Edward Wadie Said

To jest Enigma w RMF Classic. Z sekrety życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek. Przemysław Semczuk. Rozważałby zostać pianistą, ale poświęcił się karierze naukowej. Przy okazji stał się uczestnikiem światowej polityki. I choć był w cieniu, odegrał w niej ogromną rolę. Poznajmy postać Edwarda Saida. Latem 2000 roku profesor Edward Said, wykładowca Uniwersytetu Kalambia, jest w Libanie. Ledwie kilka tygodni wcześniej wojska izraelskie opuściły południowy Liban, kończąc trwającą 22 lata okupację. Granicę stanowi wyznaczona przez ONZ niebieska linia.

Libańczycy gromadzą się w tym miejscu i świętują. Cieszą się na swój sposób, rzucając w stronę Izraela kamieniami. Ma to być symboliczny gest pokazujący sprzeciw Arabów przeciw Żydom. Ich konflikt tli się od wielu dziesięcioleci. W pewnym momencie profesor Said również podnosi kamień i rzuca nim w stronę izraelskich posterunków. Powie później, że nie mógł nikomu zrobić krzywdy, bo posterunki były kilkaset metrów dalej. Ale jest autorytetem w kwestii konfliktu palestyńsko-izraelskiego, a jego wizycie towarzyszy fotoreporter. Następnego dnia zdjęcie za pośrednictwem Agence France-Presse obiega cały świat. Prasa sarkastycznie nazywa Saida profesorem terroryzmu. Bo opinia publiczna nie interesuje się symbolami i nie próbuje zrozumieć co wyrażają.

Widzi profesora Uniwersytetu Kalambia rzucającego kamieniem. Ma być to dowód sprzeczności pomiędzy jego deklaracją pokojowego rozwiązania konfliktu, a ukrytym celem dążeniem do wojny. Aby zrozumieć dlaczego Said zrobił ten gest, cofnijmy się o kilkadziesiąt lat. Wadie Ibrahim Said urodził się w Jerozolimie pod koniec XIX wieku w rodzinie arabskich protestanckich chrześcijan. Mając kilkanaście lat, w obawie przed wcieleniem do armii osmańskiej, z kolegą ucieka z Hajfy do Port Saidu, a stamtąd do Liverpoolu. Pół roku później zaciąga się na statek pasażerski płynący do Ameryki. Bynajmniej nie ma zamiaru zostać marynarzem. To sposób na pokonanie Atlantyku bez pieniędzy na bilet. Po dotarciu do Nowego Jorku pod byle pretekstem schodzi na ląd, wsiada do tramwaju i znika.

Rok później rodzi się kolejny chłopiec, tym razem w Jerozolimie, bo z jakiegoś powodu rodzice chcą, by przyszedł na świat w domu rodzinnym Wadii. Poród przyjmuje żydowska akuszerka pochodzenia niemieckiego. Nadają mu imię Edward na cześć księcia Wally, następcy brytyjskiego tronu. Patron okazuje się niezbyt udany, bowiem w grudniu 1936 roku, gdy jego imiennik Edward Said Maroczek, król Edward VIII abdykuje, by móc poślubić rozwiedzioną Amerykankę Wallis Simpson. Ale jeszcze zanim to nastąpi, Saidowie muszą uciekać do Egiptu, bo w Palestynie wybucha powstanie. Mandat Palestyny miał być bezpiecznym miejscem, w którym Arabowie i Żydzi żyją na równych prawach. Rzecz w tym, że bezpieczne miejsce przyciąga Żydów z całego świata.

A po dojściu Hitlera do władzy, eksodus niemieckich Żydów się nasila. Zaczynają wypierać Palestyńczyków z miejsca, w którym żyją od pokoleń i domagają się stworzenia własnego państwa. Powstanie zostaje stłumione przez Brytyjczyków. W Palestynie obok siebie wciąż działają arabskie i żydowskie sklepy, kina, łaźnie i zakłady rzemieślnicze. Wadie z żoną i dziećmi, Edwardem i czterema córkami, często odwiedzają krewnych mieszkających w Jerozolimie, w bogatej dzielnicy arabskich chrześcijan. Mają dużą dwupiętrową willę z ogrodem. Tu czują się swobodnie, bo ich rodzina mieszka w Jerozolimie od pokoleń. W Kairze Saidom również powodzi się dobrze. Mieszkają w luksusowej dzielnicy Zamalek. Mają apartament, samochód, amerykańskiego Chryslera, służbę, a nawet kierowcę.

