Giulio Douhet „Panowanie w powietrzu”

Norbert, chyba żadna inna książka z historii wojskowości nie przewija się w naszych odcinkach tak często jak Panowanie w powietrzu Giulio Duetta. No więc chyba czas, żebyśmy w końcu o niej porozmawiali. Dlaczego ta książka zatem zajmuje tak istotne miejsce w historii wojskowości? No i co sprawia, że jak sam mi zresztą powiedziałeś przed nagraniem, uważasz tą książkę za najważniejszą chyba publikację z zakresu teorii wojskowości wydaną w okresie międzywojennym? Tak, masz rację Kamil, rzeczywiście. Książka włoskiego generała. Giulio Duetta, panowanie w powietrzu z perspektywy okresu międzywojennego, to jest między pierwszą a drugą wojną światową, uchodzić powinna za jedność dzieł najważniejszych, jeśli nie najważniejsze w kontekście przewidywania przyszłej wojny. No bo i cała nasza seria najważniejszych książek okresu międzywojennego jest opowieścią o tym, że określeni ludzie przed II wojną światową przewidywali jej przebieg, że czytając światową literaturę wojskową można było wyrobić sobie pogląd na temat tego, jak będzie wyglądała przyszła wojna i obraz tej przyszłej wojny.

I zanim II wojna światowa wybuchła... Istniały już teoretyczne podstawy użycia lotnictwa, tak jak to lotnictwo było używane w II wojnie światowej i jednym z najważniejszych teoretyków, jednym z ojców koncepcji samodzielnego oddziaływania lotnictwa w skali operacyjnej i zgoła strategicznej był właśnie włoski generał Giulio Duet, który zmarł w roku 1930, nie doczekał II wojny światowej. ale który sformułował teorię nowoczesnej wojny powietrznej. Oczywiście nie jedynym był takim teoretykiem. Anglicy, Amerykanie, do czego jeszcze się odniesiemy, mieli własnych. Rosjanie zresztą też. Ale jednak właśnie Panowanie w powietrzu Giulio Duetta, książka z roku 1921, była w latach 20. i 30. komentowana najgłośniej.

omawiana najszerzej. Wielu wybitnych teoretyków i praktyków wojskowości w swoich książkach i publikacjach w ten czy w inny sposób odnosiło się do poglądu do dzieła dueta. Był duet obok niemieckiego generała von Zickta, najczęściej także cytowanym obcym autorem, obcym wojskowym. w polskiej prasie okresu międzywojennego, mówię o literaturze, o książkach fachowych, w kontekście przyszłej wojny. A więc duet swoim panowaniem w powietrzu stał się sławny wkrótce po napisaniu i opublikowaniu owego dzieła. Dueta omawiano... Z duetem się kłócono, dueta kontestowano bądź przyznawano mu rację, ale był znany. Nikt nie mógł powiedzieć w roku 1939, kiedy wybuchała wojna, że nie było wiadomo na poziomie oczywiście teoretycznym.

że nowoczesna wojna powietrzna będzie wyglądać tak, a nie inaczej. Nie mogła ona stanowić na poziomie teorii, nie mówię o praktyce, ale na poziomie teorii żadnego zaskoczenia, gdyż to, co zobaczyliśmy już nad Polską w roku 1939, było materializacją poglądu Giulio Duetta. To, co zobaczyliśmy nad Francją, nad Anglią w roku 1940, a potem nad Niemcami w 1943, 1944, czy nad Japonią w roku 1945 – było materializacją teorii Giulio Duetta. Oczywiście nie materializacją pełną, nie materializacją stuprocentową, bo chociaż Duett był wybitnym teoretykiem i wizjonerem wojny, nie mógł przecież mieć racji w stuprocentach i w stuprocentach nie miał. Ale jednak historia przyznała mu rację.

Anglicy powiedzą, że przyznała rację ich teoretykom. Amerykanie powiedział, że Billy Mitchell, wybitny amerykański teoretyk wojny powietrznej, miał rację, ale mimo wszystko to właśnie duet był tym najbardziej rozpoznawalnym, najsławniejszym teoretykiem tego, co w czasie II wojny światowej stało się także praktyką. Stąd po dzień dzisiejszy duet jest sławny. Bo się nie pomylił. Duet nadal jest omawiany w akademiach wojskowych. Nadal jego nazwisko przywoływane jest w artykułach poświęconych teorii wojny. Bo, jak powiedziałem, miał rację. Nie we wszystkim, ale miał rację. Stąd panowanie w powietrzu. Książka mająca ponad 100 lat, po dzień dzisiejszy w wielu aspektach, w wielu założeniach jest aktualna.

