Testament Chamberlaina

Następuje era pacyfizmu, następuje era złudnych nadziei na długotrwały pokój. Chociaż marszałek Foch powiedział, że Traktat Wersalski to nie jest żaden pokój, to jest zawieszenie broni na 20 lat. Anglicy doprowadzili jednak do tego, że Niemcy pozostały silne. Oczywiście nie tylko Anglicy. Amerykanie nie ratyfikują nawet Traktatu Wersalskiego. Anglicy będą w latach dwudziestych bardzo proniemieccy, w kontrze do Francuzów. I Amerykanie też będą bardzo proniemieccy, też często w kontrze do Francuzów. Anglicy mają swoje zadawnione strachy i brak zaufania do Francuzów. Entente, kilkadziesiąt lat wspólnych wysiłków wojskowych, zgoda, ale także wieloletnia, wielowiekowa tradycja rywalizacji kolonialnej. Francuzi są nie tylko sojusznikami, Francuzi zawsze są też potencjalnymi konkurentami.

Zawieszenie spłaty reparacji wojennych. Nawet zgoda, przyjęcie niemieckiej narracji, że traktat wersalski co do swoich podstaw był błędem. To wszystko robią politycy brytyjscy pod koniec lat dwudziestych, na początku lat trzydziestych dwudziestego wieku. Krzyczą Niemcy chodźcie z nami, nie możemy popaść w obłęd nowej wojny, nie możemy się znowu zabijać. Bo zrujnuje nas to wszystkich do szczętu i staniemy się albo kolonią bolszewików, albo amerykańską strefą wpływów. Niemcy, opamiętajcie się. Chodźcie z nami. Jesteśmy waszym adwokatem w świecie zachodnim. Niemieccy demokraci idą na to. Biorą amerykańskie pożyczki, korzystają z brytyjskiego wsparcia. Francuzi muszą siedzieć cicho, ale wielki kryzys nie wybacza.

Jeżeli w Gdańsku dominują Niemcy, Gdańsk powinien być niemiecki. Jeżeli w Katowicach byłoby więcej Niemców niż Polaków, Katowice powinny być niemieckie. Ale Poznań powinien być polski, a Praga powinna być czeska. Niemcy mogą dostać rekompensatę za traktat wersalski, mówi Chamberlain. Możemy im oddać Austrię, możemy im oddać kawałek Czechosłowacji, możemy im oddać kawałek Polski, etnicznie niemieckie. Ale nie oddamy im Warszawy, nie oddamy im Pragi. Nie pozwolimy im, aby wyrośli ponad określony poziom. Chcą równouprawnienia, to możemy im dać równouprawnienie, ale nie damy im pozycji dominującej. Nie pozwolimy, aby wyrośli ponad innych, tak jak nie pozwoliliśmy, aby Francuzi w 1919 roku przyłączyli Bonn i Kolonię do Francji.

Nie chcieliśmy, mówią Anglicy w 1919 i w 1920 roku, aby w Tarnopolu była Polska, aby w Pińsku była Polska, bo tam mieszkają Białorusini albo Ukraińcy, a nie Polacy. I Anglików mało interesuje to, że przecież w Tarnopolu mieszka też dużo Polaków. Ale to jest zasada procentowa. Można by powiedzieć, że skoro we Lwowie dominują Polacy, Lwów powinien być Polski, a we wsiach dookoła powinna być Ukraina. I oczywiście niełatwo wyznacza się granicę, mając finezję siekiery. No ale Brytyjczycy taką finezją troszeczkę się odznaczają. I wychodzą z założenia, że Niemcom należy się rekompensata. Chamberlain uważa, że Traktat Wersalski był pomyłką. Że Niemców obciążono za bardzo. Że nie powinno się im było narzucać takich reparacji. Że nie powinno się w pełni rozbroić ich armii. I wreszcie, że nie powinno im się zabrać tyle ziemi, ile im się zabrało.

