Mentionsy Mentionsy
POP Science
POP Science

Mózg w słoiku i dziwne eksperymenty myślowe - POP Science #58

09.02.2024 ·2 godz 56 min

Co łączy starożytną grecką legendę z najnowszymi odkryciami w dziedzinie filozofii umysłu? Odpowiedź przynosi najnowszy odcinek naszej serii POP Science! Dr hab. Leszek Błaszkiewicz powraca do studia, a razem z nim gościnnie Marcin Przybyłek, autor znany z twórczości science fiction. W tym epizodzie zgłębimy fascynujące eksperymenty myślowe, które testują granice naszego pojmowania rzeczywistości. Rozważamy, co by się stało, gdyby nasz mózg znalazł się w słoiku i był podłączony do symulatora. Czy nadal bylibyśmy "my"? Czy to, co nazywamy rzeczywistością, jest rzeczywiste? Z kolei legenda okrętu Tezeusza pomoże nam zrozumieć, czy tożsamość jest czymś stałym, czy raczej ciągłym procesem. Do tego wszystkiego dodamy odniesienia do literatury i popkultury, by pokazać, jak te trudne zagadnienia są obecne w codziennym życiu. Z Marcinem Przybyłkiem zastanowimy się również, jak science fiction kształtuje nasze rozumienie tych skomplikowanych kwestii. Nie przegap tego epizodu, który łączy naukę, filozofię i kulturę w jedno spójne i ekscytujące doświadczenie!

To są takie eksperymenty, które się nie wydarzyły, ale można sobie o nich myśleć i na tym podstawie No cóż, dojść do pewnych zacnych mniej lub bardziej wniosków. Dzisiaj z nami Marcin Sergiusz Przybyłek, Leszek Piotr Błaszkiewicz i Piotr Paweł Kosek. Oficjalnie przedstawiliśmy się i będziemy sobie rozmawiać właśnie o bardzo ciekawych eksperymentach myślowych, które... Ale nie o kocie Schrödingera. Nie o kocie Schrödingera. Zresztą jak chcecie o tym posłuchać, jest oddzielny odcinek, więc możecie sobie posłuchać. Marcin, Ty przywiozłeś ze sobą bardzo ciekawe i takie niecodzienne eksperymenty myślowe, o których się tak często nie słyszy, a są dość wywrotowe, jeżeli chodzi o myślenie. A to ciekawe, że tak mówisz, bo one mi się już tak opatrzyły, że czasami mam wrażenie, że opowiadam o banałach, wiesz, że wydaje mi się, że każdy to wie, że każdy słyszał o kręcie Teseusza czy o eksperymencie typu mózg w naczyniu i tak sobie myślę, czy w ogóle jest o czym mówić.

A moim nie. No właśnie, czy nie jest tak, że rzeczywistość... To już zależy jaką definicję... Obserwację. No właśnie, jaką interpretację się wybierze. No dobrze, to w takim razie to zostawmy i przechodzimy do okrętu Tezeusza. Angielski filozof Thomas Hobbes opowiedział coś takiego, że mieszkańcy Aten tak bardzo uwielbiali Tezeusza, bo to był ich hero, ich superbohater, że jak wrócił z tych swoich wypraw, Gdy jego okręt pozostał w porcie i zaczął się starzeć, to ci mieszkańcy, dostrzegłszy, że jakiś tam element się już tam wykrusza, butwieje, to po prostu wymienili ten element, prawda? Później zobaczyli, że jakaś lina parcieje, to wymienili tę linę.

Później zobaczyli, że jakaś tam deska zaczyna gnić, no to ją wymienili. I tak deska po desce, element po elemencie, lina po linie. W pewnym momencie Tak odrestaurowali ten okręt, że nie pozostał w nim już ani jeden oryginalny element. I pytanie, które postawił Thomas Hobbes brzmi, czy to był ten sam wciąż okręt Tezeusza, jeśli w wymianie uległy w nim wszystkie elementy? Co sprawia, że okręt Tezeusza jest okrętem Tezeusza? To jest podstawowe pytanie, które musimy tutaj zadrać. Czy to jest jakaś idea? Tak jak, nie wiem, czy ty jesteś ideą, czy Leszek jest ideą i czy ja jestem ideą, czy będziemy się definiować poprzez komórki, które lepią nasz organizm, co może być trochę tricky, no bo jakby ulega to wymianie cały czas, nie?

