Mentionsy Mentionsy
GreenEdge: Best in BESS
GreenEdge: Best in BESS

36: Czy LFP to jedyna opcja?

22.08.2026 ·31 min 9 s · 7 rozdziałów

Czy w dniu dzisiejszym istnieje alternatywa dla LFP? Czy jesteśmy skazani tylko na jedną technologię magazynowania energii? W tym odcinku sprawdzam, czy LFP to dziś naprawdę jedyna sensowna opcja dla BESS, czy czas poważnie rozejrzeć się za alternatywami. Przechodzę przez genezę technologii sodowej i to, co realnie stoi za jej powrotem, koszt ogniwa Na-Ion na tle LFP i różnice w gęstości energii i bezpieczeństwie, które mają znaczenie dla projektu, a nie tylko dla folderu sprzedażowego, oraz pokazuję, gdzie sód faktycznie dziś pracuje — w segmencie domowym i w C&I. Bez wróżenia z fusów, z uczciwą prognozą na pięć lat.Pełne zestawienie źródeł i dokładne liczby, o których dziś tylko wspominam, znajdziecie w artykule o ogniwach sodowo-jonowych na naszej stronie — naprawdę warto po niego sięgnąć.https://greenedge-solutions.com/pl/ogniwa-sodowo-jonowe-w-magazynach-energii/📩 Kontakt: [email protected]🌐 greenedge-solutions.com

0:00 · Wprowadzenie i motywacja 7

GreenEdge Best in BESS. Odcinek 36. Czy LFP to jedyna opcja?. Cześć! Witam Was w 36. odcinku podcastu GreenEdge Best in BESS. Ostatnio opublikowaliśmy na naszej stronie artykuł o ogniwach sodowo-jonowych. O tym, co w tej technologii jest już realne, a co wciąż tylko na slajdach producentów. Ten artykuł urodził się z jednego bardzo konkretnego pytania, które w ostatnich miesiącach słyszymy coraz częściej. Czy LFP to naprawdę jedyna sensowna opcja? Czy może już czas zacząć poważnie rozglądać się gdzie indziej? Dzisiaj postaramy się podejść do tego pytania uczciwie, no bo łatwo jest odpowiedzieć na nie w jedną albo w drugą stronę, oczywiście w zależności od tego, komu akurat zależy na sprzedaniu Wam czegoś konkretnego, jak to zresztą zwykle bywa.

Natomiast my technologii nie sprzedajemy, więc mówimy jak jest. I zanim przejdziemy do samej technologii, chcę powiedzieć skąd w ogóle wziął się pomysł na ten odcinek i w ogóle przegląd dostępnych technologii. W ostatnim czasie mieliśmy kilka bardzo ciekawych rozmów o ogniwach sodowo-jonowych i to z różnych stron stołu. Ze strony wykonawcy, ze strony produkcyjnej oraz assemblingowej, czyli takiej, która składa systemy z gotowych komponentów, no i ze strony inwestorskiej, która zadaje sobie dokładnie to samo pytanie. Czy ogniwo sodowo-jonowe to może być realnie lepsza alternatywa niż LFP, które w chwili obecnej zdecydowanie króluje na tym rynku? Z jednej strony może to być alternatywa dla producentów. Coś, co ich wyróżni, da im dobrą kartę przetargową do rozmów z inwestorami.

Z drugiej strony, czy ten produkt faktycznie różni się tak bardzo od LFP, żeby można z niego uczynić osobną gałąź tego rynku? Do tego możemy dołożyć próbę zeuropeizowania produkcji ogniw czy systemów BESS, która na chwilę obecną nie wygląda zbyt ciekawie i chyba ciężko mówić o sukcesach naszego produktu. Znowuż próba zmuszenia inwestorów poprzez kolejne dyrektywy, paszporty czy inne wymagania póki co zawsze kończy się tak samo. Producenci są w stanie je obejść w taki czy inny sposób lub wręcz dostosować swoją produkcję do tych wymogów. Na za wzrost kosztów produkcji oczywiście płaci inwestor. No i do tego powoli zbliżamy się do Q4, czyli czwartego kwartału tego roku i już słyszymy informacje od kilku poważnych producentów, którzy nie podpisali zbyt wielu kontraktów do tej pory, o poważnej ofensywie cenowej przed końcem roku.

