Fritz Lang

Przy okazji wyreżyserował też swoją historię. Poznajmy Fritza Langa. W styczniu 1933 roku kanclerzem Rzeszy Niemieckiej zostaje Adolf Hitler. Po pożarze Reichstagu rozpoczyna się przejmowanie przez nazistów władzy absolutnej. Hitler wie, że ogromne znaczenie ma propaganda, a tę zapewnia prasa oraz kino. Dlatego pod koniec marca nowy minister propagandy, Josef Goebbels, zaprasza do siebie czołowego reżysera, Fritza Langa. Tematem spotkania jest jego nowy film, Testament doktora Mabuse. To kontynuacja nakręconego 10 lat wcześniej jeszcze niemego filmu Dr. Mabuse Hazardzista. Tytułowy bohater przestępca powraca tym razem w roli szaleńca piszącego w celi zakładu dla obłąkanych plan zbrodni.

Ale plan ten za sprawą garstki jego wspólników jest na bieżąco realizowany. Goebbels dostrzega w filmie coś niepokojącego. Führer swój polityczny testament, książkę Mein Kampf, napisał w celi więziennej i zrealizował przy udziale garstki wiernych towarzyszy. Dlatego testament doktora Mabuse, choć zdaniem Goebbelsa jest dobrym filmem, nie może trafić do kin. Ale nie oznacza to wyroku dla reżysera. Zarówno Goebbels, jak i Hitler są miłośnikami kina. Fritz Lang nakręcił już wiele doskonałych filmów, a wśród nich epos Nibelungowie, którego scenariusz napisał wraz z żoną, scenarzystką Theon von Harbaugh, na podstawie starogermańskiego, epickiego poematu, rozsławionego wcześniej przez Richarda Wagnera.

Dla Goebbelsa langowscy nibelungowie obok pancernika patiomkina Sergeja Eisensteina, Anny Kareniny z Gretą Garbo w roli głównej oraz Der Rebel Luisa, trenera, są jednym z czterech największych dzieł filmowych. I w dowód uznania proponuje Langowi, by pokierował nową niemiecką kinematografią. Reżyser ma wątpliwości, nie jest pewny, czy może objąć tak ważną rolę, bowiem jego matka była Żydówką. Goebbels odpowiada, że przecież to on decyduje, kto jest Żydem, a kto nim nie jest. Lang w tej sytuacji prosi o dzień do namysłu i ukradkiem spogląda na zegarek. A po wyjściu z gabinetu ministra propagandy biegnie do banku. Niestety nie zdąża. Mimo to, tak jak stoi, wsiada do pociągu do Paryża i opuszcza Niemcy.

Tę wersję wydarzeń Fritz Lang będzie powtarzać przez wiele lat. Jest jednak mało prawdopodobne, by jego opowieść była prawdziwa, choć jest w niej ziarnko prawdy. Friedrich Christian Anton Lang przychodzi na świat w 1890 roku w Wiedniu w rodzinie austriackiego architekta i przedsiębiorcy budowlanego Antona Langa oraz Pauliny Lang. Paulinę pomaga mężowi prowadząc ich firmę budowlaną. Jest Żydówką, a Anton nieślubnym dzieckiem żydowskiej pokojówki. Został ochrzczony i wychowany w religii katolickiej, ale biorąc ślub cywilny w 1883 roku stał się bezwyznaniowcem. Dopiero spodziewając się urodzenia dziecka, latem 1890 roku Langowie przyjmują chrzest i zawierają związek małżeński w kościele.

W przyszłości nie zmieni to faktu, że dla nazistów ich syn faktycznie będzie półżydem. Co ciekawe, zgodnie z żydowskim prawem przyjmującym pochodzenie po matce, po prostu Żydem. Fritz wychowuje się w zamożnym domu. Po skończeniu szkoły powszechnej za namową ojca rozpoczyna studia inżynierii lądowej na wiedeńskim Uniwersytecie Technicznym. W przyszłości ma przejąć rodzinne przedsiębiorstwo. Inżynieria jednak go nie interesuje. Po pierwszym roku rzuca studia i próbuje zdać egzamin do Wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. Bez rezultatu. Przez kilka miesięcy maluje scenografię dla kabaretów i scen teatralnych. Wreszcie porzuca Wiedeń i rusza w podróż po Europie. Przez trzy semestry studiuje w Monachium, w Królewskiej Szkole Sztuk Stosowanych. Później jest w Paryżu, gdzie wciąż stara się uczyć malarstwa w prywatnych szkołach.

