#70 [o książce] Kompleks Riese, Abraham Kajzer i dziennik na workach z cementem.

Jest różnica między koncentrationlager i arbeitslager, koncentration czyli koncentracyjny obóz i arbeitslager czyli obóz pracy i potocznie to drugie uważa się za lżejszą formę wyzysku. Niewolniczej pracy ludzkiej, ale niech was ta nazwa nie myli, a El Riese był obozem zagłady. Więźniowie masowo umierali w wyniku wycieńczającej pracy i głodu. Śmiertelność była ogromna, ale i tak może być szacunkiem zaniżonym, bo więźniom nadawano numery po już zmarłych więźniach i nie tworzono nowych numerów, więc w rezultacie ofiar może być więcej niż wynika to z zachowanej dokumentacji. I tu dochodzimy do związku między KL Gross-Rosen a Wrocławiem, który wtedy jeszcze nazywał się Breslau.

We Wrocławiu były cztery filie tego obozu. Jedna filia była w Leśnicy. Przed wojną Leśnica nazywała się Deutsch-Lisse, A obóz nazywał się Breslau Lisa. Ja mieszkałam w Leśnicy akurat, ale przyznam szczerze, nie wiem, w którym miejscu zlokalizowany był ten podobóz. Nie został po nim żaden ślad. Druga filia była na Psim Polu, na którym mieszkam obecnie. To był Breslau Hunzfeld, bo Psie Pole nazywało się wtedy Hunzfeld, zresztą dosłownie ta nazwa została przetłumaczona na polski. Hunzfeld, podobnie jak Deutschlisza, pod koniec lat 20. XX wieku zostały włączone do Wrocławia, bo tak naprawdę to były po prostu małe podwrocławskie miasteczka. I istniały jeszcze dwie pozostałe filie, Breslau I i Breslau II, które były zlokalizowane już w samym Breslau, na terenie miasta.

Chowałem te zapiski w jakimś miejscu, a na wiadomość, że zostanę przeniesiony do innego obozu, zbierałem je razem i przybijałem od spodu deski latrynowej. Nikt tego nie zauważył? Zapytałem. Nie, już bym przecież nie żył. A jakie pan odzyskał? Po skończonej wojnie otrzymałem rower od kobiety, która ocaliła mi życie. Objechałem na nim większość obozów, w których przebywałem i te kartki zabrałem. Tak notabene uratowała go Niemka z Breslau, uciekinierka z Breslau. I dalej Ostoja pisze tak. To było zdumiewające. Miałem przed sobą człowieka, który przeszedł przez kilka obozów zagłady zwanych przez Niemców obozami pracy. Wyżył, być może, tylko jeden z transportu składającego się z 18 tysięcy ludzi i mimo wszystko zdołał prowadzić pamiętnik.