Otóż właśnie. Obcinamy paznokcie. Idąc dalej... Komplikując ten eksperyment myślowy, Hobbes powiedział tak, że wtedy, kiedy usuwano te wzmurszałe, już psujące się elementy, jakiś zapobiegliwy mieszkaniec Aten zbierał wszystkie te elementy i powoli, po cichutku skonstruował drugi okręt Tezeusza z oryginalnych części. I pytanie brzmi, postawione przez Hobbsa, to w takim razie, jeśli mamy ten odrestaurowany i mamy ten z oryginalnej części, to który jest prawdziwy? Powiem tak, od razu mi się to skojarzyło z książką Strossa Accelerando, gdzie jest transfer świadomości do komputera i tworzenie kopii.

I te problemy prawnicze, które tam się pojawiły, bo jedna kopia leci gdzieś tam w kosmos jako świadomość w tym pojeździe kosmicznym, po czym wraca. Ta pierwsza coś robi, zdobywa majątek, tamta też i jak to od strony prawnej ugryźć, która jest tą prawdziwą, a która nie. No właśnie, pytanie chyba jest źle postawione, znaczy HOPS nas tutaj ładuje w słój. Popatrz, mamy już kolejnego, który eksperyment myślowy zaprojektował źle. Tak, bo to jest pytanie o tożsamość. Więc chyba prawdziwa jest odpowiedź taka, że są dwa prawdziwe okręty Tezausza, jest dwóch prawdziwych bohaterów powieści Accelerando, tak samo jak u mnie w trzecim tomie Gamedeca jest trzech Gamedeców.

W piątym to Tommy Gamedeck'a jest pięciu Torkilów, prawda? I każdy jest prawdziwy. Później czasami ulegają scaleniu. Oczywiście to scalenie nie jest proste, w każdym razie ta tożsamość ulega wymieszaniu i... No dobra, no ale wiesz co, tak sobie myślę o tym okręcie Tadeusza, że to wszystko zależy od tego, jak my się umówimy tak naprawdę, no bo jeżeli... Okrętem Tezeusza nazywamy, okręt, na którym jest Tezeusz, rozumiesz, stacjonuje gdzieś tam w porcie, jest jakiś, na wyprawy gdzieś tam pływa w jakimś konkretnym celu, no to będzie to ta jednostka odnowiona, z tych nowych atomów złożona, a tamto będzie jakimś zlepkiem, wiesz, chorych komórek po prostu, które były częścią Tezeusza. Idea czy materia.

No właśnie, idea czy materia. Okazuje się, że tak jakby idea, forma jest Pierwociną, a materia nie, dlatego że przecież wiemy o tym, że w tym okręcie, nawet zanim Tezeusz zawinął do portu, to w tej jego łodzi na pewno sami marynarze wymieniali pewne części, więc de facto pierwotny chyba ważniejszy jest ten konstrukt przestrzenny, matematyczny, graficzny, wyobrażeniowy, a nie realistyczny, jeśli chodzi o pytanie o tożsamość. Znaczy, słuchajcie, bo w ogóle musimy wyjść troszkę poza to, bo my tutaj sobie rozważamy, który z tych okrętów jest faktycznie okrętem Tezeusza. I już tutaj wkładamy to w pewną formę, bo tak naprawdę to nie jest żaden okręt, tylko zlepek różnych atomów, które współgrają, tworząc różne jakieś tam konstrukcje w skali makro i tak dalej.

Jakby tak na to popatrzeć, to nic nie jest niczym, po prostu. Musimy nadać temu formę jakąś i powiedzieć, że to jest właśnie tym. I biorąc to pod uwagę, no to nie nazywałbym tego starego okrętu Tezeusza okrętem Tezeusza, tylko składowiskiem części po okręcie Tezeusza złożonym w kupę, nie? No właśnie. Bo ta idea zostaje przy tamtym okręcie, szlagowym. Ja mam wrażenie, że są dwa w tym momencie. Przy czym oczywiście problemem jest czas, bo załóżmy, że najpierw powstał ten nowy, A dopiero po jakimś czasie, tydzień później, powstał ten stworzony ze starych części. Czyli przez jakiś czas okrętem Tezeusza był tylko ten jeden odnowiony, a w pewnym momencie okazuje się, że mamy dwa.

