Uczta Estery | s04 e05

Otulina o sztuce to podcast, w którym przybliżam Wam tajniki sztuki dawnej. Nazywam się Aleksandra Janiszewska-Kardona i zapraszam Was na fascynującą podróż. Tak jak Wam obiecywałam, marzec jest miesiącem historii kobiecych w sztuce i dzisiaj też historia. która opowiada o niezwykłej bohaterce Starego Testamentu. Oczywiście w kontekście obrazu. Jest to obraz z Muzeum Narodowego w Warszawie. Uczta Estery albo Haman przed Esterą. Obraz, który na co dzień można oglądać na Galerii Sztuki Dawnej. Ale teraz gości on w Jewish Museum w Nowym Jorku na wystawie poświęconej księdze Estery.

Do rozpowszechniania pewnych idei, pewnego sposobu myślenia o kompozycji, chociażby nokturny, czyli pejzaże w nocnym oświetleniu. Elsheimer też je tworzył i Rembrandt na podstawie jego kompozycji, takiej inspiracji też stworzył swój pejzaż z powrotem z Egiptu, Świętej Rodziny, właśnie w takiej nocnej scenerii. Bardzo piękne dzieło. Ale wróćmy do obrazu, który znajduje się na co dzień w Muzeum Narodowym w Warszawie i przedstawia scenę kulminacyjną historii Estery. Myślę, że warto, żebyśmy sobie tutaj przypomnieli kim była Estera, Dlaczego jest ważna i w zasadzie też po co ta jej księga powstała?

Księga Estery opowiada historię tytułowej bohaterki, która była Żydówką w Babilonie. To były czasy niewoli babilońskiej narodu żydowskiego. On był częścią wielkiego imperium. Ona była pod opieką swojego kuzyna, który ją przysposobił, ponieważ ona była sierotą. On należał do świty dworskiej i tutaj w Biblii władca ten nazywany jest Asferusem, natomiast historycznie jest to Xerxes I. Ja będę tutaj używała dla porządku tego określenia biblijnego, bo też tak pojawia się on w tytułach obrazów, więc też żebyście mogli sobie utrwalić postać tego monarchy.

Tutaj to jest taki wątek, który trochę przypomina mi opowieść Kopciuszka. Jest informacja puszczona w całe królestwo o tym, ażeby piękne kobiety stawiały się przed obliczem władcy i on będzie spośród nich wybierał królową. I tutaj wchodzi właśnie Estera, którą Mardocheusz wysyła na taką pierwszą fazę tych wyborów i zapowiada jej, żeby ona nie zdradzała, że jest z narodu żydowskiego, że jest Izraelitką. I tak się składa, że jej uroda i taki delikatny sposób bycia sprawiają, że ona przechodzi kolejne, dzisiaj byśmy powiedzieli, etapy kwalifikacji.

Znajduje się w haremie Asferusa, gdzie jest przygotowywana do tego, ażeby przed nim się ukazać. I kiedy to następuje, no to zdobywa jego serce i zostaje wybrana na królową. I w tych wszystkich pięknych baśniach to jest ten moment, kiedy padają słowa i żyli długo i szczęśliwie, ale dla Estery i dla Księgi Estery jest to dopiero zawiązanie akcji. Ponieważ dzieją się kolejne wydarzenia związane z zagrożeniem dla narodu żydowskiego. Mamy dwóch graczy, Hamana i Mardocheusza, A Asferus można powiedzieć, że jest takim wzorem sprawiedliwego władcy, który będzie rozsądzał na kolejnych etapach tej historii.

Mający unicestwić Żydów będących obywatelami państwa Asferusa. I oczywiście dla monarchy brzmi to bardzo sensownie, chociaż nie podejrzewa, że również jego żona może paść właśnie ofiarą tego jego postanowienia. I tutaj rozgrywa się najważniejsza część tej historii, ponieważ Mardocheusz porozumiewa się z Esterą i prosi ją, ażeby ona interweniowała w imieniu swojego narodu. I to jest bardzo trudny moment tutaj dla niej, bo musimy pamiętać o tym, że ona jest częścią wielkiego dworu, Ma swoje kwatery w haremie. To nie jest tak, że dzieli sypialnie z królem i codziennie może z nim rozmawiać.

I tutaj Estera nie mówi jeszcze wprost, jakie jest jej życzenie, dlaczego ona się stawiła przed nim. Stopniowo przygotowuje scenę, zanim wypowie to największe życzenie, największą prośbę. Zaprasza Asferusa na ucztę, którą urządzi dla niego i jego towarzyszy w swoich kwaterach. I to jest właśnie moment, zarówno to stawienie jej się przed Asferusem, jak i potem wieczerza u niej, to są dwa najczęściej ilustrowane przez artystów momenty tej historii. I to jest też moment, który wybrał Pieter Lastman. To znaczy, kiedy Asferus przybywa w towarzystwie Hammana do Estery,

Ona zadaje mężowi pytanie, czy daruje jej życie i życie jej ludu. W tym momencie następuje zaskoczenie, ponieważ nigdy wcześniej nie zdradziła, że należy do narodu żydowskiego. Asferus oczywiście obiecuje jej, że jak najbardziej anuluje awedykty, I wzburzony na to, że dał się podejść Hamanowi, wychodzi do ogrodu, ażeby ochłonąć. Bo jak możecie się już trochę zorientować, Asferus jest wyjątkowo porywczy, a tutaj w tym wypadku idzie, żeby troszeczkę zwentylować te swoje emocje. I wtedy Haman przystępuje do Estery, wiedząc już, że jest zagrożony i błaga ją o to, ażeby wstawiła się za jego życie.