To znaczy nadal duet jest dla nas cenny poznawczo. Nadal duet oddziałuje na teorię wojny, czego absolutnie nie można powiedzieć o wielu innych wybitnych publicystach z zakresu teorii wojny. A duet jest aktualny. A w ogóle jak duże przygotowanie i doświadczenie wojskowe miał Duet? Jaką rolę ten oficer odgrywał we włoskiej armii? Giulio Duet był włoskim żołnierzem, należał do elitarnych jednostek bersalierów, potem był wojskowym inżynierem, zresztą był także z wykształcenia inżynierem. miał bardzo matematyczny, bardzo analityczny umysł, a z drugiej strony był człowiekiem konfliktowym, był człowiekiem gwałtownym, dlatego że często wyrastał intelektualnie ponad środowisko, w którym funkcjonował.

A wojsko to struktura hierarchiczna i nie ma nic gorszego dla żołnierza, dla oficera, niż wyrosnąć przesadnie intelektualnie ponad to środowisko i dawać odczuć swoim przełożonym, że jest się mądrzejszym. Stąd kariera Giulio Duetta była pokrętna i trudna. To był żołnierz, który na początku XX wieku zaznajamiał się z lotnictwem, dlatego że w wojskach inżynieryjnych, w wojskach saperskich armii włoskiej pod te wojska podlegały jednostki balonowe, a potem automatycznie także jednostki samolotowe. I to właśnie Włosi w roku 1911 w czasie wojny włosko-tureckiej o Libię użyli bojowo samolotów. Oni budowali nie tylko teorię, ale i praktykę użycia aparatów latających w wojnie dosłownie zaledwie 8 lat po pierwszym udanym locie braci Wright.

I Duet był jednym z tych włoskich oficerów, którzy kreowali w praktyce wojnę powietrzną. Jeszcze przed Wielką Wojną, jeszcze przed 1914 rokiem. Już w roku 1911 jako oficer opracował pierwsze założenia użycia samolotów w walce, ale jednocześnie jego konfliktowy charakter i dążenie do nowoczesności, nawoływanie do nowoczesności przysporzyły mu wielu przeciwników w armii. On w czasie pierwszej wojny światowej... W pewnym momencie został w ogóle przesunięty na boczny tor, a potem wręcz skazany na więzienie za podważanie kompetencji swoich przełożonych. Potem z kolei został zrehabilitowany. Ostatecznie otrzymał stopień generała, ale jednak ze względu na głoszone przez siebie wówczas rewolucyjne poglądy.

Nie miał przydziału stałego. Tak naprawdę już od początku lat dwudziestych XX wieku był na Zielonej Trawce, był na Bocznym Torze i spełniał się poprzez publikacje. Już od roku 1910 pisał artykuły, potem książki poświęcone lotnictwu wojskowemu. Właściwie przez 20 lat był bohaterem. bardzo płodnym publicystą. Publikował książki, artykuły. Część z tych artykułów ukazywała się w formie gier wojennych. Innymi słowy, duet pisał scenariusze gier wojennych opartych o użycie lotnictwa. No ale rozumiem tu, że nie chodzi tu o gry wojenne takie rozrywkowe, jakie my czasem możemy zagrać, tylko o profesjonalne scenariusze przebiegu ewentualnych konfliktów zbrojnych przygotowywane dla oficerów. Tak, oczywiście te gry wojenne, no to mam na myśli scenariusz rozpisany na kartkach, opisujący dzień po dniu działania bojowe poszczególnych armii skonfrontowanych z siłą powietrzną przeciwnika.

Czyli to mówimy o grze scenariuszu wojennym. Duet angażował się także w kwestię upamiętnienia włoskich żołnierzy poległych w I wojnie światowej, był znanym orędownikiem koncepcji grobu nieznanego żołnierza, przyjął z otwartymi ramionami faszyzm we Włoszech. gdyż uważał, że tylko, jak on to podkreśla, rewolucja może doprowadzić także do rewolucji w myśleniu o wojnie, że skostniały system kadry oficerskiej Królewskiej Armii Włoskiej blokuje nowoczesność, blokuje najnowsze wizje przyszłej wojny. Ale tak jak powiedziałem, duet nie odgrywał żadnej istotnej roli w realnym tworzeniu włoskiej armii, pozostawał na bocznym torze aż do swojej śmierci w roku 1930, odegrał natomiast olbrzymią rolę konceptualną, kiedy zmarł, kiedy jego dzieła zebrane, wydano razem.

