Testament Chamberlaina

Chodzi o to, że dla Brytyjczyków ten reżim nie stanowił zaskoczenia. Kiedy w marcu 1938 roku Wehrmacht wkroczył do Wiednia, to wkroczyły tam także jednostki SS, to przybyła tam także niemiecka policja, służby specjalne Jesamanii, a miejscowi naustriacy naziści zaczęli swoją zemstę. I Londyn wiedział doskonale, że wybitni austriaccy obywatele, antynaziści albo Żydzi uciekają albo popełniają samobójstwa, że zaczęła się rzeź w Wiedniu. Cicha, niewypowiedziana rzeź. Ludzie popełniający samobójstwa w domach, uciekający, pozostawiający cały dobytek, jakby uciekali przed napadem bandytów albo przed jakąś chorobą, roznoszoną drogą kropelkową. Wiedziano w całej Europie już od 1933 roku, jak Niemcy postępują z Żydami.

Może istnieje tylko jedna partia, ale jest jakaś ciągłość kulturowa i ciągłość instytucjonalna państwa, że Niemcy jako cywilizowane państwo w środku Europy mają instytucjonalną ciągłość państwa. Dlatego Chamberlain mówił, żeby jakiś generał zastrzelił Hitlera. Żeby normalny człowiek zatrzymał tyrana w drodze ku szaleństwu. Ale generałowie Wehrmachtu nie strzelali do Hitlera. Generałowie Wehrmachtu poprowadzili dywizję pancernej piechoty w kierunku Pragi. I Chamberlain mówi, doznaliśmy wstrząsu silniejszego niż kiedykolwiek wcześniej, chociaż wiedzieliśmy, że naziści są dzicy, że są dzicy, ale że aż są tak dzicy. I Chamberlain mówił w Birmingham dalej tak. Niektórzy uznali, że skoro 15 sierpnia, zaraz po zajęciu Pragi, mówiłem spokojnie i nie okazywałem silnych emocji, to ani ja, ani moi współpracownicy nie przejmowaliśmy się tą sprawą.

Nie. Nie możemy więcej ufać Herr Hitlerowi. Te słowa Chamberlaina, te słowa brytyjskiego premiera, one są niezwykle ciekawe kontekstowo. W kontekście tego, co pisał ambasador Lipski, co mówił minister Beck, co mówił marszałek Śmigły Rydz. Becka trzeba było przekonać do zmiany stanowiska, ale Hitler otrzeźwił nawet ministra Becka. Śmigłego Rydza nie trzeba było przekonywać. Że Hitler jest wiarołomny. Że kiedy w styczniu 1939 roku nasze kierownictwo państwa spotkało się na zamku w Warszawie, zamku królewskim, ówcześnie siedzibie prezydenta, kiedy minister Beck przedstawił żądania Hitlera, to wszyscy zgodnie powiedzieli, a przede wszystkim prezydent i marszałek. Hitler jest niewiarygodny. Dziś rząda Gdańska, jutro zabierze nam Pomorze, Wielkopolskę i Śląsk, a pojutrze wprowadzi Wehrmacht do Warszawy i utworzy marnionatkowy rząd.

I Chamberlain dalej. Nie sądzę, by ktokolwiek kwestionował moją szczerość, gdy mówię, że nie ma niemal niczego, czego nie poświęciłbym dla pokoju. A potem padają te słowa, które my Polacy często pamiętamy jako echo tego, co potem w maju powiedział u nas minister Beck. Ale zanim minister Beck powiedział o roli honoru w życiu państw, to w marcu 1939 roku Chamberlain powiedział coś takiego. Nie sądzę, by ktokolwiek kwestionował moją szczerość, gdy mówię, że nie ma niemal niczego, czego nie poświęciłbym dla pokoju. Czyli tak, mogę poświęcić Żydów w Wiedniu dla pokoju. Mogę poświęcić Czechów w Sudetach dla pokoju. Mogę poświęcić spokój Francuzów poprzez akceptację odbudowy Wehrmachtu. Nie ma niemal niczego, czego nie poświęciłbym dla pokoju.