1 sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiadają wojnę Rosji, a trzy dni później Francji. Lang jest Austro-Węgrem i jako obywatel państwa sprzymierzonego z Niemcami staje się osobą niepożądaną. Nie zamierza jednak czekać na internowanie. 3 sierpnia wieczorem wsiada do pociągu Paryż-Berlin. Na granicy belgijskiej zostaje zatrzymany i trafia do aresztu. Ale jeszcze tej samej nocy ucieka i już 5 sierpnia jest w Wiedniu. Ma 24 lata. Na Ochotnika zgłasza się na roczne szkolenie oficerskie w 13 Dywizjonie Artylerii Polowej. Zimą 1916 roku trafia na front na Wołyniu. W artylerii służy jako oficer rozpoznania, a to oznacza, że nie stoi przy baterii dział w bezpiecznej odległości od linii frontu.

Mai dostrzega, że Lang myśli obrazami. To wyjątkowo cenny dar. Proponuje mu współpracę. Na razie przy pisaniu scenariuszy do filmów Ślub w klubie ekscentryków oraz Hilde, Waren i śmierć. Jeszcze przed końcem wojny Lang zostaje zdemobilizowany. Od razu jedzie do Berlina, gdzie Maj rozkręca swoje studio filmowe. Dzięki niemu poznaje producenta filmowego Erisha Pommera, który jest rówieśnikiem Langa i tak jak on weteranem. Filmy robił już przed wojną, w 1917 roku produkował kroniki filmowe, a teraz zaczyna rozkręcać własne studio. Pomer również zauważa, że Lang nie tylko sprawnie opowiada historię, ale wie, jak powinny wyglądać na ekranie. Pod koniec 1918 roku powierza mu reżyserię filmu Halpblut .

Po wojnie częściowe zniesienie cenzury sprzyja niemieckim filmowcom. Na ich korzyść paradoksalnie działa też zła sytuacja ekonomiczna. Niska wartość marki w stosunku do dolara. Już samo sprzedanie filmu za granicę pokrywa całe koszty produkcji. Wpływy z biletów w Niemczech są już czystym zyskiem. Dlatego filmy powstają ekspresowo. Zdjęcia do Halbblut zajmują niespełna miesiąc, a już w kwietniu 1919 roku film jest wyświetlany w kinach. Recenzje są na ogół przychylne, choć nie podoba się, że zdjęcia wykonano w atelier. Jeszcze przed premierą, właściwie zaraz po zakończeniu zdjęć, Lang bierze ślub z aktorką teatralną Elisabeth Rosenthal. Związek nie trwa jednak długo. 25 września 1920 roku o godzinie 19 w ich berlińskim mieszkaniu przy Tarantastrasse 1 26-letnia Elisabeth odbiera sobie życie.

Siedząc w wannie strzela w swoją pierś z pistoletu Fritza. I choć okoliczności wydają się co najmniej dziwne, policja nie stawia nikomu zarzutów. Samobójcy zazwyczaj strzelają w głowę. Do protokołu trafia jednak słowo wypadek. Strzał prawdopodobnie padł przypadkowo w trakcie szamotaniny. A powodem miała być małżeńska kłótnia spowodowana nakryciem Fritza w intymnej sytuacji z aktorką, teatralną i scenarzystką Theą von Harbaugh. Jedno jest pewne, Langa i Harbaugh łączy coś więcej niż znajomość. Wiosną 1920 roku wspólnie pracowali nad scenariuszem do filmu Das wandernde Bild , a zdjęcia kręcono latem. Po śmierci Elisabeth zaczynają pisać scenariusze kolejno do Kämpften der Herze , Der müde Tod oraz Das indische Grämbal .

Ale prawdziwą sławę ich duetowi przynosi wyreżyserowany przez Langa Doktor ma buzę. Film ma dwie części. Pierwsza, Doktor ma buzę, hazardzista, obraz epoki, wchodzi na ekrany kin 27 kwietnia 1922 roku. Miesiąc później widzowie mogą poznać doktora Mabuse Hazardzista Inferno. Gra ludzi naszych czasów. Dwuczęściowe, a nawet wieloczęściowe filmy nie są niczym nowym. Lang ma na koncie już nakręcony dla Pommera kryminał de Spinen, Pająki. Ale dopiero doktor Mabuse przynosi mu rozpoznawalności sławę. Odtąd jego nazwisko na afiszu będzie przyciągać widzów. Jeszcze w trakcie zdjęć do doktora Mabuse, Thea von Harbaugh rozwodzi się z mężem.

