Marionetka czy król? Rządy Stanisława Augusta Poniatowskiego

Jego dochody składać się miały po części z danin ziem koronnych, po części zaś z kwoty uchwalonej corocznie przez Sejm. Podsumowywał Adam Zamoyski w biografii Stanisława Augusta Poniatowskiego pt. Ostatni król Polski. Nim rzucimy się z królem w wir rządzenia, spójrzmy na naszego bohatera okiem angielskiego podróżnika i dyplomaty. Średniego wzrostu, o prawidłowych proporcjach ciała i męskiej sylwetce. Twarz szczera, przyjemna i interesująca. Rysy ostre i zdecydowane. Szczególnie zaś nos i podbródek. Cerę ma bladą, a włosy o głębokiej, zbliżonej do czerni barwie. Stanisław nie nosi peruki. Powiadają, że w twarzy jego jest jakaś miękkość i rys melancholii.

Cierpliwość, przezorność, odwaga. I raz jeszcze przezorność. Oto moje hasło. W rzeczywistości tych właśnie cech brakowało mu w początkowych latach panowania. Lekko myślność i pośpiech. Tak w 1766 roku charakteryzował jego działania ambasador rosyjski. Już niedługo król drogo zapłaci za ową niecierpliwość. Choćby tym, że szybko straci oparcie w rodzinie. Od początku zresztą związek z familią, jak nazywano frakcję Czartoryskich, niepozbawiony był tarć. Ponoć podczas pierwszej audiencji u króla jego wuj, August Czartoryski, miał syknąć do swojego syna Adama. Nie chciałeś głupcze korony, gdy mogłeś ją mieć. Zobacz, jak z nią do twarzy kuzynowi.

Pisze w biografii króla Zamoyski. Wilk w owczej skórze. Takim był w rzeczywistości Repnin. Przekonuje się o tym szybko sam król. Nigdy w życiu nie widziałam, aby ktoś w takim stopniu impertynencki jak on w stosunku do waszej królewskiej mości. Ocenia w liście do króla jego francuska przyjaciółka, która odwiedza Poniatowskiego w Warszawie. Balansowanie między niezależnością a podległością to kolejny ważny aspekt początku rządów Stanisława Augusta. Wiedział, że bez wsparcia i przychylności Katarzyny nie będzie w stanie skutecznie sprawować władzy. Tuż po elekcji wysyła do Carycy memoriał. Domaga się większego wsparcia finansowego oraz pozostawienia carskich wojsk. Pisze o konieczności przeprowadzenia reform, w tym o ustanowieniu zasady głosowania większością na sejmikach.

Wybranych zostało zaledwie 108 posłów. Najmniej w całej historii Rzeczpospolitej. Jednak rosyjskiemu ambasadorowi nie udało się w pełni zastraszyć szlachty. To wówczas Tadeusz Rejtan przeszedł do historii i stał się symbolem. Już pierwszego dnia obrad tak gwałtownie zaatakował przywódcę promowskijskiej koteli i wyjątkowo szebraną postać Adama Polińskiego, że ten uciekł z sali sejmowej. Następnie wraz z trzema innymi posłami zabarykadował się w sali sejmowej na 38 godzin. Protestujący zostali w końcu usunięci siłą przez rosyjskich żołnierzy. Następnie zgłosili weto i wyjechali z Warszawy. Symboliczny opór został ostatecznie złamany. Poniatowskiego zmuszono, żeby przystąpił do konfederacji zawiązanej przez Ponińskiego.

Pisał biograf króla Adam Zamoyski. Co gorsza, nie brakowało proroków, którzy wieszczyli, że to nie koniec nieszczęść. Istnieją poważne przyczyny, by wierzyć, że ostateczny rozpad Polski nie wydaje się daleki. Czytamy w relacji angielskiego dyplomaty. Inny przewidywał, że upadek kraju nastąpi jeszcze przed końcem XVIII wieku. Jeszcze Polska nie zginęła. Ta pieśń powstanie dopiero kilkadziesiąt lat później, ale jej słowa, wbrew wizjom dyplomatów, dobrze pasują do sytuacji kraju tuż po pierwszym rozbiorze. Ustrój wprowadzony w roku 1776 był pod wieloma względami korzystny. Zapewniał stabilizację niezbędną do odbudowy kraju i jego rozwoju gospodarczego. Czyta Muzamońskiego. Wpływy skarbu państwa okrojonego o połowę i gnębionego polityką celną Prus wzrosły z 14 milionów w 1772 roku do 21 milionów złotych 15 lat później.