Oto wstępem opatrzył te dzieła sam Italo Balbo, jeden z najważniejszych włoskich dowódców, związanych także z lotnictwem. Słowem, duet jako człowiek był w jakimś zakresie niespełniony. Jako publicysta był jednak sławny, jako twórca teorii nowoczesnej wojny powietrznej przeszedł do historii. Stąd ten taki słodko-gorzki wydźwięk jego biografii. Z jednej strony pionier lotnictwa wojskowego, z drugiej strony człowiek odsunięty na boczny tor, z trzeciej strony praktyk i teoretyk jednocześnie, któremu nie dane było urzeczywistnić swoich pragnień. To jego nawoływanie o stworzeniu potężnej siły powietrznej zostało tak naprawdę zrealizowane w innych krajach, a nie we Włoszech.

A pisał swoje panowanie w powietrzu, pisał swoje artykuły, mając na uwadze przede wszystkim przyszłość swojej ojczyzny, a więc Włoch. Generał Giulio Duet chciał, aby to Włochy były wielką potęgą lotniczą, co było jednak niemożliwe. Nigdy się nie zmaterializowało. No ale jak rewolucyjna jest ta książka? Jakie konkretnie tezy zawarł w niej Duet? Książka Panowanie w powietrzu została napisana, ukazała się w roku 1921. Jej uzupełnienie, znane jako Księga II, została wydana w roku 1926. Potem ukazały się obszerne artykuły, jak np. przypuszczalne formy przyszłej wojny dueta, czy jak właśnie wspomniany przeze mnie scenariusz przyszłej wojny, nazwany Wojna 1903.

Tu należało wpisać odpowiednią datę. I ta spuścizna dueta, ona była kompletna do roku 1930, do daty jego śmierci. Po śmierci dueta, ten odsunięty z jednej strony na boczne tory, ale powszechnie uznany autor, doczekał się we Włoszech wydania zbiorowego. My dzisiaj, po latach, do takiego wydania zbiorowego i panowania w powietrzu, i drugiej księgi panowania w powietrzu. i przypuszczalnych form przyszłej wojny i jego ostatnich artykułów możemy także zajrzeć w języku polskim dzięki zwartemu wydaniu tych wszystkich dzieł razem. Tutaj polecam Panowanie w powietrzu i inne artykuły dueta wydawnictwa Tetrago. Jest to książka niezwykle ciekawa.

Jest to książka jak wiele tego typu pozycji z owych czasów stanowiących jednocześnie manifest i polemikę. Polemikę ze stanem zastanym, polemikę z zachowawczym korpusem oficerskim, polemikę z każdym, kto kwestionuje postęp i jest to manifest samego postępu. Tak jak Guderian kilkanaście lat później w Achtung Panzer będzie głosił pogląd o fundamentalnym znaczeniu broni pancernej na polu walki, tak duet w panowaniu w powietrzu już na początku lat 20. XX wieku, zaraz po I wojnie światowej, formułuje pogląd, że najważniejszym rodzajem wojsk, rodzajem sił zbrojnych, Będą w nadchodzących dekadach już nie wojska lądowe, już nie marynarka wojenna, ale zupełnie nowe siły powietrzne, które to siły powietrzne muszą stać się trzecim rodzajem sił zbrojnych obok właśnie wspomnianej marynarki i wspomnianych wojsk lądowych.

I duet pisze, że biada temu, kto nie doceni postępu, że biada temu, kto prześpi narodziny nowej broni, znaczenie nowej broni. Bo oczywiście samolot w roku 1921 jest już dojrzałym narzędziem walki. Minęło 10 lat, odkąd Włosi używali samolotów w Libii przeciwko Turkom, ale potem przyszła wielka wojna, która stanowiła gigantyczny rozwój lotnictwa. Lotnictwo zaczęło się już wybijać na samodzielność. Lotnictwo otrzymało już wyspecjalizowane aparaty, łącznie z ciężkimi bombowcami, ale rok 1918 zakończył wielką wojnę za 5.12 użycia tej całej potęgi. To znaczy wojna musiałaby trwać do roku 1919, aby tak czołgi, jak i samoloty w pełni pokazały swoją potęgę.