Notabene od twórcą głównej roli, Rudolfem Kleinrogge. Roztają się polubownie, a w sierpniu 1922 roku Thea wychodzi za mąż za Fritza Langa, co w kontekście samobójczej śmierci Elizabet budzi plotki i domysły. Lang powraca do kin dopiero po dwóch latach z kolejnym kasowym hitem, dwuczęściowym eposem Nibelungowie, którego producentem jest również Erich Pomer i studio Universal Film AG, czyli w skrócie UFA. To dzieło, w którym ujawnia swoją fascynację formą. Nie próbuje realistycznie ukazać średniowiecza. Z rozmachem tworzy jego własny obraz, tłem są monumentalne scenografie budujące klimat filmu. Sukces Nibelungów przekonuje zarząd Ufa, by powierzyć Langowi kolejną produkcję, właściwie superprodukcję.

Scenariusz jest już gotowy, napisany przez Tain i Fritza na podstawie jej powieści Metropolis. To opowieść o dystopijnym świecie, w którym żyją dwie kasty. Wąska grupa rządzących, stanowiąca rozum, i pracujących dla nich biednych robotników z podziemnego miasta, czyli Rence. Przesłaniem fabuły jest teza, że pomiędzy rozumem a rękami powinno znaleźć się serce. Przygotowania do rozpoczęcia zdjęć trwają blisko rok. Trzeba zbudować ogromne scenografie, nad którymi pracuje grupa architektów. W tym celu Ufa wynajmuje studio w Staken, w dawnym hangarze sterowców. Tam powstaje podziemne miasto i ogromne maszyny. Parę potrzebną do pokazania ich pracy podaje kilka ustawionych przed hangarem parowozów. Staken jednak nie wystarcza. Ufa w ciągu sześciu miesięcy na potrzeby metropolii zbuduje własne studio w Babelsbergu, wówczas największe w Europie.

W nim budowane są makiety górnego miasta, a niektóre ujęcia plenerowe są kręcone w Wiedniu na terenie cegielni w Winnenbergu. Jej pracownicy zostają zaangażowani jako statyści. Lang jest perfekcjonistą, a jednocześnie tyranem, który szybko zostaje znienawidzony przez ekipę. Osiemnastoletnia Brigidę Helm grając w stroju Maschinenmensch, robota, musi wielokrotnie upadać. W jednej ze scen klęka przed nią Gustav Frilich, odtwórca głównej roli. Ujęcie jest powtarzane przez dwa dni, zanim Lang uzna, że jest wystarczająco dobre. Do efektów specjalnych operatorzy wykorzystują różne triki optyczne, systemy luster i wielokrotną ekspozycję taśmy filmowej. Aby ukazać główną arterię miasta, korzystają z animacji poklatkowej.

300 modeli samochodów jest przesuwanych milimetr po milimetrze i filmowanych po jednej klatce. W taki sposób 10-sekundowe ujęcie zabiera im aż 8 dni. W scenach zbiorowych biorą udział tysiące statystów. Lang upiera się, by w scenie wieży Babel zagrało 4000 łysych mężczyzn. Mimo, że w Niemczech szaleje bezrobocie i o statystów nie jest trudno, udaje się znaleźć ledwie 1100, którzy zgadzają się ogolić głowy. Zdjęcia trwają 310 dni i 60 nocy. Lang zużywa 600 kilometrów taśmy filmowej, na której utrwala 350 godzin ujęć. Łącznie bierze w nich udział 36 tysięcy mężczyzn, 11 tysięcy kobiet i 750 dzieci. Głównie niedożywionych, co ma stanowić obraz nędzy w Dolnym Mieście.

Thea von Harbaugh będzie później mówić, że dzieciom zapewniano cztery posiłki i miały doskonałe warunki, dlatego chętnych nie brakowało. W rzeczywistości statyści muszą przez wiele godzin grać duble, rzucając się do lodowatej wody. Albo nosząc kamienie w pełnym słońcu, co prowadzi do oparzeń słonecznych. Skala przedsięwzięcia jest tak ogromna, że studio Ufa już na początku produkcji musi przyjąć do spółki przedsiębiorcę medialnego Alfreda Hugenberga. Pomer jest temu przeciwny i w połowie zdjęć jego kontrakt nie zostaje przedłużony. Tym samym Lang traci producenta, z którym zrobił większość swoich filmów. A o tym, jak potoczą się losy Metropolis, dowiemy się już po przerwie. To jest Enigma w RMF Classic.