I na tę scenę wraca Asferus, który krzyczy do Hamana, czy jeszcze chcesz na moich oczach zgwałcić królową. No i to już jest koniec Hamana. Dalsza historia jest bardzo radykalna. Jak to w Starym Testamencie, Haman zostaje powieszony, a wraz z nim też są wszyscy jego synowie zabici, więc bardzo drastycznie. Natomiast naród żydowski zostaje niejako ocalony, ułaskawiony. A Estera z Mardocheuszem piszą listy do diaspor rozsianych po całym terenie mocarstwa, aby świętować ten dzień, żeby go upamiętnić. I ten dzień świętowany jest do tej pory w tradycji żydowskiej.

Jest to święto Purim, które tak się składa, że przypada w tym roku na 13 i 14 marca. Jest to święto przypominające trochę karnawał, ponieważ je się wtedy dużo słodyczy, koniecznie trzeba pić dużo alkoholu i trzeba się bawić, bo jest to święto ku czci tego, że naród żydowski został ocalony, został wybawiony. Lastman wybrał moment, kiedy Haman rzuca się do kolan Estery. Widać to po jego załamanych rękach, po jego spojrzeniu, a Estera odpycha go od siebie, odchyla głowę, nie chce mieć z nim nic do czynienia.

Przedstawienia teatralne były wówczas źródłem inspiracji dla artystów. Znajdujemy to i tutaj u Lastmana, ale i u artystów późniejszych pokoleń, jak u Rembrandta czy u Jana Stena. Wszyscy oni też podejmowali tematy starotestamentowe, również przedstawienia właśnie z Księgi Estery. Ta księga Estery była bardzo popularna w XVII-wiecznej Holandii, a to dlatego, że mamy do czynienia z bohaterką podobną jak w historii z Dawidem i Goliatem. Mamy osobę, która nie ma realnie żadnej siły, nie ma żadnej mocy. Tutaj mamy kobietę w państwie perskim, babilońskim,

która jest całkowicie podporządkowana, która nie może nawet stawić się przed obliczem swojego męża, jeżeli on jej nie zawezwie. Jest całkowicie poddana jego woli. To jest też bardzo jasno określone w pierwszym rozdziale tej księgi, kiedy jest właśnie podana historia królowej Vashti. która nie miała ochoty stawiać się przed pijanym mężem, który od siedmiu dni świętował, w związku z czym król ją wygnał i jeszcze wydał rozporządzenie, że w państwie perskim mężczyzna jest panem w swoim domu, czyli całkowicie dysponuje losem kobiety. I tutaj Estera zdobywa się na odwagę, zdobywa się też na przeprowadzenie pewnej strategii tymi środkami, które są jej dostępne.

A najbardziej dostępny jest jej wygląd, co często stosują bohaterki starotestamentowe jako broń. Te Judy te możemy chociażby przypomnieć. Ale też buduje napięcie, buduje taką retoryczną grę. To znaczy najpierw zaprasza Asferusa do siebie, żeby od razu nie zdradzać, o co toczy się gra. I dopiero kiedy on jest już ułaskawiony, szczęśliwy, że został zaproszony do komnat swojej żony, która go tak uczciła, Estera otwiera przed nim Prawdziwy sens tego spotkania ujawnia to i też już wchodzi na bardzo dobrze przygotowany grunt do tego, ażeby on chciał ją chronić, ażeby chciał anulować to, co zagraża jej, ale przede wszystkim zagraża ludziom,

Nowe dzieci Izraela, czyli kolejny naród wybrany, tym razem tutaj w Europie, który idąc za Słowem Bożym, podążając za tymi wskazówkami, odnawia niejako przymierze z Bogiem. No i w związku z tym ma nadzieję, że też dostanie opiekę od tego boga. Udaje im się wywalczyć całkowicie tą niezależność pod postacią swojego własnego państwa. I niewątpliwie ta analogia między bezbronną, wydawałoby się Esterą, która Przechyliła szalę zwycięstwa na swoją stronę poprzez soft power, nazwijmy to w ten sposób. I tym dążeniom Holendrów do uzyskania podobnej niezależności, to znaczy ocalenia swojego narodu, swojego państwa przed unicestwieniem przez Habsburgów, przez katolickich Habsburgów.

To się przyczyniło do tego, że kolejne pokolenia artystów Ilustrowały sceny z życia Estery. Najczęściej była to właśnie ta scena podczas Uczty. I tutaj Lastman jest jednym z tych pierwszych, którzy to w XVII wieku tak wydobyli, ale potem artyści z kręgu Rembrandta sięgają po ten temat także. Sięga również Jan Sten, na pewno go kojarzycie, to jest taki artysta prześmiewczych, anegdotycznych scenek rodzajowych. Tak się przynajmniej wydaje najpierw z środka, bo to był niezwykle wykształcony twórca. I wiele z tych scen jest opartych na przedstawieniach teatralnych. Czy to tych izb retorycznych, o których Wam wspomniałam, czyli takich półamatorskich przedstawień, czy to przedstawień stricte teatralnych,

Dzięki temu cała scena staje się tym czytelniejsza, tym bardziej zrozumiała, I tym wyrazistsza jest gra, tu biorę to w cudzysłów, między Esterą a Hamanem, którzy są głównymi bohaterami, głównymi aktorami tej konkretnej sceny, której dramatyzm można zrozumieć tylko jeśli zna się całą historię, zna się ten kontekst. I podobnie później Rembrandt będzie stwarzał swoje narracje, swoje historie. Tak jak Wam wspomniałam, wybierze już do tego zupełnie inną formę, nazwijmy to stylową, stylistyczną. Będzie używał zbliżeń, takich jakby najazdów kamery, mówiąc dzisiejszym językiem.