Mentionsy Mentionsy
POP Science
POP Science

Mózg w słoiku i dziwne eksperymenty myślowe - POP Science #58

09.02.2024 ·2 godz 56 min

Co łączy starożytną grecką legendę z najnowszymi odkryciami w dziedzinie filozofii umysłu? Odpowiedź przynosi najnowszy odcinek naszej serii POP Science! Dr hab. Leszek Błaszkiewicz powraca do studia, a razem z nim gościnnie Marcin Przybyłek, autor znany z twórczości science fiction. W tym epizodzie zgłębimy fascynujące eksperymenty myślowe, które testują granice naszego pojmowania rzeczywistości. Rozważamy, co by się stało, gdyby nasz mózg znalazł się w słoiku i był podłączony do symulatora. Czy nadal bylibyśmy "my"? Czy to, co nazywamy rzeczywistością, jest rzeczywiste? Z kolei legenda okrętu Tezeusza pomoże nam zrozumieć, czy tożsamość jest czymś stałym, czy raczej ciągłym procesem. Do tego wszystkiego dodamy odniesienia do literatury i popkultury, by pokazać, jak te trudne zagadnienia są obecne w codziennym życiu. Z Marcinem Przybyłkiem zastanowimy się również, jak science fiction kształtuje nasze rozumienie tych skomplikowanych kwestii. Nie przegap tego epizodu, który łączy naukę, filozofię i kulturę w jedno spójne i ekscytujące doświadczenie!

To też moja klątwa. Jak mówisz o tym, że człowiek siedzi w czymś od dawna, to ja też siedzę od dawna w jednym eksperymencie. Eksperymencie opisanym w tej książeczce, czyli Dzienniki Gwiazdowe Stanisława Lema. To jest bardzo stara rzecz. Zaraz do tego wrócę, bo jak wyjdę przez szereg, to mi się wszystko rozpadnie. W każdym razie warto powiedzieć, że ta książka i Stanisław Lem mnie tak zainspirowali, i ta książka i Lem, że zacząłem pisać o gamedecu. A teraz w czerwcu, można pokazać tę książeczkę? Pokaż. W czerwcu miała miejsce premiera tej książeczki. O, nie odbijało. Czyli gamedec. Bliżej siebie nawet. O, proszę bardzo. Tak pięknie? Ale ostry. Autor i jego dzieło.

Super. Ale jak go chce na przykład na półce ustawić, sobie zrobić... Pół metra przybyłka. Tak. To stawiam go na początku? Na początku, tak. Super. To jest zerówka. Dobrze pomyślane. Tak, tak, tak. Podoba mi się to. No i pomyślałem sobie, że opowiem o tych eksperymentach myślowych, które mnie najbardziej zainspirowały. Właśnie, po pierwsze do pisania o geindeku, a po drugie w ogóle mnie zainspirowały. No i jak już jesteśmy przy tych dziennikach gwiazdowych, To pierwszy eksperyment myślowy, taki piekielnie ważny, to jest mózg w naczyniu. Mózg w naczyniu, czyli Hilary Putnam teoretycznie rzecz biorąc w 1981 roku w książce Reason, Truth and History, tutaj mam ściągę, przedstawił problem, ale ten sam problem wcześniej właśnie Lem przedstawił w 1961 roku w opowiadaniu pierwszym cyklu ze wspomnień Iona Tychego, więc był pierwszy,

Lem, nasz myśliciel, był pierwszy od Hilarego Putnama, mimo wszystko na świecie nikt nie wie o Lemie, o tym, że on był pierwszy, tylko zawsze się powołuje na Putnama, jeśli chodzi o ten eksperyment. Na czym on polega? Może on bardziej to jakoś ustrukturyzował w eksperyment po prostu myślowy? Wiesz co, po prostu napisał książkę w języku angielskim. I mi się wydaje, że to była podstawa, ale mimo że był przedtem, mimo że był tłumaczony na angielski... Ale nikt tego też w jakiś bardzo szczególny sposób nie naciska, żeby przedstawić Lema właśnie w tym aspekcie. W aspekcie tego eksperymentu myślowego, dlatego że tam, o ile dobrze pamiętam, to jest część jego opowiadania, tego właśnie o przygodach Iona Tichego.