A pamiętajmy, że zaraz planowany wzrost cen i jakoś dziwnym trafem najpierw wszyscy mówili, że kontenery trzeba zamówić do czerwca, potem, że jednak początek sierpnia to data brzegowa, A teraz chyba jednak wrzesień też będzie okej. No i właśnie do tego doszedł jeszcze jeden głos, czyli komentarz do jednego z ostatnich odcinków od słuchacza, który zwrócił uwagę na coś, co uważam za bardzo trafne spostrzeżenie, mimo że dotyczyło akurat innego tematu, ale tutaj też pasuje agulał. Zasugerował, że być może podchodzimy do całego rynku magazynów energii zbyt idealistycznie, że to jest biznes rządzący się dokładnie takimi samymi regułami jak każda inna branża, gdzie producent najpierw sprzedaje, a dopiero potem, jeśli w ogóle, martwi się o to czy dotrzyma złożonych obietnic za te 10 czy tam 15 lat.

No i przywołał przy tym historię producentów ładowarek do samochodów elektrycznych. Ilu z nich w ogóle przetrwało na rynku te 5 ostatnich lat i jakie były obietnice zwrotu z instalacji tego typu? Dzisiaj już przeszło to do porządku dziennego, ale jeszcze ze 3 lata temu pamiętam, że sami weryfikowaliśmy postawienie ładowarek z instalacjami typu off-grid przy każdym mopie. To spostrzeżenie pasuje do sodu idealnie. Producenci ogniw sodowych, o których będę dzisiaj mówił, w większości sami są na rynku krócej niż wynosi deklarowany okres gwarancji ich produktów lub traktuje te ogniwa jako zabezpieczenie na wypadek nieprzewidzianych sytuacji z ogniwami LFP, np. nagłym załamaniem rynku i wzrostem cen litu, którym ciągle straszą chińscy producenci magazynów baterii. Więc zanim zaczniemy patrzeć na kolejne imponujące liczby z kart katalogowych,

Warto zadać sobie to samo pytanie, które zadał nam nasz słuchacz. Czy naprawdę podchodzimy do tej technologii realistycznie? Czy tylko zakładamy z góry, że intencje producentów są dobre, bo tak jest nam wygodniej? No i mówimy tutaj zarówno o LFP, jak i NION. Nie mam dzisiaj na to gotowej odpowiedzi i szczerze mówiąc chyba nikt jej dzisiaj nie ma, ale spróbujmy spojrzeć na to pytanie z kilku stron, bo będę Wam pokazywał kolejne imponujące liczby, kolejne deklaracje producentów i kolejne premiery produktowe i każdą z nich warto przefiltrować właśnie przez tę wątpliwość, a nie tylko przez to jak dobrze brzmi na slajdzie. I dokładnie tak jak ze wszystkim w tej branży, nie ma jasnej odpowiedzi czy coś jest dobre czy nie, czy coś się opłaca czy nie. Każdy produkt, każde rozwiązanie ma zalety, ale ma też wady.

Zacznijmy więc od genezy, bo to jest coś, o czym mało kto mówi, kiedy ktoś tam prezentuje Wam sód jako nowość. Technologia sodowo-jonowa nie jest nowa, zresztą tak jak LFP czy w ogóle sama fotowoltaika. Pierwsze prace laboratoryjne sięgają początku lat 80. XX wieku, dokładnie tego samego okresu, w którym rozwijano technologię litowo-jonową. Różnica jest taka, że komercjalizacja leadu ruszyła już w 1991, a badania nad SODem przez kolejne trzy dekady pozostawały w cieniu z bardzo prostego powodu. Lead po prostu działał lepiej i było o niego łatwiej niż dziś. To nie jest historia o tym, że ktoś przeoczył genialny pomysł. To raczej historia o tym, że w tamtym czasie inna technologia wygrała uczciwie, na konkretnych parametrach.

