Faraonka PR-u, Hatszepsut

Dziś jest to turystyczna atrakcja, ale jakieś 200 lat temu wszystko jest tam dla białych zwiedzających Nowe. No i na ścianie w tej świątyni widzi kartusze dwóch władców. Kartusz to jest ta taka owalna ramka w piśmie hieroglificznym, która to ramka zawsze otacza imię Faraona. No i pierwszy kartusz rozpoznaje. On należy do znanego już wtedy historykom Thothmesa III. Ale drugi należy do Faraona, o którym francuski egiptolog w ogóle nie słyszał. Co więcej, jego postać zajmuje miejsce przed Thothmesem, co oznacza, że była ważniejsza niż on.

Ale najbardziej dziwi go to, że do tego ważniejszego Faraona odnosiły się, słuchajcie, czasowniki i rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Champollion nie zdołał rozwiązać tej zagadki. Dopiero jego następcy wydobędą z mroków zapomnienia, które wysłał Faraonkę, jej własny następca, tą najdłużej rządzącą władczynię Egiptu, czyli Hatshepsut. A że właśnie zaczynamy nowy sezon historii kobiet, to tylko powiem, że bohaterkami tego sezonu będą właśnie królowe. Kobiety, które rządziły światem albo chociaż swoimi małżonkami.

I zostawiła Egipt potężniejszym niż kiedy zasiadła na tronie. Swoje sukcesy Hatshepsut zawdzięczała, owszem, dobrej koniunkturze, ale też umiejętnemu zarządzaniu interesami arystokracji i naprawdę mistrzostwu w public relations. No i za to też dziś możemy być jej wdzięczni, no bo większość wiedzy, jaką po tych trzech i pół tysiącach lat mamy na jej temat, pochodzi właśnie z tych jej propagandowych wizerunków, które wykuła w materiale sporo trwalszym niż papirus. Hatshepsut, czyli pierwsza z dostojnych kobiet, bo tak można przetłumaczyć jej imię, urodziła się około roku 1505 p.n.e. Jej ojciec, Totmes I, był faraonem Egiptu z XVIII dynastii.

Thothmes z kolei poślubił księżniczkę Amhose, która prawdopodobnie była siostrą lub córką jego poprzednika. No i właśnie to małżeństwo połączyło go z dynastią i zapewniło prawo do tronu. I to z tego małżeństwa urodziła się Hatshepsut. Syna nie mieli albo nie przeżył dzieciństwa, co wtedy było dość powszechne. Szacuje się, że jakaś połowa dzieci umierała przed ukończeniem piątego roku życia. Co też nie znaczy, że Thothmes w ogóle nie miał synów, no bo wszak do przywilejów Faraona należało posiadanie kilku żon. No i właśnie jedna z tych pomniejszych żon urodziła mu następcę, Thothmesa II.

I to pewnie wtedy nauczyła się wykorzystywać ją do budowania własnej pozycji. Hatshepsut miała jakieś 13 lat, gdy jej ojciec zmarł i pewnie niewiele więcej, gdy została żoną swojego przyrodniego brata, Thothmesa II. Ponownie, był to ruch czysto dynastyczny, bo w żyłach Hatshepsut po matce płynęła krew kilku pokoleń Faraonów, no a jej mąż był tylko synem generała, który przejął władzę i jego pomniejszej małżonki. Dlatego jeśli Hatszepsut faktycznie była tą najwyższą kapłanką, no to w posagu wnosiła też autorytet religii. Thothmes II nie wdał się w ojca, prawdopodobnie był słabego zdrowia i zmarł młodo.

I znów Egipt stanął w obliczu kryzysu sukcesyjnego, dlatego że właśnie ze swoją główną żoną, Hatshepsut, Thothmes zdołał spłodzić wyłącznie córkę, której dali imię Neferurę. Miał pewnie gromadę synów z pomniejszymi żonami i konkubinami, no ale problem polegał na tym, którego wybrać. No i właściwie dlaczego czekać, aż następca tronu, obecnie w pieluchach, podrośnie? Czy jakiś energiczny arystokrata nie mógłby, no nie wiem, zrobić w haremie małej rzezi, następnie przejąć władzę i ogłosić się faraonem? W końcu historia zwycięzców nie osądza. No i tu, cała na biało, wchodzi nam Hatszepsut.

Władczyni musiała z czasem zostać prawdziwą ekspertką w takim balansowaniu na cienkiej linie, jaką wówczas, a i trochę teraz też, pewnie było sprawowanie władzy przez kobiety. No bo jej legitymizacja wcale nie była taka mocna. Hatshepsut może i była córką Faraona i wdową po Faraonie, ale już nie matką Faraona. Co by najmniej jej nie przeszkodziło, tak mniej więcej w okolicach siódmego roku swojej regencji, a według niektórych jeszcze wcześniej, formalnie ogłosić się Faraonem. Królem, to ważna forma męska, ona będzie jej używać, królem górnego i dolnego Egiptu.

