S06E18: "Ścigany" (1993) -- CLASSIC

W dzisiejszym odcinku opowiem o filmie pod tytułem Ścigany z roku 1993. To film w reżyserii Andrew Davisa z Harrisonem Fordem w roli głównej ze słynną drugoplanową rolą Tommy'ego Lee Jonesa. To jest film akcji, który wydaje mi się jednym z najlepszych przedstawicieli tego gatunku w historii kina. A jako, że ja ten gatunek bardzo lubię, czemu dałem wyraz chociażby mniej więcej rok temu, przygotowując odcinek o filmie Speed, niebezpieczna prędkość, postanowiłem przyjrzeć się kolejnemu klasykowi tego gatunku, jednocześnie filmowi, który wydaje mi się nawet lepszy pod wieloma względami od Speeda, a mianowicie właśnie Ściganemu.

Ale gdzieś pod tym wszystkim bije właśnie serce tej czystej akcji, fantastycznej, precyzyjnej realizacji zegarmistrzowskiego rzemiosła w konstruowaniu opowieści i w zestawianiu ze sobą obrazów i nadawaniu im Zawrotnego tempa. Wydaje mi się, że, powtórzę to raz jeszcze, tamtego wieczora na Oscarach bardzo dobrze się stało, że Ścigany został doceniony. Co prawda nie statuetkami w tych siedmiu kategoriach, ale przynajmniej tą jedną, czyli statuetką dla Tommy'ego Lee Jonesa za rolę drugoplanową. W tej roli aktor pokonał faworyta tamtego wieczoru, to znaczy Ralph'a Fiennesa, który zagrał Psychopatycznego Amona Getta w liście Schindlera. Dobrze się stało, że film otrzymał także nominację za zdjęcia, za dźwięk, za montaż dźwięku, za montaż dla wszystkich sześciu montażystów, którzy w pocie czoła i w krótkim terminie montowali tę pulsującą, rytmiczną opowieść, a także za muzykę Jamesa Newtona Howarda.

Filmowa. Jest to postać w zasadzie nieposzlakowana, tzn. dr Richard Kimball nie ma w tym filmie żadnych wad. Jest tytułowym ściganym, a jeśli przetłumaczyć by angielskie słowo dosłownie, to jest zbiegiem, ponieważ The Fugitive to jest dosłownie zbieg. On jest ową myszką, gonioną w tym filmie przez kotka, jakim jest Sam Gerrard, US Marshal, grany przez Tomiego Lee Jonesa. Nieustępliwy, dowcipny, otoczony malutką armią swoich pomocników, z którymi nieustannie żartuje i którzy są jak takie Tło, na którym on lśni jeszcze bardziej, jako człowiek odważny, wydaje się pozbawiony moralnych wątpliwości i, powtórzę teraz jeszcze, niebywale skuteczny, jest kotem, jakiego nie należy życzyć żadnej myszce, a zwłaszcza myszce

Niewinnej. Jest znakiem od reżysera Andrew Davisa, że zdaje sobie on doskonale sprawę, że właściwy film rozpoczyna się w momencie, kiedy na ekran wkracza Tommy Lee Jones. Takim znakiem jest fakt, że pierwsze 13 minut tego filmu to w zasadzie jego czołówka. Wszystkie wydarzenia, które opowiedziałem Wam do tej pory, mimo że były całkiem gęste, wydarzyły się de facto pod czołówką tego filmu. Dopiero kiedy na ekranie widać napis reżyseria Andrew Davis, kończy się sekwencja czołowa. W tym momencie, kiedy już dr Richard Kimball uciekł, kiedy zobaczyliśmy I morderstwo, i przesłuchanie, i uwięzienie, i to wszystko co Wam opowiedziałem, otóż dopiero w tym momencie do filmu wkracza Sam Gerrard, US Marshal.