5:12 · Historia technologii sodowo-jonowej 4

No i tutaj w pierwszym akapicie części merytorycznej od razu pada hasło, że lead po prostu wypada lepiej, jeżeli chodzi o zastosowanie w bateriach. Dziękuję za dzisiejszy odcinek i do usłyszenia za tydzień. No tak, powinno się to zakończyć, ale oczywiście byłoby to zbyt proste i nie pokazywało całej złożoności tego biznesu. Powrót zainteresowania SODem napędzają dziś dwa konkretne czynniki, nie jakaś tam ogólna moda na coś nowego. Pierwszy to zmienność cen LIT-u. Mimo, że ceny tego pierwiastka pozostają dziś około 70% poniżej szczytu z 2022 roku, w ciągu ostatniego roku zdążyły się podwoić. Dla producenta, który utrzymuje równolegle kilka łańcuchów dostaw, kompetencja sodowa działa jak polisa ubezpieczeniowa na wypadek kolejnego skoku cen litu.

Czy po prostu policzył ile trzeba obiecać, żeby wygrać porównanie z LFP na papierze? No a druga sprawa, że tak jak już ustaliliśmy w ostatnich odcinkach, same hasła o ilości cykli czy degradacji pojemności nie mówią o gwarancji, tylko o tym, kiedy ta gwarancja, która niewiele gwarantuje, się po prostu kończy. Warto też zrozumieć, że mówiąc dziś o ogniwach sodowych, nie mówimy o jednej jednolitej technologii, tylko o rodzinie konkurujących ze sobą chemii katodowych. Tlenki warstwowe, czyli technologia najbliższa komercjalizacji na dużą skalę, stosowana m.in. przez CATL. Analogi błękitu pruskiego, wykorzystywane przez Natron Energy i Altris. Związki polianionowe, w tym pirofosforan żelazowo-sodowy, który BYD i HINA wskazują jako optymalną ścieżkę dla magazynów sieciowych ze względu na stabilność termiczną i długą żywotność cykliczną.

To nie jest jedna technologia, tylko rodzina rozwiązań o różnym profilu gęstości energii, kosztu i intensywności surowcowej. Podobnie zresztą jak wcześniej LFP, NMC i NCA konkurowały ze sobą w świecie litu. No i teraz liczba, którą warto zapamiętać zanim pójdziemy dalej, bo w kontekście efektownej premiery w Monachium łatwo ją zgubić. Międzynarodowa Agencja Energii ocenia, że w 2025 roku globalna produkcja ogniw sodowych stanowiła poniżej 1% produkcji ogniw litowo-jonowych. Nie 10, nie 5, poniżej 1%. To wciąż technologia niszowa w skali globalnego rynku baterii, nawet jeśli w Chinach rośnie bardzo szybko. No ale co w Chinach nie rośnie szybko? Ta mała wioska ma 10 milionów ludzi, więc o czym my tutaj w ogóle mówimy?

Warto pamiętać o jeszcze jednej rzeczy, zanim pójdziemy dalej. W tym samym okresie, w którym CATL świętował premierę w Monachium, dwóch zachodnich pionierów tej technologii, czyli Nordvolt i Natron Energy już nie istniało. Nordvolt, który w listopadzie 2023 roku z rozgłosem zapowiadał własną technologię sodową opartą na błękicie pruskim, ogłosił upadłość w marcu 2025. Największe bankructwo w nowożytnej historii przemysłowej Szwecji, a jego aktywa przejął w lutym tego roku amerykański Lytten, który wprost zadeklarował, że nie będzie kontynuował kierunku sodowego w ogóle. Program sodowy Nordvolt de facto przestał istnieć. Natron Energy, specjalista technologii błękitu pruskiego, celujący w rynek zasilania awaryjnego centrów danych,

10:24 · Motywacja do badania technologii 7

Deklarujący nawet 25 tysięcy cykli żywotności. Otworzył fabrykę w Michigan w 2024. Ale opóźnienia w certyfikacji zablokowały zamówienia o wartości 25 milionów dolarów, a firma trwale zamknęła działalność we wrześniu zeszłego roku. Jakby ta kariera nie była długa, jak widzicie. To nie jest ciekawostka na marginesie. To jest dokładnie ten kontekst, w jakim warto czytać każdą kolejną zapowiedź dotyczącą ogniw sodowych. No i dokładnie ten kontekst, który stoi za pytaniem naszego słuchacza sprzed chwili. Przejdźmy teraz do pytania, w którym najtrudniej o jednoznaczną odpowiedź. Ile to naprawdę kosztuje? I czemu tak drogo oczywiście? No i to samo w sobie jest sygnałem, jak niedojrzały wciąż jest ten rynek, bo szacunki kosztu ogniwa sodowo-jonowego w tym roku publikowane przez różne źródła branżowe wahają się od około 50 do 100 dolarów za kWh, w zależności od formatu ogniwa, chemii katodowej i skali produkcji konkretnego dostawcy.