I co ciekawe, posągi, często takie naprawdę gigantyczne, z takimi właśnie inskrypcjami, że to Amon dał jej władzę. Pojawiły się na kilka lat przed tym, zanim Hatszepsut ogłosiła się faraonem. Czyli przygotowywała się do tego kroku powoli, świadomie i ostrożnie. Po trzecie, ojciec. Hatszepsut, w tych swoich właśnie rzeźbach, reliefach i tak dalej, zawsze podkreślała, że jest córką Thothmesa i przedstawiała się jako jego prawowita następczyni. Tu cytat. Jestem łaskawym królem, prawodawcą, który osądza czyny. Jestem dzikim rogatym bykiem, sokołem szybującym nad ziemią, szakalem.

Czczę u mojego ojca i dbam o czyny, które oddają mu sprawiedliwość. Pisała. A przy okazji budowała ojcu opinie wielkiego Faraona i zbawcy Egiptu. Po czwarte, świątynie. Hatszepsut działała dokładnie tak, jak jakieś 2000 lat później kościół katolicki. To znaczy, onieśmielała potęgą i pięknem budowli, które zbudowała na własną cześć. Znakomita większość ludzi, podobnie jak potem w średniowieczu, nie potrafiła przecież wówczas czytać i pisać. Nic nie wiedziała o zakulisowych gierkach, ani nieszczególnie obchodziła ich doktryna. Ale widok Lasu Kolum w Świątyni Miliona Lat, podobnie jak widok kopuły w Bazylice Świętego Piotra, wzbudzał u maluczkich zachwyt i szacunek właśnie dla tych potęg, które je zbudowały.

Postać Faraonki staje się męska. Ma tam brodę, takie szerokie ramiona, silne nogi, męski strój. No i tu z kolei można podejrzewać, że dla częściej poddanych Faraonka z taką realną władzą to było jednak za dużo. No więc władczynie musiała, no cóż, zmężnieć. Wpisać się w tradycję władcy będącego wcieleniem męskiego boga Horusa. I co ciekawe, zachowały się także hybrydowe wizerunki Hatshepsut, w których połączono męskie atrybuty, takie jak broda czy brak piersi, z kobiecymi cechami typu delikatne rysy. Z kolei w inskrypcjach są żeńskie końcówki obok męskich tytułów.

Nie ma dowodów, żeby Thothmes jakoś się szczególnie żarł z macochą czy próbował ją zdetronizować. Ona z kolei mądrze pozwalała mu się wykazać machając włócznią, zwłaszcza, że Thothmes okazał się być bardzo utalentowanym dowódcą i też od pewnego momentu zaczęła dodawać jego postać na ścianach świątyni obok swojej. Hatshepsut dożyła 50 lat z hakiem mniej więcej, co wówczas było wiekiem mocno zaawansowanym. Jej grobowiec odkrył na początku lat 20. ubiegłego wieku Howard Carter, no ale Sarkowak Faraonki był pusty. Dwie kobiece mumie znaleziono jednak w grobowcu jej piastunki.

Była również otyła i miała objawy chorób skóry. Zatem postęp. Thothmes III pochował macochę z honorami w jej świątyni grabowcu, co ponownie wskazywałoby, że nie było między nimi wtedy konfliktu. Sam panował jeszcze przez ponad 30 lat i jest dziś uznawany za jednego z najlepszych i najpotężniejszych faraonów. Czyli Hatshepsut to jest, sorry, oczywiście Bóg Amon dobrze wybrał tego dwulatka. Ale też jakieś 20 lat po jej śmierci, Thothmes III zaczął Hatshepsut totalnie wymazywać.

Różne są wyjaśnienia. Na przykład takie, że Thothmes był takim męskim mężczyzną, faraonem, wojownikiem. No i być może chciał w ten sposób ustalić totalnie męską linię sukcesji. A może też wybić z głowy innym kobietom, w tym własnej siostrze-żonie, podobne pomysły, że tu kobieta mogłaby mieć realną władzę. No ale na szczęście, jak wiemy, karma to suka. No bo jak zapytać dowolną osobę z ulicy, jakiego władcę Egiptu w ogóle kojarzy, zapewne najwięcej odpowie, no nie, nie Hatshepsut, ale prawie, bo stawiam na Kleopatrę. Ale to już zupełnie inna historia.