Faraonka PR-u, Hatszepsut
Była mistrzynią public relations, a opowieści o jej sukcesach przetrwały 3500 lat. Potężną władczynią, którą następca próbował całkowicie wymazać z historii. Kobietą, która na oficjalnych wizerunkach musiała zmienić się w mężczyznę, żeby utrzymać się na tronie. Bohaterką najnowszego odcinka jest Hatszepsut.
Dziś jest to turystyczna atrakcja, ale jakieś 200 lat temu wszystko jest tam dla białych zwiedzających Nowe. No i na ścianie w tej świątyni widzi kartusze dwóch władców. Kartusz to jest ta taka owalna ramka w piśmie hieroglificznym, która to ramka zawsze otacza imię Faraona. No i pierwszy kartusz rozpoznaje. On należy do znanego już wtedy historykom Thothmesa III. Ale drugi należy do Faraona, o którym francuski egiptolog w ogóle nie słyszał. Co więcej, jego postać zajmuje miejsce przed Thothmesem, co oznacza, że była ważniejsza niż on.
Ale najbardziej dziwi go to, że do tego ważniejszego Faraona odnosiły się, słuchajcie, czasowniki i rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Champollion nie zdołał rozwiązać tej zagadki. Dopiero jego następcy wydobędą z mroków zapomnienia, które wysłał Faraonkę, jej własny następca, tą najdłużej rządzącą władczynię Egiptu, czyli Hatshepsut. A że właśnie zaczynamy nowy sezon historii kobiet, to tylko powiem, że bohaterkami tego sezonu będą właśnie królowe. Kobiety, które rządziły światem albo chociaż swoimi małżonkami.
Chociaż bardziej obiecuję światem. Wielkie nazwiska i fascynujące historie. Słuchasz podcastu Historia kobiet autorstwa Katarzyny Wężyk. Hatshepsut złamała zasady. Egipt bowiem miał wcześniej władczynię. Egipska kultura nie była tak mizoginiczna jak ateńska czy rzymska, ale zazwyczaj obejmowały one tron w momentach kryzysu, typu jakiś najazd czy wojna domowa, a ona przejęła władzę w okresie ekspansji i dostatku. Rządziła też, owszem, w imieniu chłopca, ale ów chłopiec nie był jej synem. No i wreszcie utrzymała władzę przez 20 lat.
I zostawiła Egipt potężniejszym niż kiedy zasiadła na tronie. Swoje sukcesy Hatshepsut zawdzięczała, owszem, dobrej koniunkturze, ale też umiejętnemu zarządzaniu interesami arystokracji i naprawdę mistrzostwu w public relations. No i za to też dziś możemy być jej wdzięczni, no bo większość wiedzy, jaką po tych trzech i pół tysiącach lat mamy na jej temat, pochodzi właśnie z tych jej propagandowych wizerunków, które wykuła w materiale sporo trwalszym niż papirus. Hatshepsut, czyli pierwsza z dostojnych kobiet, bo tak można przetłumaczyć jej imię, urodziła się około roku 1505 p.n.e. Jej ojciec, Totmes I, był faraonem Egiptu z XVIII dynastii.
A Thothmes I był energicznym władcą, który skupił się na umacnianiu potęgi Egiptu. Prowadził zwycięskie kampanie w Nubii, w Syrii, gromadził łupy. Był takim wojowniczym królem, który miał sukcesy. Długo jednak nie porządził raptem dekadę z hakiem, ale zadbał w tym czasie nie tylko o poszerzenie granic państwa, ale też o edukację i przede wszystkim pozycję swojej głównej córki. Jako mała dziewczynka Hatshepsut prawdopodobnie została mianowana najwyższą kapłanką Egiptu, czyli tak zwaną boską małżonką Amona. Amon był wtedy najpotężniejszym bogiem w całym egipskim panteonie.
Czczono go jako stwórcę świata, władcę nieba i ziemi, źródło życia. Nazywano ojcem wszystkich bogów i tym, którego drogi są nieznane. To ładne. Kapłani Amona, zwłaszcza w Tebach, gdzie znajdował się taki monumentalny kompleks świątynny w Karnaku, byli dzięki temu niezwykle wpływowi, niemal czasem jak Faraonowie, zwłaszcza ci słabsi. Co też wiązało się z tym, że dochody świątyni Amona były ogromne, a jego majątki i ziemię obejmowały duża część Egiptu. No a boska małżonka dostawała naprawdę przyjemny kawałek tego tortu. No i nawet jeśli początkowo ten tytuł był pusty, no bo coś jak mianowanie pięcioletniego następcy tronu generałem, mianowanie pięcioletniej dziewczynki boską małżonką Amona, ale z czasem Hatshepsut poznawała nie tylko religijne rytuały, ale też potęgę kapłańskiej kasty.
