Testament Chamberlaina

W kolejnym odcinku podcastu Wojenne Historie witają was Kamil Kawalec i Norbert Bączyk. Ten podcast powstaje dzięki wsparciu naszych patronek i patronów, za co im bardzo dziękujemy. Jeżeli ty też uważasz, że nasze treści są tego warte, możesz dołączyć do tego grona i wesprzeć nas w serwisie patronite.pl Brytyjski polityk, brytyjski premier Neville Chamberlain. Kojarzy się dzisiaj kilkadziesiąt lat po II wojnie światowej powszechnie bardzo źle. Jeżeli będziemy poszukiwać postaci, do której Brytyjczycy odwołać się chcą, czy odwołują się w kontekście II wojny światowej, to będzie to oczywiście kolejny brytyjski premier Winston Churchill.

Może to być ewentualnie brytyjski król, ale przede wszystkim dla Brytyjczyków Opowieść o II wojnie światowej uosabia agresja, elokwencja Winstona Churchilla. A na drugim biegunie, na drugim końcu skali, można by powiedzieć, poprzedni premier Neville Chamberlain, który kojarzy się z tym lotniskiem w Anglii, jak tylko wysiadł tego chłodnego dnia z samolotu British Airways i machał tym papierkiem z Monachium, mówiąc, przywiozłem wam pokój. A Anglicy zgromadzeni wokół niego bili mu brawo i wznosili gromkie okrzyki. Kronika filmowa zdjęcia Chamberlain z papierkiem w ręku. Z dokumentem, który podpisał on i Herr Hitler, jak wyraził się brytyjski premier, że dwaj panowie mężowie stanu doszli do porozumienia, że nie należy wywoływać wojny w Europie.

Wszystko, na co pracowałem, w co pokładałem nadzieję i w co wierzyłem przez lata mojej działalności publicznej, legło w gruzach. Pozostaje mi tylko jedno. Poświęcić wszystkie moje siły i możliwości sprawie zwycięstwa, dla której musimy złożyć tak wielką ofiarę. No i Chamberlain przechodzi do historii jako premier, który przegrał. Powiedział, nie wiem jaką rolę przyjdzie mi odegrać, ufam jednak, że dożyję dnia, w którym hitleryzm zostanie zniszczony. Nie dożył. Ciężko chory, zmarł jeszcze w 1940 roku. A wcześniej, w maju, zastąpił go Churchill.

10 maja 1940 roku Winston Churchill został nowym premierem Wielkiej Brytanii i to sprawia, że dzisiaj, a już w czasie wojny, a potem po wojnie, przez całe dekady Chamberlaina oceniano i ocenia się go i dziś jako niezwykle negatywną postać. Brytyjskiego premiera, który zawiódł. Brytyjskiego premiera, który schańbił się Monachium. Tak jak powiedział Churchill, że Monachium było hańbą. Hańbą, która i tak nie powstrzymała wojny. Ale z perspektywy badań naukowych i historycznych czas jest jak balsam. Pozwala stopniowo, z racji odległości od wydarzeń, patrzeć na nie coraz chłodniej. Otwierają się archiwa, naukowcy mają dostęp do dokumentów wcześniej ściśle tajnych.

Kiedy analizuje się przemowy Churchilla, ale kiedy także analizuje się przemowy Stalina i Hitlera, to te oficjalne, jawne, transmitowane przez radio i podawane przez prasę przemówienia są niezwykle cennym materiałem historycznym, bo tam zawarta jest często podstawa ich decyzji. Tam oni rzeczywiście wyjaśniają swoją strategię. Dotyczy to zwłaszcza demokratycznych polityków, bo Hitler był wiarołomnym kłamcą, ale jeżeli zna się dokumenty tajne i potem konfrontuje się jego wypowiedzi z dokumentami tajnymi, to też one same w sobie są niezwykle ciekawe, odzwierciedlają sposób postępowania, myślenia niemieckiego dyktatora. Przemowy Stalina należy czytać bardzo podobnie, ale jak powiedziałem, chyba najbardziej wartościowe są przemowy zachodnich demokratycznych polityków.

W rozumieniu demokratycznych mam na myśli polityków z państw demokratycznych. Gdzie obywatel ma pewne prawa, gdzie nie tylko można go zbyć frazesem, demagogicznym populizmem, ale trzeba mu wyjaśnić albo trzeba chociaż spróbować mu wyjaśnić, dlaczego rząd robi to albo coś innego. I tutaj z tej perspektywy historycznej analiza, czytanie tych przemów, wypowiedzi np. brytyjskich premierów jest bardzo pouczająca i bardzo ciekawa. To Churchilla nikt nie miał startu, ale Chamberlain też potrafił bardzo ciekawie przemawiać. Pisał też prywatne notatki, które stały się dostępne oczywiście po jego śmierci, tak jak dokumenty tajne, dyplomatyczne czy wojskowe. I po latach obraz Neville'a Chamberlaina nie jest już tak jednoznaczny.

Churchill wychodzi na mównicę i mówi Głupcy, nigdy nie obłaskawicie, nigdy nie uspokoicie tego wściekłego psa, jakim jest nazizm, bo on jest chory na wściekliznę. Próbujecie się z nim nie dogadać, ale wasz trud jest daremny. Ale Churchilla się nie słucha. Kolejni brytyjscy premierzy próbują dogadać się z Niemcami. Po Baldwinie przychodzi Chamberlain. Zostaje koniec końców brytyjskim premierem w najcięższych czasach przedwojennych. Po Baldwinie przejmuje programy zbrojeniowe, których nie zaniedbuje. Brytyjczycy nie są ślepi. Widzą, co się dzieje. Widzą japońską agrecję na Dalekim Wschodzie. Widzą niemieckie zbrojenia. Reagują. Rozpoczyna się powolny proces odbudowy brytyjskiego potencjału wojskowego, ale Wielka Brytania nie chce wojny.

Pokazał otwarcie całemu światu, że jest niezaspokojony. To, o czym wcześniej meldowali do Londynu dyplomaci, o czym mówił wielokrotnie Churchill, co poniekąd wynikało choćby z rozmów z Ribbentropem i innymi nazistowskimi dygnitarzami. Nazizm jest niezaspokajalny. Można mu albo ulec, albo go pokonać. Nie ma pośrednich dróg, ale to jest ostateczność. To jest zero-jedynkowy układ. W klasycznej strategii, w klasycznej dyplomacji, w klasycznych relacjach międzynarodowych to jest ostateczność i absurd. Ale 15 marca wszystko się skończyło. 15 marca 1939 roku Neville Chamberlain zrozumiał, że Apisment się skończył. Że zaspokajanie Hitlera, uspokajanie Hitlera okazało się drogą donikąd.

Podjąłem się zadania zmobilizowania narodu niemieckiego do oporu przeciwko temu stanowi rzeczy. Hitler był obłudny. Hitler był inteligentny. Opowiadał często ludziom to, co chcieli usłyszeć. Świadomie, w sposób wyrachowany ich okłamywał. Ale jego nadrzędny cel pozostawał zawsze niezmienny. Był gotów kluczyć, kłamać, oszukiwać, zawierać krótkotrwałe taktyczne sojusze. Wszystko to służyło jednak wielkiej idei. Służyło budowie przestrzeni życiowej na wschodzie. Brytyjscy premierzy, Baldwin, Chamberlain, no Churchill nie miał żadnych złudzeń. Ale Chamberlain miał nadzieję, że Niemcy da się ucywilizować. Że nowa wojna światowa będzie zagładą całej Europy.