Sama IEA formułuje to ostrożnie i moim zdaniem bardziej użytecznie. Obecne ceny litu, mimo wzrostu w ostatnim roku, wciąż nie są na tyle wysokie, by ogniwa sodowe mogły podbić ceną LFP w większości zastosowań. Innymi słowy, teoretyczna przewaga surowcowa sodu. Węglan sodu kosztuje o rząd wielkości mniej niż węglan litu. Na razie nie przekłada się w ogóle na cenę gotowego ogniwa. Dlaczego? Bo głównym wąskim gardłem nie jest sam sód, tylko anoda z twardego węgla. Jedyny obecnie komercyjnie dojrzały materiał onodowy dla ogniw sodowych, bo grafit stosowany w ogniwach litowych słabo współpracuje z większym jodem sodu. Twardy węgiel odpowiada dziś nawet za 35-45% kosztu materiałowego ogniwa.

Chińscy producenci przechodzą właśnie z prekursorów biomasowych, czyli łupin kokosowych o ograniczonej i niepewnej podaży na węgiel kamienny jako tańsze skalowalne źródło, co już sprowadziło cenę poniżej około 400 dolarów za tonę, a celem ma być zejście poniżej 2900 dolarów. To realny postęp, ale pokazuje też, że koszt ogniwa sodowego zależy dziś od dojrzałości zupełnie innego łańcucha dostaw niż ten, który kojarzy się z tanią solą kuchenną z marketingowych slajdów. To tak a propos zielonej produkcji. Jeśli ktoś nie wychwycił tego zielonego haczyka, to poproszę sobie cofnąć te parę sekund i odsłuchać jeszcze raz. No i teraz rzecz, o której też warto pamiętać, bo łatwo ją przeoczyć. Patrząc wyłącznie na cenę litu, LFP nie stoi w miejscu czekając aż SUD go dogoni.

Według Bloomberga ceny pakietów litowo-jonowych dla magazynów stacjonarnych spadły w 2025 roku o 45% rok do roku. Do około 70 dolarów za kWh, czyli najszybszy spadek spośród wszystkich segmentów rynku baterii. I to głównie za sprawą właśnie LFP. Zatem SUD goni więc dziś cel, który w momencie jego osiągnięcia wcale nie będzie celem, a ceny samych BESSów, które mają rosnąć niemiłosiernie, no nie do końca urosną w związku z samymi cenami surowców. No ale oczywiście jest jeszcze coś takiego jak polityka, no ale to nie ten program. Skoro już jesteśmy przy różnicach, przejdźmy przez trzy rzeczy, które faktycznie mają znaczenie dla inwestora, a nie tylko dla marketingu. Pierwsza to gęstość energii.

Najlepsze deklarowane wyniki ogniw sodowych sięgają dziś około 175 Wh na kilogram, wobec około 205 dla LFP, ale oczywiście to wyniki najlepszych produktów na rynku, a nie średnia. W praktyce spotyka się ogniwa sodowe rzędu 95, no być może do 160 Wh na kilogram, co w tym samym formacie kontenerowym, w którym LFP mieści 5 MWh, oznacza dziś u niektórych dostawców zaledwie 2,5 MWh. W praktyce dwa razy większa działka pod tę samą pojemność magazynu. Konkretny, policzalny koszt gruntu i infrastruktury, o którym łatwo zapomnieć, Patrząc wyłącznie na cenę za kWh ogniwa. Tak, dwa razy więcej objętości. A co nam to daje? No to, że w tej chwili wszyscy celują w jeden hektar lub poniżej, żeby uniknąć decyzji środowiskowej.