Ta manifestacja siły, która miała... w pełni zaistnieć w roku 1919, została przesunięta na rok 1939, ale została stworzona jeszcze w latach 1918-1919 w oparciu jednak o wciąż dalece niedoskonałe, o wiele mniej zaawansowane niż 20 lat później aparaty. Ale została już wypracowana pewna teoria, pewna koncepcja. wojny powietrznej. I duet mówi, że ta koncepcja zwycięży, że ta koncepcja jest rewolucyjna i że ta koncepcja całkowicie zmieni obraz wojny. I rzuca na łamach swojej książki takie hasło. Zwycięstwo uśmiecha się do tych, którzy wyprzedzają zmiany w sposobie prowadzenia wojny. Nie do tych, którzy tylko dostosowują się do tych zmian.

Innymi słowy, inicjatywa, atak jest tak samo ważny na polu walki, jak i w umyśle. Duet podkreśla, że nie reaktywne działanie, nie próba nadążenia za tym, co ktoś już zrobił, tylko własna kreacja. jest drogą do zwycięstwa na polu walki. Duet podkreśla, że postęp zmienia społeczeństwo, że postęp zmienia wojsko i że ostatecznie postęp zmieni pole walki. A jednocześnie utyskuje, że wśród żołnierzy, wśród dowódców jest tylu twardogłowych. Dziś byśmy powiedzieli takie modne słowo w Polsce – beton. że generałowie przygotowują się do poprzednich wojen, a powinni przygotowywać się do przyszłych. I duet pisze swoją książkę Panowanie w powietrzu pięknym literackim językiem.

Powiedziałem, że zobaczymy jeszcze tysiące samolotów i że będziemy mieli Ministerstwa Lotnictwa. Powiedziałem, że sterowiec musi skapitulować wobec nowego środka komunikacji, który z pewnością zdobędzie pierwszeństwo, to jest samolotu. I wszystko co wówczas powiedziałem sprawdziło się stopniowo i dokładnie. Tu duet odnosi się do tego, że już od roku 1910 publikował pierwsze artykuły, rozprawy, a potem instrukcje, jak należy używać samolotu w walce i że ten, kto opanuje niebo, zwycięży. I jak powiedziałem, duet ma matematyczny, przenikliwy umysł, inżynierski umysł, a jednocześnie ma wyobraźnię przestrzenną. Wyjaśnia, że pojawienie się samolotu jako narzędzia wprowadza w pojęcie walki i wojny wymiar powietrzny, a więc wymiar, który całkowicie rewolucjonizuje pole walki, bo nie jest to już wymiar wodny bądź lądowy, że znikają ograniczenia tych żywiołów, że znikają ograniczenia klasycznego pojmowania walki i że trzeba przyjąć do wiadomości, że postęp uczynił nie tylko...

strefą bojową linię styczności wojsk, ale uczynił zgoła cały świat. A jak pisze duet? Forma wojny, a jest to forma, która interesuje głównie ludzi wojny, uzależniona jest od środków technicznych, jakimi się dysponuje. Wiadomo już, jaki wpływ na formę wojny miało wprowadzenie broni palnej. A przecież broń palna nie była niczym innym, jak tylko ulepszeniem broni miotającej, wykorzystującej elastyczność twardych materiałów, jak łuki, balisty, katapulty. Sami widzieliśmy, jaki wpływ na formę wojny lądowej miało wprowadzenie broni ultraszybkostrzelnej, małego kalibru w połączeniu z zasiekami z rutu kolczastego, a na formę wojny morskiej wykorzystanie okrętów podwodnych. Byliśmy też przy wprowadzeniu do działań wojennych dwóch innych, zupełnie nowych środków – broni powietrznej oraz broni chemicznej, czyli środków trujących.

W kwestii tych dwóch ostatnich typów broni, jako że były dopiero w początkowej fazie wprowadzania i posiadały cechy zupełnie inne od cech pozostałych rodzajów broni, nie mogliśmy jeszcze wyrobić sobie dokładnego zdania na temat wpływu, jaki mają one na formę prowadzenia wojny. Innymi słowy duet mówi, zobaczcie jak karabin, jak broń prochowa, a wcześniej po prostu broń prochowa zmieniły pole walki, zobaczcie jak pole walki zmieniła broń szybkostrzelna, a teraz spójrzcie na zupełnie nowe środki walki, na gazy bojowe i na samolot, że to jest taka sama rewolucja. jak kiedyś muszkiet, karabin, jak potem karabin maszynowy. Ale o ile karabin, armata mają zasięg kilkaset metrów bądź kilka kilometrów, o tyle samolot z racji swoich właściwości w sposób fundamentalny zmienia postrzeganie możliwości rażenia.