Film kosztował 5 mln 300 tys. marek, co w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze stanowi równowartość blisko 25 mln euro. W 1927 roku jest najdroższym filmem wyprodukowanym dotąd Choć trzeba przyznać, że nawet nie zbliżył się do najdroższej amerykańskiej produkcji. Ben Hur z 1925 roku kosztował niemal 4 miliony dolarów. Mimo to Lang doprowadza studio ufana z kraj bankructwa. Katastrofę powstrzymuje, a właściwie wykorzystuje Alfred Hugenberg, przejmując studio filmowe. Metropolii z żywcem grzebie również Langa. Żadne studio nie ma odwagi go zatrudnić. Skutkiem tego kolejne dwa filmy, Szpiegów oraz Kobietę na Księżycu, musi wyprodukować sam.

Mimo niskich budżetów oba odnoszą komercyjny sukces, co przywraca mu pozycję. W tym czasie za oceanem pojawiają się pierwsze filmy dźwiękowe. Lang na razie dostrzega w nich ograniczenia techniczne i jest sceptyczny. Technika rozwija się jednak w błyskawicznym tempie i już w styczniu 1931 roku rozpoczyna zdjęcia do M. Miasto szuka mordercy. Scenariusz piszą wraz z Theą, opierając się na prawdziwej historii zabójcy, Petera Kurntena, nazywanego wampirem z Düsseldorfu. W tym filmie Lang udowadnia, że naprawdę jest geniuszem kina. Wszyscy już wykorzystują dźwięk, ale nikt nie potrafi zrobić tego tak jak on. Buduje napięcie melodią w grocie króla gór z suity Pergund Edwarda Griega.

Gwieżdże ją zabójca, Hans Beckert, w tej roli Peter Lorre. Nie widzimy go jednak, a melodia zapowiada niebezpieczeństwo. Lang wykorzystuje jeszcze jeden sprawny trik. Zabójcę ściga zarówno policja kryminalna, jak i świat przestępczy, dla którego stał się zagrożeniem, bo sprowadził gniew policji. Sceny narad policyjnych przeplatają się ze scenami spotkań przywódców przestępczego świata. Zdanie wypowiadane przez komisarza policji jest kończone w kolejnym ujęciu przez herszta bandytów. Lang uzyskuje w ten sposób płynność narracji i doskonałe tempo. M jest kinowym hitem i jego producent, studio Nerofilm, postanawia kontynuować opowieść o doktorze Mabuse. Lang pracuje nad nią na przełomie 1932 i 1933 roku, gdy NSDAP przejmuje władzę.

Premiera zostaje zapowiedziana na 24 marca, ale w przeddzień prasa informuje, że z przyczyn technicznych film zostanie pokazany w innym terminie. Prawda jest taka, że nie został jeszcze zmontowany, przez co nie trafił na pokaz w urzędzie cenzorskim. Cenzura filmowa nie jest niczym nowym. Filmy są zatwierdzane do dystrybucji na całym świecie, również w Stanach Zjednoczonych. Cztery dni później, 28 marca, nowy minister propagandy organizuje spotkanie z filmowcami. Ale uczestnicy zapamiętują je zupełnie inaczej niż to, co w późniejszych opowieściach będzie mówić Lang. Gościem Josepha Goebbelsa są najważniejsi producenci, reżyserzy i scenarzyści. Minister chwali Fritza Langa, wymieniając Nibelungów wśród czterech najważniejszych produkcji światowego kina.

Tego samego dnia w Paryżu zostaje wyświetlona wersja francuskojęzyczna, ale Lang nie widzi już dla siebie miejsca w nowej niemieckiej kinematografii. W kwietniu finalizuje rozwód z Theon von Harbaugh, skutek kolejnego romansu z planu filmowego, a w czerwcu otrzymuje wizę i kilkakrotnie podróżuje do Paryża i Londynu. Niemcy opuszcza definitywnie 31 lipca 1933 roku przez nikogo nieścigany. Chwilowym przystankiem jest Paryż, gdzie wraz z Erichem Pommerem, który również opuścił Niemcy, kręcą film Lilium. W 1936 roku Lang dociera do Hollywood, gdzie odkrywa coś zaskakującego. W Niemczech był wielkim reżyserem. Tu jest jednym z wielu reżyserów zatrudnianych przez MGM, gdzie filmy produkuje się jak na taśmie w fabryce.