Natomiast tutaj, z tego co rozumiem, bo nie znam tej książki, to książka była poświęcona stricte temu eksperymentowi, tak? Czy ten eksperyment też jest wpleciony? To był jeden z rozdziałów, z tego co zrozumiałem. Tak samo jak jeden z rozdziałów książki, tutaj jest opowieść o skrzyniach profesora Corkora. No i przejdźmy już do tego eksperymentu. To poczekaj, zanim przejdziemy do tego eksperymentu, to ja moim zdaniem powinniśmy zacząć tutaj dbać o swoje i zacząć cisnąć, żeby to nie był eksperyment Hilarego Putnama, tylko Lema Putnama. Tak. I to w tej kolejności. W tej kolejności, Lema Putnama. Także pomóżcie nam, nie? Będziemy od dzisiaj walczyć o naszego Stanisława. Jeśli dobrze wyliczyłem, to jest 20 lat różnicy między jednym i drugim. 1961 i 1981. No więc właśnie. Z czym to ludzi? O czym my mówimy? Co to jest?

O czym to jest? Eksperyment wygląda w ten sposób. Wyobrażamy sobie mózg zamknięty w słoju, mózg w naczyniu. U Lema to były skrzynie. Profesora Korkorana. Jakieś coś, co podtrzymuje funkcje życiowe tego organu. Tak, podtrzymuje funkcje życiowe tego mózgu. Dba o to, żeby on się tam nie poobijał i tak dalej. I co najważniejsze, ten mózg ma doprowadzone, wyobraźmy sobie, kabelki, nanowody, przewody, jak zwał tak zwał. Do wszystkich pól zmysłowych i to w takiej rozdzielczości, w takiej jakości, że temu mózgowi wydaje się, że jest w jakiejś rzeczy, ten mózg nie widzisz w skrzyni dookoła siebie, ale ma doprowadzony program, dzięki któremu temu mózgowi wydaje się, że jest zwykłym człowiekiem żyjącym.

Czy mózg w naczyniu rozpoznałby, że jest w tym naczyniu, w tym słoiku? Jakby miał rozpoznać? A my rozpoznajemy, jesteśmy w takim samym naczyniu, przecież zamknięci w czaszce z dostępem tylko do impulsów. Otóż właśnie, czyli pierwsza odpowiedź brzmi nie. To była myśl rewolucyjna właśnie w roku 61, później w roku 81, bo ta rewolucja zaistniała dwa razy. Ja pamiętam, jak moi rodzice przeczytawszy opowiadanie Lema, byli po prostu tak poruszeni, że rozmawiali ze znajomymi swoimi i tak dalej. Ja się przysłuchiwałem tym rozmowom, bo to było bardzo, bardzo odkrywcze, prawda? Że nie jesteśmy w stanie, my możemy być mózgami w naczyniu. Ty możesz być pojedynczym człowiekiem, a my możemy być z Leszkiem tylko wytworami tego Matrixa, NPCami.

Tak samo Leszek może mieć takie wrażenie, tak samo ja mogę mieć takie wrażenie. Albo możecie być też takimi mózgami. Ale wiesz, przypomina mi się, bo to jest, czy pewnie do tego dojdziemy, ja bym nie chciał też jakby wyprzedzać za bardzo, ta kreacja całej rzeczywistości dla tego mózgu. Ta kreacja też wymaga bardzo dużo od systemów komputerowych, czy od tych administratorów jakby tego całego systemu. I skoro do Lema tutaj nawiązujesz, no bo to jest w zasadzie eksperyment... Myślowy. Jak się nazywa ten eksperyment, powtórzmy? Lema Putnama. Lema Putnama, oczywiście. Lem kiedyś odpowiedział, bo też mu zadano pytanie, czy on właśnie, czy on wie, że jest w takim pudle, czy ten świat, który go otacza nie może być takim światem wykreowanym dla niego jako istoty właśnie w ten sposób stworzonej i kontrolowanej.

