Mentionsy Mentionsy
Historia kobiet - Katarzyna Wężyk
Historia kobiet - Katarzyna Wężyk

Faraonka PR-u, Hatszepsut

09.05.2025 ·27 min 22 s

Była mistrzynią public relations, a opowieści o jej sukcesach przetrwały 3500 lat. Potężną władczynią, którą następca próbował całkowicie wymazać z historii. Kobietą, która na oficjalnych wizerunkach musiała zmienić się w mężczyznę, żeby utrzymać się na tronie.   Bohaterką najnowszego odcinka jest Hatszepsut.

Ale najbardziej dziwi go to, że do tego ważniejszego Faraona odnosiły się, słuchajcie, czasowniki i rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Champollion nie zdołał rozwiązać tej zagadki. Dopiero jego następcy wydobędą z mroków zapomnienia, które wysłał Faraonkę, jej własny następca, tą najdłużej rządzącą władczynię Egiptu, czyli Hatshepsut. A że właśnie zaczynamy nowy sezon historii kobiet, to tylko powiem, że bohaterkami tego sezonu będą właśnie królowe. Kobiety, które rządziły światem albo chociaż swoimi małżonkami.

Chociaż bardziej obiecuję światem. Wielkie nazwiska i fascynujące historie. Słuchasz podcastu Historia kobiet autorstwa Katarzyny Wężyk. Hatshepsut złamała zasady. Egipt bowiem miał wcześniej władczynię. Egipska kultura nie była tak mizoginiczna jak ateńska czy rzymska, ale zazwyczaj obejmowały one tron w momentach kryzysu, typu jakiś najazd czy wojna domowa, a ona przejęła władzę w okresie ekspansji i dostatku. Rządziła też, owszem, w imieniu chłopca, ale ów chłopiec nie był jej synem. No i wreszcie utrzymała władzę przez 20 lat.

I zostawiła Egipt potężniejszym niż kiedy zasiadła na tronie. Swoje sukcesy Hatshepsut zawdzięczała, owszem, dobrej koniunkturze, ale też umiejętnemu zarządzaniu interesami arystokracji i naprawdę mistrzostwu w public relations. No i za to też dziś możemy być jej wdzięczni, no bo większość wiedzy, jaką po tych trzech i pół tysiącach lat mamy na jej temat, pochodzi właśnie z tych jej propagandowych wizerunków, które wykuła w materiale sporo trwalszym niż papirus. Hatshepsut, czyli pierwsza z dostojnych kobiet, bo tak można przetłumaczyć jej imię, urodziła się około roku 1505 p.n.e. Jej ojciec, Totmes I, był faraonem Egiptu z XVIII dynastii.

Thothmes z kolei poślubił księżniczkę Amhose, która prawdopodobnie była siostrą lub córką jego poprzednika. No i właśnie to małżeństwo połączyło go z dynastią i zapewniło prawo do tronu. I to z tego małżeństwa urodziła się Hatshepsut. Syna nie mieli albo nie przeżył dzieciństwa, co wtedy było dość powszechne. Szacuje się, że jakaś połowa dzieci umierała przed ukończeniem piątego roku życia. Co też nie znaczy, że Thothmes w ogóle nie miał synów, no bo wszak do przywilejów Faraona należało posiadanie kilku żon. No i właśnie jedna z tych pomniejszych żon urodziła mu następcę, Thothmesa II.

A Thothmes I był energicznym władcą, który skupił się na umacnianiu potęgi Egiptu. Prowadził zwycięskie kampanie w Nubii, w Syrii, gromadził łupy. Był takim wojowniczym królem, który miał sukcesy. Długo jednak nie porządził raptem dekadę z hakiem, ale zadbał w tym czasie nie tylko o poszerzenie granic państwa, ale też o edukację i przede wszystkim pozycję swojej głównej córki. Jako mała dziewczynka Hatshepsut prawdopodobnie została mianowana najwyższą kapłanką Egiptu, czyli tak zwaną boską małżonką Amona. Amon był wtedy najpotężniejszym bogiem w całym egipskim panteonie.

Czczono go jako stwórcę świata, władcę nieba i ziemi, źródło życia. Nazywano ojcem wszystkich bogów i tym, którego drogi są nieznane. To ładne. Kapłani Amona, zwłaszcza w Tebach, gdzie znajdował się taki monumentalny kompleks świątynny w Karnaku, byli dzięki temu niezwykle wpływowi, niemal czasem jak Faraonowie, zwłaszcza ci słabsi. Co też wiązało się z tym, że dochody świątyni Amona były ogromne, a jego majątki i ziemię obejmowały duża część Egiptu. No a boska małżonka dostawała naprawdę przyjemny kawałek tego tortu. No i nawet jeśli początkowo ten tytuł był pusty, no bo coś jak mianowanie pięcioletniego następcy tronu generałem, mianowanie pięcioletniej dziewczynki boską małżonką Amona, ale z czasem Hatshepsut poznawała nie tylko religijne rytuały, ale też potęgę kapłańskiej kasty.

