, naczelnika więzienia oraz prokuratora Franciszka Bełczowskiego. Zgodnie z ówczesną praktyką na tę okoliczność przygotowano dla prokuratora specjalną nową togę. Wspomniano także o niecodziennym zdarzeniu poprzedzającym wykonanie wyroku. Uczestnicy egzekucji nie chcieli go szczegółowo opisać i stwierdzili jedynie, że utwierdziło ich ono w przekonaniu o winie skazanych. Sami skazani do końca nie okazywali skruchy. Z kolei córka Jana Sojdy, Mieczysława Kulpinska, po latach relacjonowała, że jej ojciec przed szubienicą uklęknął i miał powiedzieć, że ginie niewinnie.

Utrzymywał również, że milicjanci bili świadków i wymuszali fałszywe zeznania, a gdy on podczas rozprawy powiedział prawdę, został osadzony w areszcie. Podobnie wypowiadał się także Maciej Wysocki, kierowca autosanu. Zapewniał, że nie widział zbrodni, choć przyznał, iż nie ma pewności, czy do niej nie doszło. On również twierdził, że śledczy stosowali przemoc i zmuszali świadków do potwierdzenia narzuconej wersji wydarzeń. Ta sprawa jest przede wszystkim opowieścią o strachu, milczeniu i o tym jak przez lata całe społeczności potrafią żyć obok prawdy, której nikt nie chce wypowiedzieć na głos. W tej sprawie wstrząsające jest nie tylko niezaprzeczalne okrucieństwo zbrodni, ale także to jak wielu ludzi wiedziało i było gotowych utrzymać krwawą tajemnicę.