On mówi, proszę podejść do półki, tam jest jedna z książek niejakiego Lema, proszę wziąć i przeczytać. I teraz proszę powiedzieć, czy jest taki system komputerowy, który byłby w stanie to wymyślić? Wiem, wiemy, jest. Lem się w ten sposób bronił, w taki dosyć wesoły sposób, natomiast rzeczywiście to jest niesamowite. Więc to jest eksperyment myślowy. Eksperymenty myślowe mają tę przewagę nad prawdziwym życiem, że w nich można założyć pewne rzeczy a priori, czyli na przykład, że ten system nie ma wad. Oczywiście można by zapytać, czy to jest możliwe, żeby nie miał wad i czy np. w tej symulacji nie pojawiłyby się glitche, bugi, słynne déjà vu z Matrixa, kiedy Neo widzi kota, który przebiega dwa razy przez tę samą szczelinę itd.

Podbił jeszcze ten temat tego mózgu w naczyniu, bo to nie jest oczywiście ani Len tego nie wymyślił, ani Putnam tak naprawdę, tylko też w pierwszym, ale czterdziestym pierwszym, ale tysiąc sześćset czterdziestym pierwszym roku napisał w medytacjach o pierwszej filozofii, Kartezjusz, co następuje, tutaj będzie cytat. Czyli Kartezjusza, Lema, Putnama. Tak. To nie koniec. Cytuję. Przyjmę więc, że nie najlepszy Bóg, źródło prawdy, lecz jakiś duch złośliwy, a zarazem najpotężniejszy i przebiegły, wszystkie swe siły wytężył w tym kierunku, by mnie zwodzić. Będę uważał, że niebo, powietrze, ziemia, barwy, kształty, dźwięki i wszystkie inne rzeczy zewnętrzne są tylko zwodniczą grą snów, przy pomocy których zastawił on sidła na mą łatwowierność.

Stwierdził, że jedyną podstawą, na której można się oprzeć, to jest To jest doznanie wewnętrzne, to myślenie i znowu nie był jedynym, bo po nim tym razem, po Kartezjuszu był Edmund Husserl i jego Fenomenologia. Fenomenologia to jest fenomenalna dziedzina filozofii, którą można by streścić w bardzo prostym jednym zdaniu, że jedyne co jest naprawdę to jest nasza myśl, nasze odczucia, nasza psychika, a wszystko co jest na zewnątrz jest problematyczne, bo to może być nazwane również matriksem. Czyli już mamy Kartezjusza, Husserla, Lema, Butnama i filozofów greckich, bo oni też o tym mówili.

Bardzo ładny przykład i ciekawy. Chociaż nie jestem w depresji, tak, przynajmniej tak myślę. Ale wiesz, to są poziomy, nie? To tak samo jak ludzie z depresją, chociaż poszliśmy w inną stronę, ale w sumie warto o tym powiedzieć, że to też nie jest, wiesz, na zasadzie jakaś zmienna, która jest, wiesz, to jest potencjometr, nie? To nie jest on-off. Depresja, brak depresji, to jest spektrum jakieś, nie? Jedni bardziej cierpią i więcej mają jakichś takich efektów ubocznych, nazwijmy, związanych z tą chorobą, inni trochę mniej. I pewnie tu jest tak samo, nie? Jedni bardziej są przewidujący, inni mniej. To też wynika z jakichś tam cech mózgu. Tutaj, jeśli mogę, podrzucę wam anegdotę związaną z Lemem i z jazdą samochodem. Lem, według wspomnień, jeśli się nie mylę, tutaj trzeba by biografów jego zapytać, ale mam wrażenie, że się nie mylę,

Czy to będzie inny byt? Który jest mitoż samy i identyczny i ma te same wspomnienia. A co z sytuacją wspominałeś Lema, gdzie tworzono na jednej z planet kopię zapasową po to i tworzono ją z dosyć dużą częstotliwością, skanując wszystkie istoty na tej planecie, po to, by w momencie, gdy spadają tam meteoryty i zabiją kogoś, żeby go szybko odtworzyć z naj... No dobra, jeszcze jedna rzecz, wróćmy do początku tego eksperymentu myślowego, czyli że jesteś tu w Płocku, robimy teleportację Ciebie do Zakopanego, pod Wielką Krokwią jest laboratorium teleportacji i nie zabijamy Cię tutaj. No mamy tych dwóch leszków, nie?

Pokazano wszystkie 12 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.