Okazuje się też, że amerykańska cenzura jest dużo bardziej restrykcyjna od niemieckiej. Już w pierwszym filmie Fury producent nakazuje mu dokonać zmian w scenariuszu. Tematem ma być lincz na niesłusznie posądzonym czarnoskórym bohaterze. Bohater ma być jednak biały, Lang nie może pokazywać czarnoskórych ofiar ani brutalności rozwścieczonego tłumu. A na końcu ma znaleźć się happy end. Już w trakcie kręcenia Fury Lang zaczyna tworzyć w Hollywood ligę antynazistowską. Po rozpoczęciu wojny w Europie chce kręcić filmy ukazujące prawdę o nazistach. Ale studio studzi jego temperament, bo Ameryka nie przystąpiła do wojny i stara się być neutralna. Mimo to w 1941 roku udaje mu się nakręcić Polowanie na człowieka.

Sytuacja zmienia się po ataku na Pearl Harbor. Powstają trzy kolejne filmy uznawane za propagandowe, których celem ma być zmiana postawy Amerykanów wobec niemieckich nazistów. W 1943 roku kaci też umierają w 44. Ministerstwo Strachu i już po zakończeniu wojny płaszcz i sztylet. Po wojnie Lang pozostaje w Hollywood, gdzie jest kojarzony z gatunkiem noir. Często powraca do motywów ze swoich pierwszych produkcji, tajnych organizacji, szpiegów, podwójnej tożsamości bohaterów i ludzi pozbawionych kontroli nad sytuacją. Do 1956 roku udaje mu się nakręcić 22 filmy. Jednak praca w amerykańskiej fabryce snów to nie to samo co złote czasy niemieckiego kina.

Niemczech realizował każdy scenariusz, miał pełną swobodę w obsadzaniu aktorów i nikt nie liczył mu kosztów produkcji. W Ameryce musi szukać sponsorów i producentów, których przekona do scenariusza, a podczas pracy musi robić to, na co mu pozwolą. Gdy Lang zamierza przejść na emeryturę, niemiecki producent Arthur Brauner proponuje mu nakręcenie remake'u dwóch filmów, do których w latach dwudziestych napisał scenariusz z Theon von Harbaugh, ale wyreżyserował je Joe May. Lang zgadza się. Tygrys, Esznapur i Indyjski grobowiec są udane i Brauner chce, by Lang nakręcił jeszcze nową wersję Testamentu doktora Mabuse. Langowi podoba się ten pomysł, ale woli sfilmować kontynuację historii szalonego przestępcy. Wraz z Heinzem Wuttingiem piszą scenariusz do tysiąca oczu doktora Mabuse.

Jest to orwellowska wizja, w której profesor Jordan kieruje siecią obserwacji, a przez nią wydarzeniami, urządzając się w zbudowanym przez nazistów hotelu Luxor. Po 1960 roku stan zdrowia Langa gwałtownie się pogarsza. Już podczas realizacji filmu jest niemal ślepy. Tym samym Doktor Mapuse jest jego ostatnim filmem. Ale tu następuje zwrot akcjniczym w dobrym scenariuszu. Lang zostaje odkryty przez młodą generację francuskich filmowców, dla których jest wzorem do naśladowania. W 1963 roku Jean-Luc Godard obsadza Langa w roli Langa w filmie L'Homme Prus, Pogarda. Okazuje się, że nie tylko francuskie kino inspiruje się filmami Langa. Scenograf Ken Adam, który tworzył klimat bondowskiego uniwersum, przyznaje otwarcie, że czerpie z Metropolis i innych jego filmów.

Zauważalne jest też podobieństwo między tajnymi organizacjami kreowanymi przez Fleminga w przygodach Bonda a postacią doktora Mabuse. Natomiast samo Metropolis zostaje docenione na krótko przed śmiercią reżysera. Krytycy uznają je za jeden z najważniejszych filmów w historii kinematografii. Pozostaje jeszcze ostatecznie wyjaśnić, czy Lang po spotkaniu z Goebbelsem uciekł z Niemiec. Filmoznawca prof. Andrzej Gwóźdź, który bada kino niemieckie okresu Republiki Weimarskiej, uważa, że wersja przedstawiona przez Langa nie może być traktowana bezkrytycznie. Spotkanie Goebbelsa z filmowcami jest dobrze udokumentowane. Są też relacje uczestników, którzy zapamiętali, że Lang był na nim obecny. Są również dokumenty potwierdzające, że Niemcy opuścił pod koniec lipca.