I to pewnie wtedy nauczyła się wykorzystywać ją do budowania własnej pozycji. Hatshepsut miała jakieś 13 lat, gdy jej ojciec zmarł i pewnie niewiele więcej, gdy została żoną swojego przyrodniego brata, Thothmesa II. Ponownie, był to ruch czysto dynastyczny, bo w żyłach Hatshepsut po matce płynęła krew kilku pokoleń Faraonów, no a jej mąż był tylko synem generała, który przejął władzę i jego pomniejszej małżonki. Dlatego jeśli Hatszepsut faktycznie była tą najwyższą kapłanką, no to w posagu wnosiła też autorytet religii. Thothmes II nie wdał się w ojca, prawdopodobnie był słabego zdrowia i zmarł młodo.

I znów Egipt stanął w obliczu kryzysu sukcesyjnego, dlatego że właśnie ze swoją główną żoną, Hatshepsut, Thothmes zdołał spłodzić wyłącznie córkę, której dali imię Neferurę. Miał pewnie gromadę synów z pomniejszymi żonami i konkubinami, no ale problem polegał na tym, którego wybrać. No i właściwie dlaczego czekać, aż następca tronu, obecnie w pieluchach, podrośnie? Czy jakiś energiczny arystokrata nie mógłby, no nie wiem, zrobić w haremie małej rzezi, następnie przejąć władzę i ogłosić się faraonem? W końcu historia zwycięzców nie osądza. No i tu, cała na biało, wchodzi nam Hatszepsut.

Totmes II wstąpił do nieba i zjednoczył się z bogami. Jego siostra, małżonka Amona Hatshepsut, zaspokajała potrzeby kraju. Była czczona, a Egipt był jej posłuszny. Pani dekretów i słów skuteczne były jej rady. Tu wylicza te takie rytualne pochwały urzędnik, by na końcu przejść do najważniejszego. Jej wysokość chwaliła mnie i kochała. Znała moją wartość w pałacu. Dała mi majątek i uczyniła mnie wielkim. No i ostatecznie następcę tronu z grona tych męskich książątek wybrała wyrocznia, czyli oczywiście sam Amon.

I jakoś tak przypadkiem Amon wybrał syna pomniejszej żony, Iset. Iset nie miała bogatych i potężnych rodziców, nie miała na dworze stronnictwa. Podsumowując, zupełnie nie zagrażała faktycznej władczyni Hatszepsut. I do czasu, gdy Thothmes III osiągnie pełnoletność, krajem będzie, oczywiście w jego imieniu, przynajmniej na początku, rządzić nie jego matka, ale macocha. Hatshepsut uczyniła wielkim nie tylko wspomnianego już i na niego. Sądząc po grobowcach arystokracji z czasów jej panowania, wielu lojalistom powodziło się lepiej niż dobrze.

Władczyni musiała z czasem zostać prawdziwą ekspertką w takim balansowaniu na cienkiej linie, jaką wówczas, a i trochę teraz też, pewnie było sprawowanie władzy przez kobiety. No bo jej legitymizacja wcale nie była taka mocna. Hatshepsut może i była córką Faraona i wdową po Faraonie, ale już nie matką Faraona. Co by najmniej jej nie przeszkodziło, tak mniej więcej w okolicach siódmego roku swojej regencji, a według niektórych jeszcze wcześniej, formalnie ogłosić się Faraonem. Królem, to ważna forma męska, ona będzie jej używać, królem górnego i dolnego Egiptu.

Przyjęła też tytuł Maatka Ra, czyli duszą Boga Ra jest prawda. Czyli podsumowując, po prostu dokonała uzurpacji męskiej roli. Egipskie społeczeństwo, choć jak już wspomniałam bardziej równościowe niż inne starożytne kultury, było jednak głęboko patriarchalne. Idea kobiecej władzy, takiej realnej władzy i sprawczości musiała budzić opór. Hatshepsut nie mogła na przykład, jakby mogła gdyby była mężczyzną, nie mogła folgować swojemu gniewowi, strzelać focha czy obrażać wpływowych ludzi. Musiała naprawdę dobrze żyć z arystokratami i z kapłanami oczywiście i jeszcze przy okazji wzbudzać miłość, a przynajmniej strach ludu.