A LFP, uznawane za najbezpieczniejszą chemię litową, może emitować znaczne ilości fluorowodoru, co podważa tę reputację. Uczciwa odpowiedź brzmi, ogniwa sodowe i LFP mają różne, częściowo komplementarne profile ryzyka pożarowego, a to nie oznacza, że jedna technologia jest bezpieczniejsza od drugiej w każdych warunkach. I trzecia rzecz, czyli hasło, które usłyszycie na każdym spotkaniu sprzedażowym. Braklitu, kobaltu i niklu. To jest tylko częściowo prawdziwe. IEA zwraca uwagę, że chemie najbliższe komercjalizacji na dużą skalę, czyli tlenki warstwowe stosowane przez katla, nadal wykorzystują nikiel i mangan, których przetwórstwo pozostaje mocno skoncentrowane geograficznie. Chemie o faktycznie niższej intensywności surowców krytycznych istnieją, ale nie są dziś liderami komercjalizacji.

Jest jednak realna korzyść. Wydobycie surowców do ogniw sodowych jest bardziej zdywersyfikowane geograficznie niż w przypadku LIT-u, no i to jest prawdziwa, choć dużo węższa przewaga niż w tych naszych utartych sloganach marketingowych. A teraz przejdźmy do tego, gdzie ta technologia dziś faktycznie działa, no bo to jest miejsce, w którym najłatwiej odróżnić realne wdrożenia od zapowiedzi z konkretną datą w przyszłości. Zacznijmy od segmentu domowego, bo tu dzieje się dziś trochę więcej niż mogłoby się wydawać komuś śledzącemu wyłącznie duże sieciowe projekty. W Polsce estońska firma FREN oferuje już prosumentom domowe magazyny sodowo-jonowe. Wariant niskiego napięcia o pojemności 7,5 kWh, no i wariant tak zwanego wysokiego napięcia, czyli 10,08 kWh.

16:48 · Premiera technologii sodowej 3

To nie jest zapowiedź, to już jest produkt, który faktycznie można zamówić i zamontować. Poza Polską historia robi się ciekawsza. Amerykańska firma Unigrid, czyli taki spin-off z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, w lipcu tego roku dostarczył pierwsze egzemplarze swojego domowego magazynu na plus kasa do klientów w Europie. Z instalacjami w Stanach Zjednoczonych planowanymi jeszcze w tym roku. Produkt to 9,25 kWh zaprojektowany na 25 lat pracy, czyli tyle ile zwykle żyje czy powinna żyć instalacja fotowoltaiczna na dachu, z deklarowaną kompatybilnością z istniejącymi falownikami hybrydowymi. No ale i to jest moment, w którym muszę Was sprowadzić z powrotem na ziemię. Cena wciąż nie gra na korzyść sodu. Szacunki mówią o koszcie systemowym rzędu 500 do 600 dolarów za kWh dla magazynów domowych z projekcją spadku do 60-80 na poziomie ogniwa dopiero w okolicach 2027.

W co raczej trudno uwierzyć. Polskie źródła branżowe skierowane do inwestorów w fotowoltaikę formułują tu dość spójny werdykt. Technologia realna i obiecująca, ale do masowej oferty na polskim rynku domowym trafi najwcześniej w latach 2027-2028. Jeżeli w ogóle. Na poziomie CNI Utility Scale, czyli naszego codziennego podwórka, obraz jest bardziej ostrożny, bo tych instalacji po prostu jeszcze nie ma zbyt wiele, a te, które są, warto oglądać z pewnym dystansem. Jeśli poszukacie dziś w internecie największy magazyn sodowo-jonowy na świecie, traficie na kilka różnych odpowiedzi, w zależności od tego, kiedy dany artykuł powstał i kto go pisał. Chwilę temu ta korona należała do pierwszego w Chinach projektu sieciowego o mocy 50 MW i 100 MWh, uruchomionego w połowie 2024.

Dziś część źródeł branżowych wskazuje już zupełnie inny, dużo większy projekt w Syczuanie, tyle że kiedy zacząłem sprawdzać co dokładnie się za nim kryje, okazało się, że to nie jest samodzielna elektrownia magazynująca z jasno podaną mocą, tylko element dużo większego kompleksu przemysłowego. Fabryki ogniw, linii integracji modułów i dopiero gdzieś przy tym wszystkim magazynu energii. Nie wiem, czy to przypadkowa nieścisłość w kolejnym opracowaniu, czy ktoś świadomie podpiął mniej korzystną definicję pod bardziej efektowny nagłówek. No i szczerze mówiąc nie chcę zgadywać, bo to akurat nie zmienia głównego wniosku. Wniosek jest taki, że rynek jest na tyle mały i na tyle świeży, że sama definicja co się liczy jako największy magazyn wciąż się nie ustabilizowała, a to samo w sobie mówi Wam więcej o dojrzałości tej technologii niż jakikolwiek konkretny rekord.

