Zmierzch Rzymu, świt islamu - od Justyniana do Herakliusza i Muhammada | cz. 1

Papiestwo w jego średniowiecznej formie rodziło się w tle wielkich zmagań, jakie rozrywały Italię podczas panowania Justyna i jego następców. Spadkobierca Justyniana popełniał kolejne błędy dyplomatyczne, zbierając żniwo swoich pomyłek. Najbardziej bolesna miała być niepotrzebna konfrontacja z Persami. Pomimo traktatu pokojowego zawartego w 561 r. przez Justyniana, jego siostrzeniec zaczął prowadzić prowokacyjną politykę przeciwko Sasanidom. Zaprzestał płacenia trybutu z Armenii. W 568 r. przyjął także poselstwo od Kagana Turków, którzy stworzyli wówczas największe do tej pory stepowe imperium zwane I Kaganatem Tureckim.

Awarowie pod wodzą Kagana Bajana, widząc słabość Rzymian, wtargnęli w 579 roku na Bałkany, oblegając przy tym Sirmium, którego oddania domagali się jako należnego im łupu po zwycięstwie na Gepidach. Tyberiusz na wystosowane przez Kagana żądanie oddania miasta awarom miał powiedzieć tylko, że prędzej oddałby Bajanowi swoją córkę za żonę, aniżeli wydałby mu Syrmium. Pomimo tych twardych deklaracji, cesarz nie był w stanie pomóc miastu, które skapitulowało po dwuletnim oblężeniu w 582 roku. Żołnierze i cywile mogli je opuścić, porzucając jednak cały dobytek na pastwę nomadów.

Cesarz mógł dzięki zakończeniu działań wojennych na wschodzie przerzucić znaczne siły na Bałkany, gdzie pod naporem awarów i Słowian sytuacja stawała się coraz bardziej krytyczna. Awarowie zdołali niespodziewanym atakiem zdobyć Singidunum . Ich ataki penetrowały bałkańskie prowincje aż pod same przedmieścia Konstantynopola, czasem ponosząc jednak porażki, takie jak ta, która spadła na nich w 587 roku pod Adrianopolem. Innym razem wojska Kagana, stacjonujące już pod samymi murami Teodozjusza, zostały przetrzebione przez tajemniczą zarazę, która zabrała ze sobą aż siedmiu synów Kagana.

Obie strony były na tyle wyczerpane długą wojną, że z zadowoleniem zawarły w 600 roku pokój, uznając Dunaj za naturalną granicę dzielącą ich ziemię. Maurycjusz został jednak zobowiązany do wypłacania Kaganowi olbrzymiej daniny w wysokości 100 000 nomizmata rocznie, którą pod koniec jego panowania podwyższono nawet do 120 000. Po zawarciu odrębnego pokoju z awarami, Maurycjusz przeszedł do kontrofensywy przeciwko Słowianom, pozostawionym przez Kagana na pastwę losu. Rzymianie zaczęli dochodzić w walce ze Słowianami do sporej biegłości. Właśnie w tym czasie powstał zachowany do naszych czasów podręcznik wojenny znany jako Strategikon.

Grzegorz Wielki kształtował średniowieczne chrześcijaństwo zachodnie. Muhammad jednoczył arabskich Beduinów, kładąc przy tym podwaliny pod praktycznie całą nową cywilizację i religię będącą amalgamatem zastanych przezeń wierzeń. W tym samym czasie perscy szachin-szachowie, tacy jak Chosroes II, w boju sprawdzali granice wytrzymałości swoich rzymskich sąsiadów i odwiecznych wrogów, nie zdając sobie sprawy, że ich czas jest już policzony. Nieco dalej na północ, na Wielkim Stepie, intrygi chińskiej dynastii Sui działającej w myśl zasady dziel i rządź doprowadziły zaś do rozłamu potężnego kaganatu Turkutów, największego stepowego imperium, jakie istniało przed podbojami Mongołów.

Herakliusz przybył na miejsce z dworzanami, ale w pewnym momencie został ostrzeżony, że przyczajeni w pobliskich lasach ludzie Kagana szykują na niego pułapkę. Cesarz zdołał uciec w ostatniej chwili w skromnym przebraniu, unosząc swoją koronę pod pachą. Upokorzenie monarchy dodatkowo podkreślił fakt, że krótko po tym pokazie wiarołomności Kagana, Herakliusz i tak musiał zawrzeć z nim pokój okupiony ogromną kontrybucją 200 tysięcy solidów i wydaniem wysoko urodzonych zakładników. W 615 roku trudną sytuację imperium wykorzystali także wizygoci króla Sisebuta, który zagarnął prowincje hiszpańskie. Ostateczny upadek rzymskiej Hiszpanii nastąpił dopiero około roku 627, kiedy to król Sfintila zajmie ostatnie punkty oporu wojsk Herakliusza na Półwyspie Iberyjskim, kończąc tym samym rekonkwistę rozpoczętą jeszcze przez Justyniana.