No i rządziła mimo tych przeszkód przez ponad 20 lat. Jak tego dokonała? Po pierwsze kadry. Names mentioned. Co by wskazywało, że ceniła zarówno talent, no bo to Senenmut zaprojektował świątynię grobową, tą wspomnianą na początku w Deir el-Bahari, tak zwaną świątynię miliona lat, której zdjęcia wrzucę Wam na Instagrama Historia kobiet, bo jest naprawdę obłędna. No i oprócz tego talentu Hatshepsut musiała też cenić lojalność.

Tą lojalność, którą daje świadomość, że po prostu wszystko zawdzięczasz swojej patronce. Że jak jej nie będzie, to ciebie też nie będzie. Ale też z drugiej strony dodam, żeby ten dwór i ci możni nie sarkali, skarbnikiem państwa mianowała arystokratę. religia. W zamawianej przed siebie propagandzie, czyli w tych wszystkich świątyniach, rzeźbach, posągach, freskach, Hatszepsut kreowała się na pokorną słuszkę bogów. Tą, której Amon dał władzę. To był jej oficjalny tytuł. To bogowie posadzili ją na tronie. No, wszak ją też wskazała wyrocznia. Więc kimże ona jest, żeby się bogom sprzeciwiać?

I co ciekawe, posągi, często takie naprawdę gigantyczne, z takimi właśnie inskrypcjami, że to Amon dał jej władzę. Pojawiły się na kilka lat przed tym, zanim Hatszepsut ogłosiła się faraonem. Czyli przygotowywała się do tego kroku powoli, świadomie i ostrożnie. Po trzecie, ojciec. Hatszepsut, w tych swoich właśnie rzeźbach, reliefach i tak dalej, zawsze podkreślała, że jest córką Thothmesa i przedstawiała się jako jego prawowita następczyni. Tu cytat. Jestem łaskawym królem, prawodawcą, który osądza czyny. Jestem dzikim rogatym bykiem, sokołem szybującym nad ziemią, szakalem.

Czczę u mojego ojca i dbam o czyny, które oddają mu sprawiedliwość. Pisała. A przy okazji budowała ojcu opinie wielkiego Faraona i zbawcy Egiptu. Po czwarte, świątynie. Hatszepsut działała dokładnie tak, jak jakieś 2000 lat później kościół katolicki. To znaczy, onieśmielała potęgą i pięknem budowli, które zbudowała na własną cześć. Znakomita większość ludzi, podobnie jak potem w średniowieczu, nie potrafiła przecież wówczas czytać i pisać. Nic nie wiedziała o zakulisowych gierkach, ani nieszczególnie obchodziła ich doktryna. Ale widok Lasu Kolum w Świątyni Miliona Lat, podobnie jak widok kopuły w Bazylice Świętego Piotra, wzbudzał u maluczkich zachwyt i szacunek właśnie dla tych potęg, które je zbudowały.

Ta Świątynia Miliona Lat była wręcz kluczowym narzędziem propagandowym Hatszepsut. Dzisiejsi przywódcy, czy to przed wyborami, czy na emeryturze, wydają autobiografię. Hatszepsut działała, trzeba jej to przyznać, z większym rozmachem. Swoje życie, w tej wersji, którą chciała pokazać poddanym, kazała wyryć i namalować na ścianach świątyni. No i te płaskorzeźby pokazują na przykład boskie pochodzenie Hatshepsut. No bo to Amon pod postacią Thothmesa miał ją spłodzić. Pokazują jej koronację, zaznaczając, że do tej właśnie roli przeznaczył ją ojciec. Pokazują jej udział w ceremoniach religijnych i wreszcie z detalami pokazują wyprawę do krainy Punt.

No i wreszcie szósty punkt na liście rzeczy, które pozwoliły Hatszepsut tak długo sprawować władzę. I będzie to zmiana płci. Wizerunkowa zmiana płci. No bo jeszcze w pierwszych latach swoich rządów, kiedy była tylko regentką, to te wizerunki Hatszepsut są takie ewidentnie kobiece. Na posągach nosi kobiece szaty, ma delikatne rysy twarzy, zaznaczone piersi. A podpisy, które im towarzyszą, to główna żona króla na przykład. Czyli ewidentnie wskazują na jej płeć. Najwyraźniej wtedy jeszcze jej władza była dość niepewna, więc Hatszepsut tutaj unikała kontrowersji i pokazywała się w tej takiej tradycyjnej roli. Ale gdy już się na tym tronie umocowała, jej rzeźby się zmieniają.