I tu jest kluczowy moment, w którym Gerard po raz pierwszy przegląda dokumenty związane z ową firmą farmaceutyczną, dla której pracował dr Charles Nichols i przeglądając te ogromne cyfry, orientując się w tym, jakim finansowym behemotem jest ta farmaceutyczna Firma na twarzy Tommy'ego Lee Jonesa zachodzi zmiana i nagle Gerard mówi o tej firmie farmaceutycznej. It's a monster. To jest potwór. I to jest genialny moment scenariuszowy także, ponieważ tak jak do tej pory celem pościgu dla Gerarda był Richard Kimball i nawet kiedy przez moment spotykali się w kanałach na Wielkiej Tamie, kiedy Richard Kimball krzyknął do niego, nie zabiłem swojej żony,

A jedna z najsłynniejszych linijek całego filmu, to znaczy moment, w którym US Marshal Sam Gérard zwraca się do tłumu na miejscu katastrofy kolejowej, I mówi, że należy przeszukać całą okolicę, po czym wymienia te wszystkie miejsca, w których należy szukać Richarda Kimble. Ten dialog był napisany, uwaga, przez dział marketingu Warner Brothers i miał pojawić się w trailerze do tego filmu, czyli w zwiastunie. Ale Andrew Davis i Tommy Lee Jones, który także wedle wszelkich świadectw ogromnie dużo wniósł do tej roli, razem ze zmianami dialogowymi, Postanowili, że ten marketingowy tekst może być tak naprawdę świetną linijką w ustach sama Gerarda.

I to dlatego słyszymy te słynne słowa, kiedy sam Gerard wylicza owe potencjalne kryjówki Richarda Kimble i mówi, że należy w okolicy przeszukać każdą stację benzynową, budynek mieszkalny, magazyn, stodołę, kurnik, wychodek i każdą psią budę. W okolicy. To jest coś, co było napisane do trailera tego filmu. Co więcej, później ta scena znalazła się w zwiastunie, ale ktokolwiek pracował w marketingu Warner Brothers pewnie nie spodziewał się, że to hasło reklamowe koniec końców stanie się jednym z najsłynniejszych dialogów samego filmu. Swoją drogą, zwróćcie uwagę na jeden z wielu genialnych szczegółów w kreacji Tommy Golly Jonesa w tym filmie.

Kiedy po raz pierwszy Tommy Lee Jones oficjalnie podaje swojemu oddziałowi nazwisko zbiega, mówi The fugitive's name is Dr. Richard Kimball. Samo zaakcentowanie owego doktor z pewnym przekąsem wprowadza temat pewnego klasowego napięcia, które przez cały film jest bardzo konsekwentnie poprowadzone i jest głównie źródłem dowcipów. Jeden z pomocników, Gerarda, grany przez Joe'ego Pantoliano, pyta w pewnym momencie, czym się zajmuje chirurg naczyniowy, na co jedna z pomocnic, Gerarda, grana przez L. Scott Caldwell, odpowiada, oznacza to, że zarabia więcej niż ty. Później ten sam Joe Pantoliano, kiedy ogląda mieszkanie dwupoziomowe, luksusowe, Richarda Kimble mówi, what a waste, co za strata, co za marnotrawstwo.

The fugitive's name is Dr. Richard Kimball. Tyle jeżeli chodzi o zmiany dialogowe, ale Andrew Davis w komentarzu audio nagranym na potrzeby Blu-raya z tym filmem, w którym to komentarzu notabene Tommy Lee Jones jest komicznie lakoniczny, mówi bardzo, bardzo niewiele, głównie powtarza takie zdanie, to jest świetny film, świetnie się go ogląda. Natomiast Andrew Davis mówi tam znacznie więcej i mówi, że jedne z najzabawniejszych linijek, jakie mówi w tym filmie sam Gerard, zostały wymyślone przez Tommy'ego Lee Jonesa w trakcie owych improwizacji.

Oczywiście moją ulubioną jest, kiedy pyta on jednego ze swoich pomocników, co robisz? Ten odpowiada, myślę. Na co Gerard odpowiada? To wymyśl mi pączka z czekoladą i z taką posypką, no wiesz. Nic dziwnego, że po latach sam Gerard powróci i Tommy Lee Jones powróci w tej roli w filmie Wydział pościgowy z 1998 roku, dużo słabszym, ale stanowiącym oficjalny spin-off, ponieważ faktycznie i sam Gerard i duża grupka jego pomocników w tym filmie właśnie na ekran wróci. Wszystko to o zmianach scenariuszowych mówię, ponieważ film Ścigany jest znany z tego, że scenariusz zmieniał się i mutował jeszcze w trakcie realizacji, tak jak mutowała obsada.

