Edward Wadie Said

To jest Enigma w RMF Classic. Z sekrety życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek. Przemysław Semczuk. Rozważałby zostać pianistą, ale poświęcił się karierze naukowej. Przy okazji stał się uczestnikiem światowej polityki. I choć był w cieniu, odegrał w niej ogromną rolę. Poznajmy postać Edwarda Saida. Latem 2000 roku profesor Edward Said, wykładowca Uniwersytetu Kalambia, jest w Libanie. Ledwie kilka tygodni wcześniej wojska izraelskie opuściły południowy Liban, kończąc trwającą 22 lata okupację. Granicę stanowi wyznaczona przez ONZ niebieska linia.

Libańczycy gromadzą się w tym miejscu i świętują. Cieszą się na swój sposób, rzucając w stronę Izraela kamieniami. Ma to być symboliczny gest pokazujący sprzeciw Arabów przeciw Żydom. Ich konflikt tli się od wielu dziesięcioleci. W pewnym momencie profesor Said również podnosi kamień i rzuca nim w stronę izraelskich posterunków. Powie później, że nie mógł nikomu zrobić krzywdy, bo posterunki były kilkaset metrów dalej. Ale jest autorytetem w kwestii konfliktu palestyńsko-izraelskiego, a jego wizycie towarzyszy fotoreporter. Następnego dnia zdjęcie za pośrednictwem Agence France-Presse obiega cały świat. Prasa sarkastycznie nazywa Saida profesorem terroryzmu. Bo opinia publiczna nie interesuje się symbolami i nie próbuje zrozumieć co wyrażają.

Said bada, jak Konrad przetwarza swoje życie w literaturę. Tłem jest kolonializm, który pojawia się w wielu utworach. Praca nad doktoratem skłania go do refleksji nad własnymi doświadczeniami z dzieciństwa i poszukiwaniem tożsamości. W 1966 roku doktorat ukazuje się w formie książki Joseph Conrad i fikcja autobiografii. Dzięki niej zostaje dostrzeżony w świecie naukowym. W tym czasie jest już wykładowcą Uniwersytetu Columbia. Staje się członkiem nowojorskiej inteligencji. Poświęca się literaturze i muzyce. Polityka w tym konflikt na Bliskim Wschodzie go nie interesuje, ale do czasu. W 1967 roku pomiędzy Izraelem a Egiptem, Jordanią i Syrią wybucha wojna sześciodniowa, bo Izrael wygrywa ją już po sześciu dniach, anektując Synaj, Strefę Gazy, zachodni brzeg Jordanu, wschodnią Jerozolimę i wzgórza Golan.

To klęska świata arabskiego, a dla Saida osobista, bo jego rodzinne miasto Jerozolima zostaje zajęte przez Żydów. Dowiaduje się, że rodzina uciekła do Bejrutu w Libanie. Dopiero teraz zaczyna dostrzegać, jak wojna jest komentowana w amerykańskich mediach. Izrael to demokratyczne państwo otoczone przez nieprzyjazne reżimy arabskie. Nikt nie wspomina o genezie konfliktu, choćby o tym, że ustanowienie Izraela dla Palestyńczyków oznaczało utratę domu. Po wojnie sześciodniowej polityka dotycząca sytuacji na Bliskim Wschodzie staje się mu bliska. W 1969 roku jedzie do Ammanu w Jordanii. Poznaje feddainów, palestyńskich partyzantów, angażuje się w działania palestyńskiego ruchu narodowego, a przy okazji poznaje przywódcę Organizacji Wyzwolenia Palestyny, Yassira Arafata.

W 1973 roku Said jest ponownie w Bejrucie. 9 kwietnia spotyka się z przyjacielem, Kamalem Nasserem, poetą, dziennikarzem i rzecznikiem OWP. Długo rozmawiają o Palestynie. Później Said wraca do domu matki. Tej samej nocy izraelski Mossad przeprowadza akcję odwetową za zamach na sportowców, którzy zginęli podczas olimpiady w Monachium we wrześniu 1972 roku. Podczas ataku ginie dwóch przywódców Czarnego Września i Kamal Nasser. Jest świadomym celem, choć jego związek z zamachem w Monachium nigdy nie zostanie udowodniony. Ważne, że jest rzecznikiem OWP i publicystą walczącym piórem. Należy dodać, bo to umyka obecnie uwadze, Nasser był chrześcijaninem, a w powszechnej opinii wszyscy palestyńscy bojownicy to muzułmanie.