On tworzy się z czegoś, ale to jest jednak coś zupełnie nowego, a tutaj mamy jednak z toczka w toczkę. Ale DNA jest też pewną zawartą, pewnym kodem, pewną ideą. Jesteś geniuszem, Leszek, muszę ci powiedzieć, bo cały czas wyprzedzasz mnie o krok tutaj, bo zaraz o tym będziemy mówić. Ja nie przeczytałem tego, tylko nagłówki. Więc tak, ale spróbuję Was zażyć. Dobra. A propos właśnie, bo myślę, że godzimy się co do tego, że pytanie o tożsamość, który jest prawdziwy, jest pytaniem manipulacyjnym, bo tak naprawdę oba są moim zdaniem prawdziwe. Ale teraz idźmy dalej. Człowiek się starzeje, bo człowiek też jest okrętem Tezeusza. Człowiek się starzeje, zmieniają się jego wiedza, światopogląd, wspomnienia. Czy Piotr, mający lat 37, tak? Tak.

On powiedział, że najlepszą decyzją jaką podjął w życiu to była rezygnacja z boksu. Mówi, że absolutnie nie czuje już łączności między tym kim jest i kim był jako bokser. To jest bardzo ciekawe i bardzo się łączy z ideą okrętu Tezeusza. Tyson twierdzi, że nie jest już tym samym człowiekiem. No dobrze, ale jakby był tym bokserem, nie? To nie jest tak, że to nagle staje się tak, że obiektywnie w czasoprzestrzeni nagle znika Tyson Boxer, nie? No właśnie. On po prostu nie chce się i to praktycznie aktywnie tutaj wyparł przeszłość i jakby okej, ja to rozumiem, może nawet zaszła w nim jakaś głęboka zmiana, przemiana, może inne ma motywacje życiowe niż ten, ale po pierwsze te doświadczenia, które zbierał na pewno w nim są.

Aczkolwiek my nie będziemy go teraz ...definiować przez bycie bokserem, bo już nim nie jest. A kim teraz jest? Czy zajmuje się co? Podawaniem uszu tak? Odgryzionych wcześniej? Nie mam pojęcia. Jakimś biznesem się chyba zajmuje, nie? On też stracił tam, zbankrutował gdzieś tam też. W Puszkach jakieś płyny tam sprzedawał tak ostatnio. Znaczy to był tam twarzą, ale to była jakaś tam inna produkcja, nie wiem. Ale każdy z nas może wyprzeć jakieś elementy swojego życia i powiedzieć nie, już tak nie będę nigdy robił, już nie będę zbrodniarzem jakimś nazistowskim i proszę o wybaczenie. Chodzi też o to, że jesteśmy fascynującymi przykładami okrętów Tezeusza, bo ten z eksperymentu myślowego jest identyczny.

Natomiast my nie dość, że wymieniamy te atomy naszego ciała, to jeszcze się starzejemy, Modyfikujemy swój wygląd, czyli ten okręt Tezeusza zmienia swój wygląd, jest starszy, jest tęższy, zmienia ożaglowanie na siwe i tak dalej, ale ciągle mamy poczucie ciągłości tożsamości. Mamy, natomiast zauważ, że jest też, ja to widzę też u ludzi starszych, nie u wszystkich, natomiast jest ta ewolucja taka wahadłowa, że jesteśmy dzieckiem, mamy psychikę dziecka, dojrzewamy, stajemy się osobą dorosłą, taką w stu procentach świadomą i dążącą do jakichś tam celów, po czym na starość znowu zaczynamy być dzieckiem.

Ale wiesz co, to zależy. Nie każdy. Prof. Vetulani nie był dzieckiem na starość. Mówię, że nie każdy, ale wiele osób w ten sposób... To zależy chyba od tego, czy będziesz miał schorzenie, demencję czy coś. Tak, żeby inaczej powiedzieć. To nie jest tak, że to jest naturalna kolej rzeczy. To jest jakaś patologia, która może nie musi wystąpić. Tak czy owak... Otaczamy się okrętami Tezeusza. Tak naprawdę, gdyby spojrzeć na rzeczywistość dookoła nas, to mało co nie jest okrętem Tezeusza. Na przykład DNA, o którym wspomniałeś, prawda? Powstajemy, tak jak powiedziałeś, z dwóch komórek, z plemnika i z komórki jajowej. Tam one łączą swoje garnitury genetyczne i powstaje tylko jedna wersja, prawda? Następnie ona jest powielana Na miliardy komórek. To jest okręt Tezeusza.