Rzeka Chicago została zafarbowana na zielono i mimo, że w oryginalnym scenariuszu takiej parady nie było, Andrew Davis postanowił wykorzystać tę paradę i kręcił niemalże metodami dokumentalnymi przez kilka minut jak Tommy Lee Jones ściga Harrisona Forda Harrison Ford używa zielonego kapelusika, udając jednego z hydraulików chicagowskich, którzy dumnie maszerują w tej paradzie razem ze swoim związkiem zawodowym. Hydraulicy w Chicago to grupa bardzo silnie zidentyfikowana etnicznie, to właśnie głównie potomkowie irlandzkich emigrantów. I tutaj na chwilę takim irlandzkim emigrantem w roboczym niemal stroju staje się dr Richard Kimball.

Przy kręceniu tej sceny na prawdziwej paradzie, bez żadnego uprzedzenia, metodami dokumentalnymi, kamerą na Steadicamie, przy łapaniu tych krótkich obrazków, zanim tłum zorientował się, że oto w paradzie kroczy z nimi i Tommy Lee Jones i Harrison Ford, Było dużym wyzwaniem. Z jednej strony mamy dzięki temu wspaniały dokumentalny materiał, w którym przez chwilę możemy zobaczyć nawet burmistrza Richarda M. Daley'a, syna wcześniejszego burmistrza Chicago Richarda J. Daley'a, który wtedy sprawował urząd, ale także możemy zobaczyć kawał miasta i kawał jego życia, związanego w dużej mierze z klasą robotniczą tego miasta. Sam Andrew Davis mówił, że nie odważyłby się na nakręcenie takiej sceny, gdyby nie jego wcześniejsze doświadczenie pracy z operatorem Haskellem Wexlerem, który nakręcił jeden z ikonicznych filmów chicagowskich, Chłodnym Okiem w roku 1968 i tam metodami quasi-dokumentalnymi kręcił swoich bohaterów,

Tymczasem wydaje mi się, że nawet gdyby film nie otrzymał tych wszystkich pozostałych, to tę jedną powinien był dostać. W piątce Oscarowej akademicy zamiast Davisa wskazali na Roberta Altmana za film na skróty. Film także mistrzowski i ważny, przy czym na skróty w zasadzie jako całość zostało zignorowane w tamtym roku przez Akademię. Być może był to zbyt zgryźliwy portret Los Angeles dla ludzi, którzy tam mieszkali i zobaczyli może za dużo prawdy o sobie na ekranie. Wielka szkoda, że nie nominowali Andrew Davisa, bo wydaje mi się, że musiał być to dla niego niesłychanie gorzki moment. Ścigany zawdzięcza swoją wyjątkowość właśnie znakomitej reżyserii, nie ujmując nic tym wszystkim, którzy przyczynili się do owych sześciu nominacji, no a na pewno już nie ujmując nic Tommy Lee Jonesowi, ale pamiętajmy także, że był on reżyserowany właśnie przez

Andrew Davisa i to nie po raz pierwszy, ponieważ Tommy Lee Jones wystąpił w dwóch wcześniejszych filmach reżysera, a zatem skoro Akademia Filmowa pominęła Andrew Davisa, to my tego nie róbmy i zwróćmy uwagę przy okazji omawiania tego filmu na tego naprawdę świetnego fachowca i reżysera, który powinien być w Polsce lepiej znany, Albo inaczej, reżysera, który paradoksalnie znany jest całkiem nieźle, ale być może nie kojarzymy go z konkretnymi tytułami filmów. Otóż Andrew Davis to nie żaden przypadek, że nakręcił najlepszy film chicagowski wszechczasów, ponieważ Andrew Davis był wiernym synem Chicago. Urodził się w tym mieście właśnie w roku 1946. Jego ojciec Nate był aktorem i później Nate występuje także w niektórych filmach

Ebert przez wiele, wiele lat będzie wspierał twórczość Davisa, ponieważ Nazwie ją najbardziej chicagowską twórczością filmową. W 2010 roku Ebert napisze tekst na łamach Chicago Magazine, gdzie powie, że idealny film chicagowski to byłby taki film napisany przez Davida Mametta z muzyką Quincy'ego Jonesa, nakręcony przez Haskella Wexlera i wyreżyserowany przez Andrew Davisa, a zatem Ebert namaścił Davisa jako tego najbardziej chicagowskiego ze wszystkich reżyserów. Davis skręcił szybko w stronę kina gatunkowego. W 1983 roku wszedł na ekrany jego film pt. Uwaga! Krwawy biwak, film horror gore, ale szybko jego specjalnością stało się czyste kino akcji i w 1985 roku