Postać Faraonki staje się męska. Ma tam brodę, takie szerokie ramiona, silne nogi, męski strój. No i tu z kolei można podejrzewać, że dla częściej poddanych Faraonka z taką realną władzą to było jednak za dużo. No więc władczynie musiała, no cóż, zmężnieć. Wpisać się w tradycję władcy będącego wcieleniem męskiego boga Horusa. I co ciekawe, zachowały się także hybrydowe wizerunki Hatshepsut, w których połączono męskie atrybuty, takie jak broda czy brak piersi, z kobiecymi cechami typu delikatne rysy. Z kolei w inskrypcjach są żeńskie końcówki obok męskich tytułów.

I pewnie no właśnie to połączenie kazało francuskiemu egiptiologowi zwątpić, czy aby na pewno dobrze te hieroglify odczytał. Hatshepsut miała tak mocną pozycję, że utrzymała tron, nawet gdy już jej pasier osiągnął pełnoletność. Ożeniła go po drodze z własną córką, a jego przyrodnią siostrą, Neferurę, wszystko w rodzinie, i starała się to właśnie ją uczynić, nawet jeśli nie swoją faktyczną następczenią, to przynajmniej wzmocnić jej władzę. Na przykład dając jej ten swój tytuł boskiej małżonki Amona.

Nie ma dowodów, żeby Thothmes jakoś się szczególnie żarł z macochą czy próbował ją zdetronizować. Ona z kolei mądrze pozwalała mu się wykazać machając włócznią, zwłaszcza, że Thothmes okazał się być bardzo utalentowanym dowódcą i też od pewnego momentu zaczęła dodawać jego postać na ścianach świątyni obok swojej. Hatshepsut dożyła 50 lat z hakiem mniej więcej, co wówczas było wiekiem mocno zaawansowanym. Jej grobowiec odkrył na początku lat 20. ubiegłego wieku Howard Carter, no ale Sarkowak Faraonki był pusty. Dwie kobiece mumie znaleziono jednak w grobowcu jej piastunki.

I w 2007 roku egipski egiptolog Zahi Hawass zidentyfikował właśnie jedną z tych mumii jako Hatshepsut. No i zrobił to na podstawie zęba, którego znaleziono w pudełku z jej kartuszem, tym podpisem, który miał pasować do mumii. Nie wszyscy egiptolodzy podzielają to przekonanie, ale jeśli faktycznie jest to Hatshepsut, no to można powiedzieć, że dzisiejsza pięćdziesięciolatka, a ta sprzed trzech i pół tysiąca lat, cokolwiek się różnią. No bo Mumia za życia cierpiała na zapalanie stawów, zapalanie korzonków nerwowych, cukrzycę oraz raka kości z przerzutami.

Była również otyła i miała objawy chorób skóry. Zatem postęp. Thothmes III pochował macochę z honorami w jej świątyni grabowcu, co ponownie wskazywałoby, że nie było między nimi wtedy konfliktu. Sam panował jeszcze przez ponad 30 lat i jest dziś uznawany za jednego z najlepszych i najpotężniejszych faraonów. Czyli Hatshepsut to jest, sorry, oczywiście Bóg Amon dobrze wybrał tego dwulatka. Ale też jakieś 20 lat po jej śmierci, Thothmes III zaczął Hatshepsut totalnie wymazywać.

W jej własnej świątyni jej imię i wizerunki były wykuwane albo zastępowane imionami Thothmesa III, Thothmesa II czy też innych władców. W Karnaku, gdzie Hatszepsut wniosła swoje obeliski i kaplice, też podpisywano je innymi imionami. A część jej posągów wręcz po prostu rozbito i potem je archeolodzy mozolnie rekonstruowali. Też w oficjalnych dokumentach i kronikach z czasów Thothmesa III w ogóle Hatszepsut pomijano. Taki Faraon nie istniał, nie było jej, była tylko żoną, a Thothmes III był bezpośrednim następcą Thothmesa II. No i skąd ta orgia zniszczenia?

Różne są wyjaśnienia. Na przykład takie, że Thothmes był takim męskim mężczyzną, faraonem, wojownikiem. No i być może chciał w ten sposób ustalić totalnie męską linię sukcesji. A może też wybić z głowy innym kobietom, w tym własnej siostrze-żonie, podobne pomysły, że tu kobieta mogłaby mieć realną władzę. No ale na szczęście, jak wiemy, karma to suka. No bo jak zapytać dowolną osobę z ulicy, jakiego władcę Egiptu w ogóle kojarzy, zapewne najwięcej odpowie, no nie, nie Hatshepsut, ale prawie, bo stawiam na Kleopatrę. Ale to już zupełnie inna historia.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.