W 626 roku obie armie wzięły Nowy Rzym w kleszcze, a los imperium faktycznie zawisł na włosku. Upadek Konstantynopola w tym roku mógł zakończyć się konsekwencjami podobnymi do tych, jakie przyniosło zdobycie miasta w 1204 r. podczas IV Krucjaty. Cesarstwo zapewne powstałoby z prochów w jakiejś okrojonej formie, rozgrabione przez Persów i Awarów jako państwo wasalne Kagana lub Szachinszacha. Historia potoczyła się jednak zupełnie inaczej. Herakliusz nie przebywał wówczas w stolicy, jej obronę powierzając patriarchę Sergiuszowi i patrycjuszowi Bonosowi. Wcześniej, za zgodą patriarchy, zastawił dużą część kościelnego majątku, przetopił także złote i srebrne naczynia liturgiczne.

Awarski Kaagan był z początku bardzo pewny siebie, odrzucając jakiekolwiek sugestie porozumienia za pośrednictwem brzęczącej monety. Od obrońców domagał się kapitulacji, otwarcia bram i opuszczenia miasta. Konstantynopolitańczycy mieli zabrać ze sobą jedynie ubranie na karku i posłusznie udać się na drugi brzeg Bosforu, gdzie już czekały na nich perskie wojska Szarbaraza. Pycha Kagana prędko jednak zderzyła się z twardymi realiami pod postacią cegieł i zaprawy wiążącej masywne fortyfikacje Konstantynopola, bronione dodatkowo przez 12 tys. żołnierzy pozostawionych w mieście. Koczownicy nie byli w stanie sprostać fortyfikacjom, a walki toczone w cieśninach skończyły się sromotną porażką oblegających.

Ich flotylla została zupełnie rozbita, a oni sami padli dodatkowo ofiarami wściekłego gniewu Kagana, który kazał przetrzebić ocalałych z pogromu na wodach Bosforu. Persowie znacznie bardziej biegli w oblężeniach, nie mogli ze swojej strony wiele pomóc awarom. Nie posiadali bowiem własnej floty nad Morzem Śródziemnym. Ograniczyli się jedynie do spalenia azjatyckich przedmieść Konstantynopola i odciągania uwagi części obrońców miasta. Ich wódz, Szarbaraz, przez większą część oblężenia pełnił rolę biernego obserwatora, niezdolnego do przeprowadzenia desantu na europejskich przedmieściach Konstantynopola. Tratwy przewożące Persów na drugi brzeg zazwyczaj padały ofiarami rzymskich jednostek patrolujących Bosfor.

W sierpniu 626 roku awarski Kagan musiał w końcu odstąpić spod murów Teodozjusza i powrócić za Dunaj. Stolica cesarstwa położona na cyplu z trzech stron, bronionych wodą i wartkimi prądami bosforu, a z czwartej potężnymi fortyfikacjami ponownie ocaliła swoich mieszkańców. Rzymianie chowali się przed niebezpieczeństwami wewnątrz Konstantynopola niczym żółw w skorupie, a gdy zagrożenie minęło, wychodzili na zewnątrz, aby kontratakować. Nieudane oblężenie okazało się dla awarskich ambicji i potęgi ich państwa prawdziwą katastrofą. Pod murami miasta porzucono i spalono liczne machiny oblężnicze, ale zdecydowanie większym ciosem były wielkie straty poniesione przez sojuszników Kagana, zwłaszcza Słowian.

Ci ostatni dobrze zapamiętali sobie mściwość Awarów, dziesiątkujących rozbitków po nieudanym desancie w Bosforze oraz bezsilną wściekłość Kagana, który musiał niepyszny ustąpić spod murów Teodozjusza. Już wkrótce Kaganatem wstrząsnęła seria buntów wzniecanych przez Słowian, Sasów, Gepidów. Awarska potęga, rzucająca zza Dunaju przez ostatnie pół wieku ponury cień na rzymskie posiadłości, zatrzęsła się w posadach i chociaż sam kaganat przetrwał jeszcze niemal dwa stulecia, nigdy już poważnie nie zagroził cesarstwu. Jego dzieje opowiedziałem w nagranym 3 lata temu odcinku poświęconym tylko awarom. Lato roku 626 okazało się momentem przełomowym w trwającym już niemal ćwierć wieku konflikcie, tej ostatniej wielkiej wojnie antyku.