Jest skierowana do Amerykanów i ma na celu przedstawienie historii i politycznych aspiracji Palestyny. Narodu, który jak mówiła w 1969 roku w wywiadzie dla The Sunday Times premier Izraela, Gouda Meir, nie istnieje. W odpowiedzi Said przedstawia syjonizm z perspektywy ludności arabskiej, która straciła domy, ziemię i możliwość powrotu do Palestyny. Zdaniem Saida rozwój żydowskiego projektu narodowego, stanowiący dla wielu Żydów drogę do samostanowienia, wywodzi się z wywłaszczenia i pozbawienia praw Palestyńczyków. Tymczasem w USA w debacie politycznej Palestyńczycy są przedstawiani nie jako naród, a tylko jako problem bezpieczeństwa Izraela. Książka wywołuje skrajne recenzje, ale Said nie zraża się tym i dwa lata później oskarża amerykańskie media o fałszowanie obrazu islamu.

Rok później izraelskie wojska atakują Liban. W oblężonym Bejrucie jest matka Saida. Jedyne, co może zrobić, to krytykować w mediach działania Izraela. Przez kolejne lata staje się głównym rzecznikiem sprawy palestyńskiej na Zachodzie. Publikuje kolejne książki ukazujące życie Palestyńczyków tułających się po krajach Lewantu. Pokazuje zwykłych ludzi, dzieci chodzące do szkoły, rodziny i ich codzienność. Chce w ten sposób zmienić stereotyp palestyńczyka-terrorysty. Jest także uczestnikiem ważnych wydarzeń politycznych. Podczas konferencji OWP w Algierze popiera projekt Yassera Arafata, zgodnie z którym organizacja uzna istnienie Izraela w zamian za rozpoczęcie rozmów pokojowych prowadzących do ustanowienia Palestyny jako państwa. Ale jego poparcie wkrótce wygasa, bo Arafat zawłaszcza sobie pełnię władzy w OWP.

Dzielą ich również poglądy na I wojnę w Iraku. Wreszcie rezygnuje z udziału w Palestyńskiej Radzie Narodowej. W tym czasie u Saida zdiagnozowano ostrą białaczkę. Ma 55 lat i zaczyna rozważać powrót do Jerozolimy. Mimo to nadal pracuje naukowo. publikuje kolejne książki, w tym Kulturę i imperializm, czyli rozwinięcie tez przedstawionych w orientalizmie. Gdy w 1993 roku dochodzi do historycznego porozumienia pomiędzy premierem Izraela, Yitzhakiem Rabinem, a Yasserem Arafatem, Said występuje z krytyką tego, co wcześniej poparł. Jego zdaniem OWP uznało Izrael w zamian za uznanie OWP jako partnera politycznego. Izrael zadeklarował pięcioletni okres przejściowy, po którym wycofa się ze strefy Gazy i rejonu Jerycha.

Ale nie dał choćby deklaracji przyznania Palestynie państwowości. Nazywa to palestyńskim Wersalem, nawiązując do traktatu pokojowego z 1919 roku, w którym upokorzono Niemcy. Said trafnie przewidział, że porozumienie nie zostanie przez wszystkich uznane. Izraelski ekstremista Baruch Goldstein strzela do muzułmanów modlących się w meczecie w Hebronie, zabijając 29 osób. W odpowiedzi zamachowiec Hamasu wysadza autobus w centrum Tel Awiwu. I tak konflikt rozkręca się na nowo, wet za wet. Ginie również sam Yitzhak Rabin, z rąk żydowskiego ekstremisty, który uznał porozumienie z OWP za zdradę. Krwawa wymiana ciosów trwa nadal. Nadal prowadzone są też negocjacje. Said miał rację jeszcze w jednym.

Izrael nie wycofuje się w ustalonym terminie z terenów palestyńskich. Opuszcza tylko Liban Południowy. I wtedy Said daje wyraz swoim odczuciom, rzucając kamieniem w stronę granicy. Co wywołuje oburzenie w świecie naukowym, choć Uniwersytet Kalambia staje za nim murem, uzasadniając, że ma prawo do nawet tak mocnego gestu. Natomiast wiedeńskie Towarzystwo Freudowskie odwołuje jego wykład. Przewodniczący Johann Schlein przyznaje, że powodem jest fotografia z Libanu. Said odpowiada ostro i wyjątkowo celnie. Freud'a wypędzono z Wiednia, ponieważ był Żydem. Teraz mnie wypędza się stąd, ponieważ jestem Palestyńczykiem. Profesor Edward Said zmarł 25 września 2003 roku. Nie doczekał pokoju, a jego obawy okazały się uzasadnione.

Negocjacje i próby zawarcia pokoju nie doprowadziły do powstania niepodległej Palestyny, a konflikt izraelsko-palestyński trwa nadal. Amnesty International w grudniu 2024 roku, a rok później Niezależna Komisja Śledcza ONZ uznały działania Izraela w Strefie Gazy za ludobójstwo Palestyńczyków. Izrael odrzuca oskarżenia, a Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nie wydał ostatecznego wyroku. Słuchaliście podcastu Enigma w RMF Classic. Sekrety życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek. Przemysław Semczuk.