I znów Egipt stanął w obliczu kryzysu sukcesyjnego, dlatego że właśnie ze swoją główną żoną, Hatshepsut, Thothmes zdołał spłodzić wyłącznie córkę, której dali imię Neferurę. Miał pewnie gromadę synów z pomniejszymi żonami i konkubinami, no ale problem polegał na tym, którego wybrać. No i właściwie dlaczego czekać, aż następca tronu, obecnie w pieluchach, podrośnie? Czy jakiś energiczny arystokrata nie mógłby, no nie wiem, zrobić w haremie małej rzezi, następnie przejąć władzę i ogłosić się faraonem? W końcu historia zwycięzców nie osądza. No i tu, cała na biało, wchodzi nam Hatszepsut.
Jak pisze Karakuni, autorka Kiedy kobiety rządziły światem, sześć królowych Egiptu, ówczesna arystokracja, w tym zwłaszcza kapłańska, nie miała interesu w rewolucji, tylko w stabilizacji. No bo państwo prosperowało, kampanie wojskowe były zwycięskie, handel kwitł, to po co to wszystko narażać, przeprowadzając zamach stanu? Dzięki za oglądanie! Jak to ujął Ineni, wysoki urzędnik i architekt, tu cytat.
Totmes II wstąpił do nieba i zjednoczył się z bogami. Jego siostra, małżonka Amona Hatshepsut, zaspokajała potrzeby kraju. Była czczona, a Egipt był jej posłuszny. Pani dekretów i słów skuteczne były jej rady. Tu wylicza te takie rytualne pochwały urzędnik, by na końcu przejść do najważniejszego. Jej wysokość chwaliła mnie i kochała. Znała moją wartość w pałacu. Dała mi majątek i uczyniła mnie wielkim. No i ostatecznie następcę tronu z grona tych męskich książątek wybrała wyrocznia, czyli oczywiście sam Amon.
Władczyni musiała z czasem zostać prawdziwą ekspertką w takim balansowaniu na cienkiej linie, jaką wówczas, a i trochę teraz też, pewnie było sprawowanie władzy przez kobiety. No bo jej legitymizacja wcale nie była taka mocna. Hatshepsut może i była córką Faraona i wdową po Faraonie, ale już nie matką Faraona. Co by najmniej jej nie przeszkodziło, tak mniej więcej w okolicach siódmego roku swojej regencji, a według niektórych jeszcze wcześniej, formalnie ogłosić się Faraonem. Królem, to ważna forma męska, ona będzie jej używać, królem górnego i dolnego Egiptu.
Czczę u mojego ojca i dbam o czyny, które oddają mu sprawiedliwość. Pisała. A przy okazji budowała ojcu opinie wielkiego Faraona i zbawcy Egiptu. Po czwarte, świątynie. Hatszepsut działała dokładnie tak, jak jakieś 2000 lat później kościół katolicki. To znaczy, onieśmielała potęgą i pięknem budowli, które zbudowała na własną cześć. Znakomita większość ludzi, podobnie jak potem w średniowieczu, nie potrafiła przecież wówczas czytać i pisać. Nic nie wiedziała o zakulisowych gierkach, ani nieszczególnie obchodziła ich doktryna. Ale widok Lasu Kolum w Świątyni Miliona Lat, podobnie jak widok kopuły w Bazylice Świętego Piotra, wzbudzał u maluczkich zachwyt i szacunek właśnie dla tych potęg, które je zbudowały.
I pewnie no właśnie to połączenie kazało francuskiemu egiptiologowi zwątpić, czy aby na pewno dobrze te hieroglify odczytał. Hatshepsut miała tak mocną pozycję, że utrzymała tron, nawet gdy już jej pasier osiągnął pełnoletność. Ożeniła go po drodze z własną córką, a jego przyrodnią siostrą, Neferurę, wszystko w rodzinie, i starała się to właśnie ją uczynić, nawet jeśli nie swoją faktyczną następczenią, to przynajmniej wzmocnić jej władzę. Na przykład dając jej ten swój tytuł boskiej małżonki Amona.
I w 2007 roku egipski egiptolog Zahi Hawass zidentyfikował właśnie jedną z tych mumii jako Hatshepsut. No i zrobił to na podstawie zęba, którego znaleziono w pudełku z jej kartuszem, tym podpisem, który miał pasować do mumii. Nie wszyscy egiptolodzy podzielają to przekonanie, ale jeśli faktycznie jest to Hatshepsut, no to można powiedzieć, że dzisiejsza pięćdziesięciolatka, a ta sprzed trzech i pół tysiąca lat, cokolwiek się różnią. No bo Mumia za życia cierpiała na zapalanie stawów, zapalanie korzonków nerwowych, cukrzycę oraz raka kości z przerzutami.
Różne są wyjaśnienia. Na przykład takie, że Thothmes był takim męskim mężczyzną, faraonem, wojownikiem. No i być może chciał w ten sposób ustalić totalnie męską linię sukcesji. A może też wybić z głowy innym kobietom, w tym własnej siostrze-żonie, podobne pomysły, że tu kobieta mogłaby mieć realną władzę. No ale na szczęście, jak wiemy, karma to suka. No bo jak zapytać dowolną osobę z ulicy, jakiego władcę Egiptu w ogóle kojarzy, zapewne najwięcej odpowie, no nie, nie Hatshepsut, ale prawie, bo stawiam na Kleopatrę. Ale to już zupełnie inna historia.
Pokazano wszystkie 14 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.