Bo rzeczywiście Chamberlain chciał oddać kawałek Czechosłowacji, mały kawałek Czechosłowacji, w zamian za zachowanie niepodległości reszty Czechosłowacji. Uważał bowiem, że wojna tak czy inaczej zniszczy Czechosłowację, a brak wojny uratuje chociaż kawałek Czechosłowacji. Ale tak naprawdę nie chodziło o Czechosłowację. Chodziło o Niemcy i relacje wzajemne z Wielką Brytanią. Chodziło o zaspokojenie Hitlera, aby uniknąć wojny. I koniec końców Chamberlain chciał oddać mały kawałek Czechosłowacji. A Hitler powiedział, daj całe Sudety. I Chamberlain się zgodził. I wtedy spadła na niego krytyka, bo Czechom zabrano za dużo. Wszyscy w Wielkiej Brytanii zgadzali się, że traktat wersalski był błędem i można skorygować czeską granicę na rzecz Niemiec. Ale dlaczego Niemcy wzięły tak wiele? Za wiele.

Za dużo. Dlaczego w granicach Niemiec znalazły się setki tysięcy Czechów? W tych nowych granicach. Dlaczego Hitler nie był skłonny do kompromisu? Dlaczego Chamberlain się ugiął? Ugiął się, bo uznał, że ofiara Czechosłowacji być może uratuje pokój. I potem Chamberlain mówił tak. Cóż, nigdy nie ukrywałem, że warunki, jakie udało mi się wynegocjować w Monachium, nie były tymi, których sam bym sobie życzył. Jednak, jak wówczas wyjaśniałem, nie miałem do czynienia z nowym problemem. Była to kwestia istniejąca od czasu Traktatu Wersalskiego. Problem, który powinien był zostać rozwiązany już dawno temu, gdyby tylko mężowie stanu minionych 20 lat podeszli do swoich obowiązków w sposób bardziej dalekowzroczny i oświecony. A więc Chamberlain, jak Hitler, mówi Traktat Wersalski był błędem, bo z perspektywy Wielkiej Brytanii Traktat Wersalski był błędem.

Niemcy zostały upokorzone za bardzo. Polska dostała za dużo. Czechosłowacja dostała za dużo. Francuzi chcieli za dużo, chociaż oni tego nie dostali. I dalej Chamberlain opisuje traktat wersalski. Sytuacja ta przypominała chorobę, którą zbyt długo zaniedbywano, przez to konieczna stała się operacja chirurgiczna, by uratować życie pacjenta. Wszakże główny i najbardziej bezpośredni cel mojej wizyty został osiągnięty. Pokój w Europie ocalał. Gdyby nie tamte wizyty, setki tysięcy rodzin pogrążone byłyby już dziś w żałobie po kwiecie europejskiej młodzieży męskiej. Chciałbym jeszcze raz wyrazić wdzięczność wszystkim korespondentom z całego świata, którzy pisali do mnie, by podziękować i wyrazić wówczas uznanie dla moich ówczesnych działań oraz starań podejmowanych w późniejszym okresie. W istocie nie muszę bronić moich wizyt w Niemczech z zeszłej jesieni, wszak jakie było inne wyjście?

Żadne nasze działania ani też kroki podjęte przez Francję czy Rosję nie mogłyby uchronić Czechosłowacji przed inwazją i zniszczeniem. Nawet gdybyśmy później przystąpili do wojny, by ukarać Niemcy za ich czyny i nawet gdybyśmy, po poniesieniu straszliwych strat, jakie dotknęłyby wszystkich uczestników konfliktu, ostatecznie odnieśli zwycięstwo. Nigdy nie zdołalibyśmy odbudować Czechosłowacji w kształcie, jaki nadał jej traktat wersalski. Chamberlain mówi, nie zdołalibyśmy, bo miliony Czechów po prostu by nie przeżyło. Bo Praga zostałaby zrównana z ziemią, jak i dziesiątki innych czeskich miast. Chamberlain mówi, traktat wersalski był błędem. Ja ten błąd chciałem naprawić. Dlatego nasza dyplomacja, czy to był Baldwin, czy to byłem ja, czy to byli inni brytyjscy premierzy, graliśmy na powrót Niemiec do roli mocarstwa.