Ale cały film, co już zauważył Ebert wtedy, miał na sobie pieczątkę spojrzenia oka kogoś, kto potrafi patrzeć na miasto, kto potrafi je filmować i kto potrafi tak opowiedzieć całą tę dosyć sztampową historyjkę, Od początku do końca mamy wrażenie zanurzenia w prawdziwej przestrzeni miejskiej, w prawdziwym Chicago. Nawet wtedy, kiedy Chuck Norris gania za głównym złoczyńcą po dachu ruszającej się kolejki miejskiej. To taka mała wprawka do późniejszej sceny w kolejce miejskiej w Chicago. Kolejne filmy Davisa to Niko ponad prawem, wspomniany już film ze Stevenem Seagalem. Przesyłka z 1989 roku to thriller zimnowojenny, w którym Tommy Lee Jones występuje jako weteran wojny w Wietnamie i zarazem zradykalizowany prawicowiec, który nie chce dopuścić do rozejmu nuklearnego między

Ogromny hit, w którym Steven Seagal gra niejakiego Kaseya Rybacka. czyli faceta z Navy Seals, który co prawda w tym momencie jest kucharzem, ale kiedy grupa renegatów, w tym były agent CIA grany przez Tommy'ego Lee Jonesa, który szaleje w tym filmie na całego, otóż kiedy grupka przejmuje krążownik Missouri, na którym gotuje Casey Ryback, No to Steven Seagal już wie jak odrestaurować porządek na pokładzie tej ogromnej łajby.

Jeśli spojrzymy na wcześniejsze filmy Davisa, a zwłaszcza na te dwa, w których wystąpił Tommy Lee Jones, Zobaczymy, że w nich także, to znaczy w przesyłce i w libratorze, także są te elementy. To znaczy tam Tommy Lee Jones właściwie w tych trzech filmach tworzy taką triadę postaci. Można by ją przyrównać do triady heglowskiej. Jeśli tezą jest bohater, którego gra w przesyłce niejaki Boyette, czyli ten prawicowy ekstremista, który nie chce dopuścić do rozbrojenia nuklearnego, to antytezą jest renegat, były agent CIA w Liberatorze, który występuje w pełnym kostiumie lat sześćdziesiątych, ma taką psychodeliczną koszulkę, bandanę na czole, śpiewa rock'n'rolla i pojawia się po raz pierwszy w skórzanej kurtce i w pewnym momencie krzyczy do swoich wrogów, przez was przegapiłem lata sześćdziesiąte, ale teraz przyjdzie czas i ja poprowadzę swoją rewolucję, to to byłaby antyteza, taki zły duch rewolucji, całkowicie destrukcyjnej w Liberatorze,

O tyle w Ściganym Tommy Lee Jones jest już syntezą, tylko syntezą dobrą. Jest przedstawicielem prawa, przedstawicielem twardej ręki, kimś kto, cytat, nie negocjuje, I don't bargain, i kimś kto, tu cytat, doesn't care, nie obchodzi go to, czy jest ktoś winny czy niewinny, Ale jest kimś, kto trzyma się podstawowego przekonania, że należy trzymać się procedur, ale także, że jeżeli w tym świecie istnieje jakieś duże zło, to największym złem jest owo zło bezkarne, owo zło uświęcone, owo zło, na które mogą sobie pozwolić możni tego świata. This company is a monster. Ta firma farmaceutyczna jest potworem.

Szorstkiego realizmu, no i brakowało też tej spójności wizji sprasowanej do dwóch godzin, ale powiedziałbym, że Ścigany jest wyrazem nadziei i takiej wiary w amerykańskiej społeczeństwu przy jednoczesnej świadomości, że obecny w tym społeczeństwie korporacyjny kapitał działa na jego szkodę. Pod tym względem powiedziałbym, że Andrew Davis mógłby spokojnie poddać rękę Victorowi i go, Ponieważ w pewnym sensie na swoją popkulturową miarę ścigany to właśnie tacy nędznicy. Panorama amerykańskiego społeczeństwa z bardzo dużą dozą sceptycyzmu odnośnie najbogatszych warstw tegoż. W Polsce pokochaliśmy Ściganego, oczywiście w Killerze Juliusza Machulskiego. Komisarz Ryba ma obowiązek wręcz stać się jak Tommy Lee Jones w Ściganym i wydaje mi się, że ta fascynacja pozostanie.