On jest powielany. Ale i modyfikowany, bo są różne specjalizacje komórek. Garnitur genetyczny jest taki sam, ale wtedy faktycznie samo DNA musimy traktować, nie komórkę. Oczywiście w przypadku, kiedy nie dochodzi do wadliwych podziałów komórek, to mamy dokładnie ten sam okręt tezausza w każdej z potomnych komórek. Czyli znowu liczy się forma, a nie same atomy i same cząstki. Okrętami te załóżę są też normy społeczne. Nie wiem, czy wiecie, czym są normy społeczne. Normy społeczne to są oczekiwania co do zachowania. Na przykład, że siedzimy tu ubrani. Tak, na przykład to jest normą społeczną.

Stworzono pięć okrętów Tezeusza. Ostatnie pokolenie mówiło także w lewo. I ten eksperyment właśnie Muzafera Szerifa, mówiący o krystalizowaniu się norm społecznych, opowiada o tym, w jaki sposób powstają normy społeczne i jak się utrzymują Mimo wymiany pokoleń, mimo że czasami ludzie już nie mają pojęcia o tym, dlaczego tak uważamy, dlaczego tak sądzimy, dlaczego tak robimy, dlaczego kroimy pieczeń z lewej i prawej strony przed włożeniem jej do piekarnika. Klasyczne dupki od szynki. Nie jest tak, że potem wykształca się też mitologizowanie takiego właśnie zastanego stanu rzeczy, że my dorabiamy gębę do tego wszystkiego. Przynoszę wam te oto 15 trzask, te oto 10.

Ta słynna scena. Tak, oczywiście w pewnym momencie według psychologii społecznej, pewne normy społeczne już nie mają sensu, już nikt nie pamięta dlaczego zostały wytworzone, natomiast ciąż się utrzymują. Dlaczego? Bo moja babcia tak robiła, a jej babcia, prababcia też tak robiła. Ale na pewno nie robili tego bez sensu. Robili to z sensem, na przykład to dlaczego... Nie, nie, mówię, że taka jest narracja w głowie, że na pewno nie robili tego bez sensu, więc skoro tak robili, to znaczy, że ja też tak powinienem robić, nie? Tak, tak. To jest tak zwana tradycja, która jest też okrętem Tezeusza, tylko tym razem w obrębie naszych zachowań społecznych. No dobrze. No dobrze, ale jak to ma się do tego, żeby teraz stwierdzić, czy jesteśmy okrętem Tezeusza, czy nie, bo tutaj jest jakby ten nasz chyba...

Czy ten drugi okręt Tuzeusza też jest okrętem Tuzeusza? Na wielu poziomach jesteśmy tym okrętem Tuzeusza. To jest tak przemieszane to wszystko. Natomiast z czasem to też nie jest tak, jak mówiłeś w tym eksperymencie, że te normy społeczne One po iluś pokoleniach są przekazywane w taki sposób, jak to przedstawiłeś. Dlatego, że my możemy teraz powołać zupełnie inną grupę, która dojdzie społecznie do innego wniosku, a później popatrzeć, no to jest jakby wyższy poziom tego eksperymentu, co się będzie działo, gdy te dwie grupy się ze sobą spotkają, jakie tam dopiero będą tarcia, jakie tam dopiero się zaczną prawdziwe walki.

Z okrętem Tezeusza łączą się też eksperymenty myślowe związane z teleportacją. Będziemy teleportować Leszka. Dobra. Pierwsza próba. Teleportujemy w staromodny sposób Leszka. Czyli musisz wiktoriańską suknię założyć, jeśli ktoś jest staromodny i mówić och, ach. Leszek A znajduje się tutaj w Płocku. Jest skopiowany i odtworzony łącznie ze wspomnieniami w Ełku. Dlaczego w Ełku? No dobrze, niech będzie w Ełku. Bo tam jest laboratorium. Zakopane. Laboratorium pod wielką prokwią będzie. Który z Leszków jest prawdziwy? Bo wiecie, to jest kopia, tak? Tam powstaje kopia. Który jest prawdziwy? No ten z naszego punktu widzenia, co został na miejscu, co został skopiowany.

Pokazano wszystkie 18 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.