Ale wbrew pozorom nie mogą się tu czuć tak jak w Jerozolimie, bo są obcy. Obcy kulturowo, politycznie, noszą się po zachodniemu, mówią innymi językami, a przede wszystkim obcy wyznaniowo. Są chrześcijanami w kraju muzułmańskim. Poczucie bezpieczeństwa daje im amerykańskie obywatelstwo. Edward, tak jak jego ojciec, od urodzenia ma amerykański paszport. W Kairze zostaje wysłany do prywatnej angielskiej szkoły dla dzieci z zamożnych rodzin. Później uczy się w szkole amerykańskiej wśród dzieci dyplomatów i urzędników. W 1947 roku jeden semestr spędza w Jerozolimie, ale i tam chodzi do prestiżowej brytyjskiej St. George's School. Z biegiem czasu zaczyna dostrzegać, że w każdej z nich jest obcy. Dla Anglików i Amerykanów jest po prostu Arabem o niższym statusie społecznym.

Tu sytuacja jest również napięta, bo wśród Egipcjan rośnie niezadowolenie wobec Brytyjczyków. W czasie II wojny światowej Egipt miał znaczenie militarne, a po wojnie Wielka Brytania nie zamierza rezygnować z wojskowej kontroli z powodu znaczenia kanału sueskiego. To przekłada się wprost na postrzeganie Saidów jako takich samych najeźdźców kolonialnych jak Brytyjczycy. W Kairze Edward zostaje wysłany do Victoria College, Prestiżowej szkoły uznawanej za odpowiednik angielskiego Eton na Bliskim Wschodzie. Akurat zaczyna się okres buntu nastolatka. Konflikt z nauczycielem angielskiego doprowadza do wyrzucenia go ze szkoły, za co dojca dostaje baty. Dosłownie. Dyrektor zgadza się jednak, by wrócił i dokończył rok, ale o dalszej nauce nie ma mowy.

Nie ma też mowy o rekomendacji na studia w Oxfordzie lub Cambridge. To nie ma zresztą już znaczenia, bo rodzi się ważniejszy problem. Amerykańskie prawo stanowi, że każdy, kto nabył obywatelstwo przez pochodzenie pomiędzy 13 a 21 rokiem życia, musi przez 5 lat mieszkać w kraju. Jeśli nie spełni warunku, utraci je. A jest rok 1951 i zwłoka choćby kilku miesięcy będzie mieć nieodwracalne skutki. Rodzice znajdują Edwardowi protestancką szkołę z internatem w Mount Airmont w Massachusetts. Teraz wyobcowanie staje się jego codziennością. Ameryka jest dla niego obca kulturowo. Nie rozumie zwyczajów ani norm społecznych. Z tego samego powodu jest obcy również dla Ameryki. Zaczyna odczuwać niezgodność pomiędzy posiadanym paszportem a swoim pochodzeniem.

Ale jeszcze większym szokiem jest zmiana statusu. W Palestynie i w Kairze należał do wyższej warstwy społecznej. Tu, jak wszyscy uczniowie, musi pracować 10 godzin tygodniowo. Dostaje przydział do kuchni i obiera ziemniaki. W 1952 roku w Egipcie dochodzi do zamieszek przeciwko Brytyjczykom. Płoną brytyjskie kina, restauracje, sklepy i firma handlowa Williama Saida, którą uznano za zagraniczne przedsiębiorstwo. Kilka miesięcy później, w wyniku zamachu stanu przychylny Anglikom, król Faruk zostaje zmuszony do abdykacji. Edward dowiaduje się o tym z listów od ojca. Póki co rodzice wciąż mieszkają w Kairze, ale jest tam dla nich coraz mniej bezpiecznie. Po ukończeniu szkoły Edward wstępuje na Uniwersytet Princeton, by studiować literaturę.

To jest Enigma w RMF Classic. Sekrety życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek. Przemysław Semczuk. To jest Enigma w RMF Classic. Po powrocie do Ameryki Edward Said rozpoczyna studia doktoranckie. Tematem pracy jest biografia i twórczość pisarza Josepha Conrada, czyli Józefa Korzeniowskiego. Korzeniowski urodził się w polskiej rodzinie, ale dorastał w kraju pod zaborem rosyjskim. Opuścił ojczyznę i został marynarzem. To akurat podobieństwo do historii jego ojca. Osiedlił się w Anglii i zaczął tworzyć w języku angielskim. W jego twórczości Said dostrzega doświadczenia człowieka, który utracił pierwotną przynależność, ale nie potrafi odnaleźć się w nowej ojczyźnie.

To klęska świata arabskiego, a dla Saida osobista, bo jego rodzinne miasto Jerozolima zostaje zajęte przez Żydów. Dowiaduje się, że rodzina uciekła do Bejrutu w Libanie. Dopiero teraz zaczyna dostrzegać, jak wojna jest komentowana w amerykańskich mediach. Izrael to demokratyczne państwo otoczone przez nieprzyjazne reżimy arabskie. Nikt nie wspomina o genezie konfliktu, choćby o tym, że ustanowienie Izraela dla Palestyńczyków oznaczało utratę domu. Po wojnie sześciodniowej polityka dotycząca sytuacji na Bliskim Wschodzie staje się mu bliska. W 1969 roku jedzie do Ammanu w Jordanii. Poznaje feddainów, palestyńskich partyzantów, angażuje się w działania palestyńskiego ruchu narodowego, a przy okazji poznaje przywódcę Organizacji Wyzwolenia Palestyny, Yassira Arafata.

