Testament Chamberlaina

To spuścizna 200 lat imperium kolonialnego. Cel jest prosty. Ustabilizować. Uporządkować. Narysować na mapie. Czasami, jak powiedziałem, jest to polityka o finezji siekiery. Ale brytyjscy polityczcy kreślą plany, kreślą mapy państw, a potem nanoszą je na Atlas. I Apisment ma swój cel. Ma powstrzymać wojnę. Ma dać Niemcom kawałek Europy? To ma ich zaspokoić? I to jest przekonanie nie tylko Chamberlaina. Przecież dokładnie tak samo myślał nasz minister spraw zagranicznych Beck. Tylko Francuzi wiedzieli, że jest to wyłącznie kupowanie sobie czasu, ale angielskie elity, tak jak nasz minister Beck, bujały w obłokach. Bo wierzyły, że Hitler jest racjonalny. Że uda się go zaspokoić fragmentarycznymi zdobyczami. A Hitler powtarzał. Nie interesują mnie półśrodki, albo wszystko, albo nic.

Nawet biorąc pod uwagę dotychczasowe działania obecnego reżimu w Niemczech, nie sposób jeszcze przewidzieć, jakie będą ostateczne skutki tego głębokiego poruszenia umysłów, lecz jestem przekonany, że wywrze ono dalekosiężny wpływ na przyszłość. I to jest o tyle ciekawe, że Chamberlain mówi wprost, że opinia publiczna na całym świecie zaznała wstrząsu silniejszego niż kiedykolwiek wcześniej. Bo nie tylko nasz minister Beck doznał wstrząsu, zapisał, Niemcy straciły cechy racjonalności. Hitler wkraczając do czeskiej Pragi stracił cechy racjonalności. Niemcy są nieracjonalne. I Chamberlain mówi dokładnie to samo, bo Beck i Chamberlain jakby nadawali na podobnych falach. Premier brytyjski powiedział, że cała opinia publiczna doznała wstrząsu silniejszego niż kiedykolwiek wcześniej. Ale o ile Beck wcześniej mówił, że z Niemcami można się dogadać, że są straszni, ale można iść w cieniu lwa, to Chamberlain zaraz dodał w tym samym zdaniu, nawet biorąc pod uwagę dotychczasowe działania obecnego reżimu w Niemczech.

Nie. Nie możemy więcej ufać Herr Hitlerowi. Te słowa Chamberlaina, te słowa brytyjskiego premiera, one są niezwykle ciekawe kontekstowo. W kontekście tego, co pisał ambasador Lipski, co mówił minister Beck, co mówił marszałek Śmigły Rydz. Becka trzeba było przekonać do zmiany stanowiska, ale Hitler otrzeźwił nawet ministra Becka. Śmigłego Rydza nie trzeba było przekonywać. Że Hitler jest wiarołomny. Że kiedy w styczniu 1939 roku nasze kierownictwo państwa spotkało się na zamku w Warszawie, zamku królewskim, ówcześnie siedzibie prezydenta, kiedy minister Beck przedstawił żądania Hitlera, to wszyscy zgodnie powiedzieli, a przede wszystkim prezydent i marszałek. Hitler jest niewiarygodny. Dziś rząda Gdańska, jutro zabierze nam Pomorze, Wielkopolskę i Śląsk, a pojutrze wprowadzi Wehrmacht do Warszawy i utworzy marnionatkowy rząd.

I Chamberlain dalej. Nie sądzę, by ktokolwiek kwestionował moją szczerość, gdy mówię, że nie ma niemal niczego, czego nie poświęciłbym dla pokoju. A potem padają te słowa, które my Polacy często pamiętamy jako echo tego, co potem w maju powiedział u nas minister Beck. Ale zanim minister Beck powiedział o roli honoru w życiu państw, to w marcu 1939 roku Chamberlain powiedział coś takiego. Nie sądzę, by ktokolwiek kwestionował moją szczerość, gdy mówię, że nie ma niemal niczego, czego nie poświęciłbym dla pokoju. Czyli tak, mogę poświęcić Żydów w Wiedniu dla pokoju. Mogę poświęcić Czechów w Sudetach dla pokoju. Mogę poświęcić spokój Francuzów poprzez akceptację odbudowy Wehrmachtu. Nie ma niemal niczego, czego nie poświęciłbym dla pokoju.