I duet pisze tak. Wszystko, co od początku ludzkości nakładało na wojnę swoje warunki i określało jej podstawowe cechy, nie ma żadnego wpływu na działania powietrzne. Za ich sprawą wojna odciśnie swoje bezpośrednie piętno nawet poza najdalszym zasięgiem broni palnej użytej na lądzie. Na odległość setek kilometrów na całej powierzchni lądu i morza nieprzyjaciela. Nie istnieją już obszary, gdzie życie mogłoby się toczyć w pełni bezpiecznie i we względnym spokoju. Pole walki już nie będzie ograniczone. Wyznaczą je jedynie granice walczących krajów. Wszyscy stają się wojownikami, gdyż wszyscy są narażeni na bezpośrednie ataki wroga. Już nie będzie istniał podział na walczących i niewalczących. Bo duet kreśli wizję upiornej wojny przyszłości.

gdzie samolot i środki masowej zagłady połączone razem uczynią wojnę wojną totalną. Duet odnosi się tutaj do gazów bojowych, do bomb gazowych zrzucanych z samolotów. Mówi, że w roku 1916-1917 widzieliśmy amunicję artyleryjską gazową, gdzie ciężkie haubice i armaty miotały gazy bojowe na odległość kilku bądź kilkunastu kilometrów. I duet mówi, że te armaty raziły przeciwnika na linii styczności wojsk, ale samolot przy użyciu bomby gazowej będzie miał zasięg zgoła nieograniczony, tak jak mówi duet, że cały teren, cała powierzchnia lądu i morza państwa nieprzyjacielskiego znajdzie się w zasięgu owych super dalekonośnych armat, a więc samolotów.

że lotnictwo zmienia mental samej wojny właśnie przez pryzmat swojego zasięgu, właśnie przez pryzmat tego, że nie ograniczają je przeszkody terenowe. Staje się więc lotnictwo rodzajem super dalekonośnej artylerii. I pisze duet. Brutalny, lecz niezaprzeczalny fakt, który winniśmy sobie uzmysłowić i który powinien nami wstrząsnąć jest następujący. Najsilniejsza armia zgrupowana w Alpach i najsilniejsza marynarka pływająca po naszych morzach przy obecnym poziomie techniki lotniczej nie mogłyby w razie konfliktu uniemożliwić odpowiednio przygotowanemu wrogowi zniszczenia Rzymu, Mediolanu, Wenecji czy jakiegokolwiek innego spośród naszych stu miast, jeśli takie byłyby wroga zamiary. Słowem mówi duet, nawet jeżeli zbudujemy tysiąc pancerników i wystawimy 10 milionów żołnierzy na naszych lądowych granicach, to kiedy wróg przybędzie do nas drogą powietrzną, nic nam już te okręty nie dadzą, ani ci żołnierze, gdyż wróg spopieli nas z nieba.

No ale szczerze Norbert, czy taki pogląd był wtedy nowością? Bo przecież do takiej właśnie wojny na rok 1919, co prawda, szykowali się Brytyjczycy i Amerykanie, a Niemcy wcześniej już bombardowali swoimi sterowcami Londyn. Oczywiście ten pogląd w roku 1921 nie był absolutną nowością. Duet nie opisuje rzeczy absolutnie nowych. Duet raczej podkreśla, że to co już zaistniało z racji postępu w przyszłości zwielokrotni swoje moce i że trzeba się na to przygotować i że należy w to pójść. W rozumieniu należy pójść w rozwój sił zbrojnych opartych o najnowocześniejsze środki walki, jakimi są samoloty. Że kończy się era potęgi opartej o wojska lądowe i marynarkę. Że pojęcie projekcji siły w wymiarze strategicznym i operacyjnym zyskuje zupełnie nowy wymiar.

I duet był zafascynowany lotnictwem. Duet uważał, że lotnictwo zdominuje pole walki, czym ściągał sobie na głowę gromy oponentów zarzucających mu, że minimalizuje znaczenie marynarki wojennej i wojsk lądowych, że stawia na nową, młodą, niepewną kartę kosztem tego, co stanowi podstawę de facto kosztów. każdych sił zbrojnych, czy to Brytyjczycy, którzy oparli się o flotę, czy Francuzi, którzy oparli się o wojska lądowe, że każde mocarstwo stawia albo na rozwój marynarki, albo na wojsk lądowych, a nie jakichś niepewnych środków nowej, przyszłej wojny. I duet rzeczywiście był fascynatem lotnictwa, który aż do przesady podkreślał siłę i znaczenie sił powietrznych jako rodzaju sił zbrojnych w przyszłej wojnie, ale zwłaszcza w roku 1921 bronił się jeszcze przed tymi zarzutami, niezwykle inteligentnie pisząc.