Dla Edwarda śmierć przyjaciela jest wstrząsem. Równie dobrze mógł być w jego mieszkaniu i sam zginąć. Tym bardziej zgadza się być tłumaczem i przygotowuje angielską wersję przemówienia Yassera Arafata przed zgromadzeniem ONZ. Arafat w mundurze i kefii na głowie mówi, przybyłem dziś niosąc gałązkę oliwną i karabin bojownika o wolność. Jego celem ma być dotarcie nie tylko do elit politycznych, ale i do opinii społecznej, która nie ma pojęcia o genezie konfliktu. Dwa lata później Said zostaje członkiem Palestyńskiej Rady Narodowej, organizacji będącej przedstawicielstwem środowiska palestyńskiego pełniącego funkcję parlamentu na emigracji. Choć w praktyce organizacja nie ma żadnej realnej władzy. Ale jako osoba powiązana z terrorystami już od zamachu w Monachium ma kartotekę w FBI.

Jest skierowana do Amerykanów i ma na celu przedstawienie historii i politycznych aspiracji Palestyny. Narodu, który jak mówiła w 1969 roku w wywiadzie dla The Sunday Times premier Izraela, Gouda Meir, nie istnieje. W odpowiedzi Said przedstawia syjonizm z perspektywy ludności arabskiej, która straciła domy, ziemię i możliwość powrotu do Palestyny. Zdaniem Saida rozwój żydowskiego projektu narodowego, stanowiący dla wielu Żydów drogę do samostanowienia, wywodzi się z wywłaszczenia i pozbawienia praw Palestyńczyków. Tymczasem w USA w debacie politycznej Palestyńczycy są przedstawiani nie jako naród, a tylko jako problem bezpieczeństwa Izraela. Książka wywołuje skrajne recenzje, ale Said nie zraża się tym i dwa lata później oskarża amerykańskie media o fałszowanie obrazu islamu.

Rok później izraelskie wojska atakują Liban. W oblężonym Bejrucie jest matka Saida. Jedyne, co może zrobić, to krytykować w mediach działania Izraela. Przez kolejne lata staje się głównym rzecznikiem sprawy palestyńskiej na Zachodzie. Publikuje kolejne książki ukazujące życie Palestyńczyków tułających się po krajach Lewantu. Pokazuje zwykłych ludzi, dzieci chodzące do szkoły, rodziny i ich codzienność. Chce w ten sposób zmienić stereotyp palestyńczyka-terrorysty. Jest także uczestnikiem ważnych wydarzeń politycznych. Podczas konferencji OWP w Algierze popiera projekt Yassera Arafata, zgodnie z którym organizacja uzna istnienie Izraela w zamian za rozpoczęcie rozmów pokojowych prowadzących do ustanowienia Palestyny jako państwa. Ale jego poparcie wkrótce wygasa, bo Arafat zawłaszcza sobie pełnię władzy w OWP.

Dzielą ich również poglądy na I wojnę w Iraku. Wreszcie rezygnuje z udziału w Palestyńskiej Radzie Narodowej. W tym czasie u Saida zdiagnozowano ostrą białaczkę. Ma 55 lat i zaczyna rozważać powrót do Jerozolimy. Mimo to nadal pracuje naukowo. publikuje kolejne książki, w tym Kulturę i imperializm, czyli rozwinięcie tez przedstawionych w orientalizmie. Gdy w 1993 roku dochodzi do historycznego porozumienia pomiędzy premierem Izraela, Yitzhakiem Rabinem, a Yasserem Arafatem, Said występuje z krytyką tego, co wcześniej poparł. Jego zdaniem OWP uznało Izrael w zamian za uznanie OWP jako partnera politycznego. Izrael zadeklarował pięcioletni okres przejściowy, po którym wycofa się ze strefy Gazy i rejonu Jerycha.

Izrael nie wycofuje się w ustalonym terminie z terenów palestyńskich. Opuszcza tylko Liban Południowy. I wtedy Said daje wyraz swoim odczuciom, rzucając kamieniem w stronę granicy. Co wywołuje oburzenie w świecie naukowym, choć Uniwersytet Kalambia staje za nim murem, uzasadniając, że ma prawo do nawet tak mocnego gestu. Natomiast wiedeńskie Towarzystwo Freudowskie odwołuje jego wykład. Przewodniczący Johann Schlein przyznaje, że powodem jest fotografia z Libanu. Said odpowiada ostro i wyjątkowo celnie. Freud'a wypędzono z Wiednia, ponieważ był Żydem. Teraz mnie wypędza się stąd, ponieważ jestem Palestyńczykiem. Profesor Edward Said zmarł 25 września 2003 roku. Nie doczekał pokoju, a jego obawy okazały się uzasadnione.