20:00 · Technologie sodowe na rynku 4

Czy może raczej ktoś najpierw sfinansował ogromną fabrykę ogniw, a teraz potrzebuje gdzieś ten wolumen ulokować, więc buduje się kolejny magazyn energii, żeby było komu sprzedać to, co i tak już zjeżdża z linii produkcyjnej? Oczywiście nie ma na to twardej odpowiedzi, ale to pytanie warto zadawać sobie przy każdej kolejnej fali entuzjastycznych nagłówków z Chin, nie tylko przy SOD-zie. Poza tym jednym, dużym projektem konkretnych samodzielnych wdrożeń sieciowych jest dziś naprawdę niewiele. W Stanach jedynym aktywnie rozwijającym się graczem pozostaje Peak Energy, które podpisało z Jupiter Power kontrakt bazowy na 180 MW i 720 MWh. Z potencjałem rozszerzenia, oczywiście tak jak każdy projekt, który łącznie zabezpieczyło kontrakty o wartości pół miliarda dolarów. Kattl z kolei w kwietniu tego roku na targach w Pekinie zaprezentował nowy produkt sodowy zaprojektowany z myślą o kompatybilności platformowej z istniejącą litową celą magazynową Kattla.

Tak, żeby integrator mógł mieszać obie chemie w jednym systemie bez przebudowy całej architektury. To wszystko brzmi jak realny postęp i częściowo pewnie to jest jakiś tam postęp, ale konkretna liczba, którą warto zapamiętać. W 2025 roku LFP odpowiadało za około 90% globalnych wdrożeń magazynów energii, podczas gdy zdolność produkcyjna ogniw sodowych wciąż była nieco powyżej 1% zdolności produkcyjnej litowo-jonowej, więc tak naprawdę nie wiem, czy mamy o czym mówić. Ale jeśli chodzi o ceny na poziomie ogniwa w Chinach, No to ogniwa sodowe kosztują dziś w przedziale 60 do 75 dolarów. Wobec tych 45 do 60 dla LFP wciąż realna 20-30% premia cenowa na korzyść LFP.

Wniosek z tej części jest prosty. Gdy ktoś pokazuje Wam kolejny chiński rekord albo listę firm sodowo-jonowych podbijających świat, warto zapytać nie tylko ile z nich faktycznie wysyła dziś towar do klienta, Ale też czy stoi za tym realny, policzalny popyt, czy raczej moc produkcyjna, która po prostu musi gdzieś trafić, no bo ktoś już za nią zapłacił. No i to prowadzi nas do ostatniej części tego odcinka. Jak realnie może wyglądać kolejnych 5 lat? I zamiast rysować Wam kolejne wykresy, chcę to rozbić na konkretne warunki, które muszą się spełnić, żeby SUD faktycznie zaczął konkurować z LFP w naszych projektach, a nie tylko na targach w Monachium. Warunek pierwszy. Koszt anody, o którym już mówiliśmy przy okazji cen ogniwa. Przypomnę tylko jedną rzecz, bo to najważniejsza liczba w całym tym równaniu.

Tempo w jakim sód stanie się realnie tańszy zależy dziś głównie od tego jak szybko chińscy producenci opanują tańsze prekursory węgla kamiennego zamiast biomasy, a nie od samej ceny sodu. To jest to wąskie gardło, które decyduje o tym tempie. Warunek drugi to oczywiście czy tacy potentaci jak Cattle czy BYD faktycznie osiągną deklarowaną skalę produkcji w tym terminie do którego się zobowiązali. Obie firmy celują w uruchomienie linii rzędu 30 i więcej GWh rocznie w okolicach 227-228. No i to właśnie ten moment większość analiz branżowych wskazuje jako potencjalny punkt zbliżenia się do parytetu kosztowego z LFP. Podkreślam słowo potencjalne, bo te same źródła w 223 i 224 Warunek trzeci, moim zdaniem najczęściej pomijany w tych wszystkich entuzjastycznych prognozach.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.